Bước vào phòng, nói đúng hơn là lách vào phòng (mặc dù cửa mở rất rộng) là một người mà ngay ở cửa đã cúi chào lia lịa, miệng cười toe toét, đưa mắt nhìn mọi người với vẻ săm soi lộ liễu. Đó là một lão già bé nhỏ, mặt rỗ hoa, mắt sáng, vẻ tinh nhanh ma mãnh, hói đầu, có nụ cười tinh quái ẩn hiện trên đôi môi khá dày. Lão mặc một cái áo đuôi tôm cũ rích, đúng là áo của người khác. Một cái cúc còn vướng chỉ treo lủng lẳng, vài ba cái khác đã mất. Đôi ủng thủng, chiếc mũ lưỡi trai nhem nhuốc rất khớp với bộ quần áo tồi tàn của lão. Hai tay lão giữ một chiếc khăn giấy kẻ ô đầy mũi dãi vẫn được đưa lên lau mồ hôi trán và hai bên thái dương. Tôi nhận thấy cô gia sư hơi đỏ mặt lên và liếc nhìn tôi. Tôi cảm thấy cái nhìn còn ánh lên vẻ tự hào và bí hiểm khá hấp dẫn.

- Dông thẳng từ thành phố về đây đấy ạ, thưa ân nhân! từ thành phố đấy, thưa nhân phụ! Rồi lão sẽ kể hết, có điều trước hết hãy cho lão được chào hỏi đã, - lão nói và đi thẳng về phía tướng quân phu nhân nhưng bỗng khựng lại giữa đường và lại quay sang nói với chú tôi:

- Xin ngài biết cho cái đặc điểm chính của lão, thưa ân nhân: lão là một kẻ đốn mạt, đốn mạt thực sự! Vào đến nơi một cái là lão phải tìm ngay đến bậc chí tôn trong nhà để giành vội lấy ân sủng và sự che chở của người. Một kẻ đốn mạt đấy ạ, thưa ân nhân! Bẩm lão mẫu phu nhân, xin lão mẫu cho con được hôn lên tà áo của người, đừng để con vấy bẩn bàn tay vàng ngọc của một tướng quân phu nhân bằng đôi môi này ạ.

Tướng quân phu nhân chìa tay ra cho lão với vẻ khá thiện chí làm tôi rất ngạc nhiên.

- Và xin kính chào giai nhân của chúng tôi, - lão chuyển sang ả gái già Perepelisina. - Biết làm sao được, thưa quý nương: một kẻ đốn mạt mà! Ngay từ năm một ngàn tám trăm bốn mốt lão đã thành kẻ đốn mạt vì bị phế truất; Valentin Ignatiits được lên thay lão làm bồi thẩm, còn lão thành hạng đốn mạt. Lão vốn tính thật thà, có sao nói vậy. Biết làm sao được! Trước đây lão chỉ biết sống ngay thẳng thôi mà, nay thì hẳn phải khác rồi. Thưa Aleksandra Egorovna, quả táo chín mọng của chúng tôi, - lão vừa nói vừa đi vòng quanh bàn đến bên Sasenka, - xin tiểu thư cho phép lão hôn lên tà áo của tiểu thư; con người tiểu thư phảng phất mùi táo chín và ngàn vạn hương thơm quyến rũ. Xin chúc mừng công tử nhân ngày lễ thánh; lão mang cung tên đến cho cậu đấy, làm mất cả buổi sáng đấy; mấy đứa nhà lão cũng giúp việc cả đấy; chúng ta sẽ bắn nhé. Chúc cậu chóng lớn mà vào trường sĩ quan, chuẩn bị lấy đầu quân cướp nước. Thưa Tatiana Ivanovna, thôi chết! nữ ân nhân vắng mặt rồi! chẳng được hôn lên tà áo của quý nương nữa. Thưa Praskovia Ilinitsna, người phụ nữ thân thiết của chúng tôi, tiếc là không thể len đến chỗ quý nương được để không những hôn tay mà còn hôn chân quý nương nữa - đúng như thế đấy! Thưa Anfisa Petrovna, xin trân trọng kính chào bà lớn! Hôm nay lão đã cầu Chúa phù hộ cho bà lớn, thưa nữ ân nhân, lão đã quỳ hẳn xuống, nước mắt đầm đìa, cầu Chúa phù hộ cho cả cậu con trai của bà lớn nữa, cầu Chúa ban cho cậu đủ mọi phẩm hàm, đủ mọi tài năng, đặc biệt là tài năng. Lão cũng xin trân trọng kính chào Ivan Ivanovits Mizintsikov nữa. Cầu Chúa ban cho cậu tất cả những gì cậu đang ao ước. Lão chỉ biết cầu chúc thế thôi vì lão không sao biết được cậu muốn gì: cậu kín tiếng quá... Xin chào Nastia; lũ nhóc nhà lão gửi lời trân trọng chào cô, chẳng hôm nào là không nhắc tới cô. Còn bây giờ lão xin trân trọng kính chào ông chủ. Đúng là lão vừa từ thành phố dông thẳng về đây đấy ạ, thưa ngài. Còn đây có phải là cậu cháu của ngài từng theo học ở học viện không ạ? Kính chào cậu cả; xin cậu chìa tay ra ạ.

Mọi người cười ồ. Mọi người đều hiểu là lão già đang đóng vai một chú hề tự nguyện. Lão đến làm cả nhà vui vẻ hẳn lên. Nhiều người cũng chưa hiểu được những ẩn ý sâu cay của lão, nhưng lão hầu như đã đến được với tất cả mọi người. Riêng có cô gia sư, người mà tôi cứ lấy làm lạ là được lão gọi bằng cái tên thân mật là Nastia, là đỏ mặt cau mày. Tôi toan rụt tay lại: và hình như lão chỉ chờ có thế.

- Lão chỉ xin bắt tay thôi, nếu cậu cho phép, chứ không phải hôn đâu, người anh em ạ. Cậu tưởng là lão đòi hôn sao? Không đâu, anh bạn trẻ ạ, tạm thời chỉ có bắt tay thôi. Chắc cậu tưởng lão là một chú hề nhà quyền quý chăng, thưa ân nhân? - lão vừa nói vừa nhìn tôi với vẻ giễu cợt.

- Không ạ... không, xin lỗi, tôi...

- Thế đấy, anh bạn ạ! Nếu lão là một chú hề thì đã khác! Mong cậu hãy tôn trọng lão: lão chưa đến nỗi hèn kém như cậu tưởng. Tuy nhiên, hề cũng có mặt khả thủ của nó đấy. Vợ chồng lão có là nô lệ đi chăng nữa cũng cứ phải cho đi tàu bay giấy mới là hay! Nó là một trò chơi bất bại, chỉ có thắng thôi, dù chỉ là chút sữa cho con. Cứ phải là nước đường, cứ chịu khó cho thiên hạ uống nước đường thì chính mình cũng khỏe lên thôi. Điều này lão chỉ nói riêng với cậu đấy thôi, anh bạn trẻ ạ, biết đâu cũng sẽ cần cho cậu. Cái số lão là phải sắm vai hề đấy, ân nhân ạ.

- Hi-hi-hi! Lão già tếu thật! đi cù thiên hạ suốt! - Anfisa Petrovna cất tiếng ríu ran.

- Thưa quý bà, thưa nữ ân nhân, ngu si hưởng thái bình là cái chắc! Biết thế ngay từ bé lão cứ đi đàn đúm với bọn ngu dại thì đến nay may ra mới khôn lên được. Đằng này từ bé lại chỉ muốn thành người khôn ngoan tài trí nên bây giờ mới thành ra một lão già đần độn đấy thôi.

- Xin lão cho biết, - Obnoskin bắt chuyện (anh này hẳn đã lấy làm khó chịu với hai chữ tài năng), lúc này anh ta cứ ngả ngớn trong chiếc ghế bành, săm soi ông già qua chiếc kính cầm tay như ngắm nghía một con sâu, - xin lão cho biết... tôi quên mất họ của lão rồi... gọi thế nào nhỉ?...

- A, cậu cả! Họ của lão thì đúng là Ejevikin, nhưng ý nghĩa của nó thì phải hiểu thế nào đây? Đã mười năm nay lão long đong lận đận quá chừng, sống thì vẫn sống - trời sinh voi trời sinh cỏ. Còn bọn nhóc nhà lão thì đơn giản là con nhà Holmski[1] thôi! Tục ngữ nói đúng: nhà cao cửa rộng thì nào bê nào nghé, lều gianh xập xệ thì những cái cùng con...

- Thôi được, bê với nghé thì thôi, dẹp. Bây giờ lão nghe ta nói nhé, từ nãy ta đã muốn hỏi lão: vì sao vừa vào đến nhà lão đã vội ngoái nhìn về phía sau? Nom buồn cười tệ.

- Vì sao lão phải ngoái nhìn về phía sau ư? Vâng, thưa cậu, lúc nào lão cũng sợ có người ở phía sau giơ bàn tay đập chết lão như đập ruồi nên cứ phải ngoái lại đấy. Lão loạn óc rồi, thưa cậu cả.

Mọi người lại cười ồ. Cô gia sư đứng phắt lên toan bỏ đi nhưng lại gieo mình xuống ghế bành. Vẻ đau đớn, khổ sở hiện rõ trên gương mặt cho dù đôi má đã ửng hồng lên.

- Này, con có biết ai đấy không? - chú tôi thì thầm, - bố cô ấy đấy!

Tôi trố mắt nhìn chú tôi. Cái họ Ejevikin đã bay khỏi đầu tôi từ bao giờ. Trong khí thế hào hùng, suốt dọc đường tôi đã mơ tưởng đến vị hôn thê giả tưởng của mình, gắn kết nàng với những viễn cảnh huy hoàng đến nỗi quên mất cả họ của nàng hoặc rất có khả năng là ngay từ đầu đã không hề để ý đến họ của nàng.

- Sao lại là bố ạ? - tôi cũng nói khẽ. - Con tưởng cô ấy là một cô gái mồ côi chứ ạ?

- Bố đấy, người anh em ạ, bố cô ấy đấy. Mà con biết không, lão là con người hết sức trung thực, cực kỳ cao thượng, thậm chí còn không uống rượu, có điều toàn nói chuyện khôi hài như một chú hề. Nghèo lắm, người anh em ạ, nghèo rớt mùng tơi, những tám đứa con cơ đấy! Cả nhà chỉ sống bằng lương của Nastenka thôi. Lão mất chức vì vạ miệng ấy mà. Khái tính lắm, không nhận gì hết. Chú đã nhiều lần muốn biếu lão món này món khác, nhưng lão không cầm! Khó tính cực kỳ!

- Thế nào, bác Evgraf Larionits, ở bên nhà có gì mới không? - chú tôi hỏi và vỗ mạnh vào vai ông già, chú đã phát hiện ra là lão già đa nghi đã nghe lỏm được câu chuyện giữa hai chú cháu.

- Có gì mới không ư, thưa ân nhân? Ngài Valentin Ignatiits hôm qua vừa giải trình vụ Trisin xong. Kho của hắn bị phát hiện là bột bị cân điêu. Đấy, thưa ngài, chính là tên Trisin đại bịp hồi ấy đấy. Ngài còn nhớ chứ? Ngài Valentin Ignatiits cũng viết về Trisin như thế này: “Nếu như tên Trisin nhiều vết đen này đã không bảo toàn được danh tiết cho đứa cháu gái ruột của mình, - cô này đã bỏ trốn theo một viên sĩ quan từ năm ngoái rồi, - thì còn nói gì đến chuyện bảo quản tài sản quốc gia nữa?” Đấy, ngài ấy đã viết thành văn bản và cho công bố như thế đấy, lạy Chúa, tôi không nói dối.

- Ối giời! Toàn những chuyện đâu đâu! - Anfisa Petrovna hét lên.

- Chính thế, chính thế, chính thế! Lú lẫn hết rồi, bác Evgraf ạ, - chú tôi phụ họa. - Chết, thế này thì khốn khổ vì cái vạ miệng mất thôi! Bác là người ngay thẳng, hiền lành, tốt bụng - ta dám nói như thế, chỉ phải cái là ác khẩu! Ta cũng lấy làm lạ là không hiểu cơn cố làm sao mà bác không thể chung sống hòa thuận với bọn họ được! Hình như họ cũng là dân hiền lành, chất phác...

- Thưa ngài, người cha và là ân nhân của chúng tôi! Ngay cả một con người bình dị cũng khiến tôi sợ hãi! - ông già hét lên với vẻ sôi nổi đặc biệt.

Tôi thấy thích câu trả lời của lão. Tôi bước nhanh đến bên lão Ejevikin và bắt chặt tay lão. Thực tình tôi chỉ muốn tỏ thái độ phản kháng đối với nhận thức chung bằng cách công khai thể hiện sự đồng cảm đối với ông già. Mà biết đâu tôi cũng còn muốn tự nâng mình lên trong con mắt của Nastasiia Evgrafovna. Nhưng ngón đòn tâm lý của tôi đã không đem lại chút hiệu quả gì.

- Lão cho tôi hỏi một câu nhé, - tôi nói, và vẫn cái tật ấy: đỏ mặt lên và luống cuống, - lão có nghe nói đến cánh thầy tu dòng Tên[2] không?

- Không, thưa cậu, lão chưa nghe nói bao giờ; chẳng lẽ còn có chuyện... liên quan đến chúng tôi! Có gì không ạ?

- Nhân tiện tôi đang định kể... Lúc nào tiện lão nhớ nhắc tôi nhé. Còn bây giờ lão cứ tin là tôi hiểu lão và... biết đánh giá...

Và một lần nữa, tôi chộp lấy tay lão, vẻ sượng sùng bối rối.

- Nhất định rồi, thưa cậu, thế nào tôi cũng nhắc! Xin ghi lòng tạc dạ. Đây, tôi xin thắt một nút cho khỏi quên.

Và lão lựa ra cái góc còn khô ở cái khăn gói thuốc lá nhem nhuốc, thắt luôn một nút.

- Evgraf Larionits, lão lấy trà đi, - Praskovia Iliitsna mời.

- Để tôi xin, thưa tuyệt sắc công nương, à quên, quận chúa, không phải công nương! Nói thế để tạ ơn người đã cho trà. Tôi đã gặp Stepan Alekseits Baktseev trên đường về đây đấy, thưa nương nương. Ngài hớn hở lắm! Tôi nghĩ bụng: ông lớn đang sửa soạn lấy vợ hay sao ấy? Nào, tâng bốc lên đi! - Lão nhíu mày nháy mắt nói thầm với tôi khi cầm tách trà đi qua chỗ tôi. - Không thấy đại ân nhân Foma Fomits nhỉ? Chẳng lẽ ông ấy lại không lên uống trà?

Chú tôi giật mình như bị chạm nọc, đưa mắt lấm lét nhìn tướng quân phu nhân.

- Quả tình ta không được biết, - ông đáp, vẻ lưỡng lự, bối rối khác thường. - Cho người xuống gọi rồi đấy, không hiểu... Hay là đang có chuyện không vui. Ta đã sai Vidopliasov... chẳng lẽ còn phải đích thân xuống mời?

- Tôi vừa xuống chỗ ông ấy đấy, - Ejevikin nói với vẻ rụt rè.

- Thật thế sao? - chú tôi hoảng hốt kêu lên. - Thế rồi sao nữa?

- Tôi đã đến chào ông ấy trước tiên đấy ạ. Ông ấy bảo ông ấy sẽ uống trà một mình, còn ăn thì chỉ một miếng bánh mì khô cũng đủ no đấy ạ.

Dường như câu nói đó đã khiến chú tôi thực sự phát hoảng.

- Lão phải nói cho ông ấy rõ, kể cho ông ấy biết chứ, Evgraf Larionits! - Cuối cùng chú tôi vừa nhìn ông già vừa nói với vẻ buồn rầu, trách móc.

- Tôi nói chứ ạ, nói chứ.

- Thế rồi sao?

- Mãi ông ấy không thèm trả lời tôi đấy ạ. Ông ấy cứ ngồi giải toán mãi, chăm chú mãi, gặp phải bài hóc búa hay sao ấy. Ông ấy viết chữ số lên quần ngay trước mắt tôi, chính mắt tôi trông thấy đấy. Tôi nhắc đi nhắc lại ba lần, mãi đến lần thứ tư ông ấy mới ngẩng lên và cứ như mới thấy tôi lần đầu. “Tôi không đi đâu, ông ấy nói, bây giờ nhà trí thức đã về đến nơi rồi, chúng mình có góp mặt cũng chỉ đến chầu hẫu thôi chứ làm gì”. Mà ông ấy thì cũng đã thể hiện mình là kẻ chuyên hóng hớt chứ ai.

Và ông già láu lỉnh liếc nhìn tôi với nụ cười giễu cợt trên môi.

- Hừm, biết ngay mà! - chú tôi vỗ tay đánh đét và kêu lên, - biết ngay mà! Ông ấy dùng chữ “nhà trí thức” là để nói về con đấy, Serjei ạ. Đấy, làm thế nào bây giờ?

- Con xin thú thật, thưa chú, - tôi nhún vai với vẻ hiểu biết, - theo con, đó là một sự khước từ quá nực cười, chẳng đáng quan tâm và quả tình con rất ngạc nhiên trước sự bối rối của chú.

- Ôi, người anh em, con chẳng biết gì cả! - ông phẩy mạnh tay, quát lên.

- Bây giờ thì thật chẳng việc gì mà phải xót xa nữa ạ, - ả Perepelisina bỗng xen vào, - chả là mọi nguyên nhân tai ác đều ở tự ngài mà ra cả đấy thôi, Egor Iliits ạ. Tự chuốc lấy vạ vào thân thì còn kêu khóc nỗi gì nữa ạ. Ngài mà biết nghe lời mẹ thì đâu đến nỗi, đúng thế đấy ạ.

- Kìa, Anna Nilovna, ta có lỗi ở chỗ nào mới được chứ? phải biết sợ Chúa chứ! - chú tôi nói với giọng van vỉ như đang tìm cách phân trần.

- Tôi là người biết sợ Chúa, Egor Iiits ạ; nhưng mọi thứ đều bắt nguồn từ chỗ ngài là một con người ích kỷ và không yêu quý mẹ đấy chứ ạ, - ả Perepelisina trả lời dõng dạc, - thoạt tiên, nó bắt nguồn từ chỗ ngài không tôn trọng ý muốn của người, đúng không ạ? Mà người lại chính là mẹ của ngài đấy chứ. Tôi chẳng dám nói sai cho ngài đâu ạ. Tôi là con gái một vị trung tá chứ có phải loại thấp hèn đâu ạ.

Tôi có cảm tưởng là Perepelisina đã xen vào câu chuyện chỉ để thông báo với tất cả chúng tôi, nhất là tôi, một người mới đến, rằng ả là con gái một vị trung tá chứ không phải người thường.

- Chính vì nó cứ làm nhục mẹ nó đấy, - cuối cùng, chính tướng quân phu nhân đã cất lời ai oán rợn người.

- Mẹ, con xin mẹ! Con làm nhục mẹ bao giờ?

- Chính vì anh là một thằng ích kỷ xấu xa, Egoruska ạ, - tướng quân phu nhân càng nói càng hăng.

- Mẹ, mẹ! Con ích kỷ xấu xa ở chỗ nào nào? - chú tôi kêu lên thảm thiết, hầu như tuyệt vọng, - năm ngày, suốt năm ngày giời mẹ giận con, không thèm nói năng gì với con! Vì lý do gì? Lý do gì? Mọi người cứ lên án con đi, cả thế gian cứ lên án con đi! Rồi sẽ đến lúc mọi người sẽ nghe thấy lời biện bạch của con. Con im lặng mãi rồi, thưa mẹ; mẹ chưa hề muốn nghe con nói: rồi đây mọi người sẽ nghe được tiếng lòng con. Anfisa Petrovna! Paven Semionits, Paven Semionits cao quý! Serjei, anh bạn của ta! con là người ngoài, là khán giả, con có thể phán xét một cách công minh.

- Bình tĩnh đã nào, Egor Iliits, ngài bình tĩnh lại đi, - Anfisa Petrovna quát, - đừng giết chết mẹ ngài đấy!

- Tôi sẽ không giết mẹ, Anfisa Petrovna; nhưng ngực tôi đây - cứ hạ gục tôi đi! - chú tôi nói tiếp trong cơn điên loạn đôi lúc vẫn bùng lên ở những kẻ yếu đuối khi bị dồn đến chân tường, nhưng ghê gớm cỡ nào thì cũng chỉ là ngọn lửa rơm, - tôi muốn nói rằng tôi không hề xúc phạm một ai, Anfisa Petrovna ạ. Tôi cũng sẽ xuất phát từ chỗ khẳng định rằng Foma Fomits là một con người cao quý nhất, trung thực nhất, con người của những phẩm chất cao đẹp nhất, nhưng... nhưng ông ấy tỏ ra không công bằng với tôi trong trường hợp này.

- Hừm! - Obnoskin gầm gừ, ý chừng còn muốn chọc tức thêm.

- Paven Semionits, Paven Semionits cao quý! Chẳng lẽ đúng là cậu cho ta là loại người vô cảm hay sao? Quả thật là ta thấy, ta hiểu; với vô vàn cảm kích, ta hiểu rằng tất cả những điều ngộ nhận kia đều xuất phát từ chỗ ông ấy quá yêu ta. Cậu nghĩ thế nào tùy ý, nhưng lạy Chúa ta phải nói rằng ông ấy không được công bằng trong trường hợp này. Tôi xin kể rõ đầu đuôi. Bây giờ tôi đang muốn kể lại chuyện này một cách rõ ràng và tỉ mỉ nhất, Anfisa Petrovna ạ, để các vị thấy được là sự việc bắt nguồn từ đâu và việc mẹ tôi giận tôi là đã làm trái ý Foma Fomits như vậy có thỏa đáng không. Con cũng hãy nghe chú nói rõ tình đầu, Serioja ạ, - ông quay sang nói với tôi và tiếp tục nói với tôi cho đến hết cứ như sợ nói với ai khác chưa chắc đã được thông cảm, - rồi con sẽ biết là chú đúng hay sai. Số là thế này: cách đây một tuần, đúng thế, không hơn, tướng Rusapetov, thủ trưởng cũ của chú, có việc đi qua thành phố của chúng ta, cùng phu nhân và em gái phu nhân. Họ nghỉ tạm ở đây. Chú mừng quýnh. Dịp may hiếm có, chú phóng như bay đến chào hỏi các ngài và mời các ngài đến dự tiệc với gia đình. Tướng quân hứa nếu tiện thì ngài sẽ đến. Chú nói với con đó đúng là một con người đạo cao đức trọng, lại là bậc tôn quý trong xã hội. Em vợ, một cô gái mồ côi, đã được ngài ưu ái gả cho một chàng trai kiệt xuất (hiện đang giữ chức thanh tra tư pháp ở một vùng xa; còn trẻ mà học vấn uyên thâm là thế!) - tóm lại, người nhà tướng chẳng trượng cũng chùy! Tất nhiên hôm đó không khí ở đây bỗng trở nên sôi động rộn ràng... rồi những là xào, rán, hấp, ninh... trống kèn, ca nhạc! Riêng chú thì cứ hí hửng như bắt được vàng! Foma Fomits thì lại không thích thế, không muốn thấy chú như thế! Ông ấy ngồi bên bàn, chú còn nhớ như in, người hầu mang món nước mận ưa thích của ông ấy đến, ông ấy cứ ngồi thừ ra một lúc lâu rồi bỗng đứng phắt dậy: “Người ta đang cố tình trêu tức tôi đây!” - “Trêu tức thế nào cơ, hở Foma Fomits?” - “Bây giờ, ông ấy nói, ngài rẻ rúng tôi rồi đấy; bây giờ ngài chỉ còn biết đến các vị tướng thôi; bây giờ ngài quý các vị ấy hơn tôi rồi đấy!” Đó, bây giờ chú chỉ kể tóm tắt cho con biết vậy thôi; chỉ đi vào bản chất sự việc thôi; nhưng giá như con biết được là ông ấy còn nói những gì... tóm lại, ông ấy đã làm chú lộng óc lên! Làm thế nào được bây giờ? Chú bải hoải bài hoài; đúng là được một phen choáng váng; cứ thất tha thất thểu như cò bợ phải trời mưa. Ngày vui đến. Tướng quân cho người đến xin lỗi không đến được. Chú đến gặp Foma: “Này, Foma, ông bình tĩnh lại đi! Hủy tiệc tùng rồi!” Con nghĩ thế nào? Ông ấy không chịu bỏ qua, cứ khăng khăng một mực! “Chỉ biết là ngài đã xúc phạm tôi!” - ông ấy nói. Chú phải van vỉ hết nhời. “Không, ông ấy nói, ngài lui về với các vị tướng của ngài đi; ngài quý các vị ấy hơn tôi mà; ngài đã hủy hoại mối tình bằng hữu của chúng ta mất rồi”. Này con, anh bạn trẻ của chú! Chú hiểu vì sao mà ông ấy giận chú chứ. Chú đâu phải là gỗ đá, là hạng ngu si, là đứa vong ân bội nghĩa! Ông ấy làm ra vậy vì quá yêu chú, vì ghen tức - chính ông ấy nói ra như vậy, - ông ấy ghen với vị tướng, ông ấy sợ mất chú, ông ấy thử thách chú, muốn biết chú có thể sống chết với ông ấy đến mức độ nào. “Không, ông ấy nói, đối với ngài thì tôi và vị tướng đó cũng như nhau thôi, trong mắt ngài tôi cũng là một bậc đại nhân! Tôi sẽ trở lại vui vẻ với ngài khi ngài chứng tỏ được lòng tôn kính của mình đối với tôi”. - “Tôi chứng tỏ lòng tôn kính của mình đối với ông bằng cách nào đây, hở Foma Fomits?” - “Suốt ngày ngài cứ thưa gửi với tôi là bẩm đại nhân, như vậy là chứng tỏ được lòng tôn kính đấy”. Nghe mà ù hết cả tai! Thật quá sửng sốt! “Đó sẽ là bài học đối với ngài để ngài không còn ngưỡng mộ các vị tướng nữa một khi có cả những con người còn thanh cao hơn tất cả các vị tướng của ngài!” Đến đây thì chú không chịu nổi nữa rồi, thú thật là như thế! “Foma Fomits ạ, chú nói, chẳng lẽ có thể làm như thế được sao? Sao ta có thể nhắm mắt làm liều như vậy được? Chẳng lẽ ta có thể, chẳng lẽ ta có quyền đôn ông lên hàng tướng lĩnh? Ông thử nghĩ xem: ai là người đứng ra bổ nhiệm các tướng lĩnh? Chết chửa sao ta lại có thể thưa gửi với ông là bẩm đại nhân? Đó chính là tội báng bổ sự tôn nghiêm của pháp đình! Tướng lĩnh là người phụng sự tổ quốc, tô điểm giang sơn: chiến đấu với quân thù, đổ máu trên chiến trường vì nghĩa lớn! Sao ta lại có thể thưa gửi với ông là bẩm đại nhân?” Ông ấy vẫn không chịu, cố tình khăng khăng một mực! “Tất cả những gì ông muốn, chú nói, Foma ạ, ta đều chiều theo ý của ông. Ông bảo ta cạo râu đi cho khỏi ảnh hưởng đến lòng yêu nước, ta cũng cạo, cũng bấm bụng làm theo. Ta sẽ làm mọi việc theo ý ông, chỉ cự tuyệt việc đôn ông lên hàng tướng lĩnh!” - “Không, ông ta nói, tôi sẽ không giảng hòa với ngài khi ngài chưa thưa gửi với tôi là bẩm đại nhân! Điều đó có lợi cho đức hạnh của ngài: nó khiến tinh thần của ngài trở nên bằng lặng an nhiên!” - ông ta nói. Và thế là đã một tuần nay, suốt một tuần nay ông ta không thèm nói chuyện với chú; ai đến nhà ông ấy cũng làm mặt giận. Ông ấy nghe nói con là một trí thức, - đó là lỗi tại chú: chú cũng có vui miệng nói ra như thế! - vậy là ông ấy bảo: cháu mà đến nhà này là ông ấy sẽ không đặt chân đến nhà này nữa. “Có nghĩa là bây giờ, ông ấy nói, tôi không còn là người có học đối với ngài nữa”. Đấy, bây giờ mà ông ấy biết chuyện Korovkin thì gay lắm chứ chẳng chơi! Nào, bây giờ con hãy xét xem chú có lỗi gì trong chuyện này nào? Chẳng lẽ chú cứ nhắm mắt vào mà “bẩm đại nhân”? Mà liệu có thể sống được trong một cảnh huống như thế? Mà cơn cớ làm sao mà hôm nay ông ấy dám đuổi ông bạn Baktseev tội nghiệp ngay trong bữa tiệc? Ừ, thì cứ cho là Baktseev không am hiểu thiên văn học đi, mà chú cũng có am hiểu thiên văn học đâu, mà đến cả cháu nữa, cũng có am hiểu thiên văn học đâu... Vậy thì vì lý do gì, lý do gì?

- Ấy là vì anh là một đứa hay ghen ghét đấy, Egoruska ạ, - tướng quân phu nhân lại cất tiếng lè nhè.

- Mẹ! - chú tôi kêu lên trong nỗi chán chường tuyệt vọng, - mẹ làm con phát điên lên mất!.. Mẹ không nói theo ý mẹ mà cứ đi lặp lại lời người khác đấy, mẹ ơi! Rút cuộc con đang trở thành những đồ vật vô tri vô giác trong nhà, chứ không còn là đứa con của mẹ nữa rồi!

- Thưa chú, con đã được nghe, - quá sửng sốt trước câu chuyện vừa rồi, tôi ngắt lời chú tôi, - con nghe ngài Baktseev thuật lại, không biết có thật không, rằng Foma Fomits còn ghen với Iliusa khi thấy nó được ăn mừng ngày lễ thánh và cứ nhất quyết bảo rằng mai cũng là ngày lễ thánh của ông ta. Con xin thú thật rằng cái kiểu xấu thói đó đã làm con rất ngạc nhiên, nên con...

- Ngày sinh nhật đấy, người anh em ạ, sinh nhật, không phải là ngày lễ thánh đâu, sinh nhật đấy! - chú cướp lời tôi với giọng liến thoắng. - Ông ấy chỉ diễn đạt sai thôi: mai là ngày sinh nhật của ông ấy đấy. Đúng ra là trước hết...

- Sinh nhật đâu mà sinh nhật! - Sasenka quát.

- Sao mà không phải? - chú tôi ngơ ngác và cũng quát lên.

- Dứt khoát không phải là ngày sinh nhật, thưa cha! Cha cứ phịa ra để lừa dối chính mình và chiều lòng Foma Fomits đấy thôi. Sinh nhật ông ấy đã tổ chức vào tháng ba rồi, - cha còn nhớ chứ, trước hôm đó chúng ta còn phải đến nhà thờ làm lễ cầu kinh, hôm ấy trên xe ngựa chẳng ai ngồi yên được với ông ấy: ông ấy cứ kêu ầm lên là bị cái gối dựa nó chèn vào mạng sườn, rồi lại còn cấu véo người khác nữa chứ; cô con bị ông ấy véo cho hai cái đau điếng! Đến hôm sinh nhật chúng con đến chúc mừng thì ông ấy lại phát bẳn khi không thấy hoa hải đường trong bó hoa. “Ta chuộng hải đường vì cái gu của ta là cái gu quý phái, vậy mà mấy đứa lại tiếc với ta một nhành hoa trong nhà kính”. Thế là suốt ngày quàu quạu, chẳng nói năng gì với chúng con...

Tôi thiết nghĩ giá như có một quả bom đánh trúng giữa phòng, chắc cũng không làm cho mọi người sửng sốt và hoảng sợ bằng sự nổi loạn công khai của một người như vậy, nhưng đó là ai mới được chứ? - là một bé gái vào loại tép riu, thậm chí còn chưa được phép nói to khi có mặt bà nội. Sững sờ và ngây dại tới mức không thốt nên lời, tướng quân phu nhân nhóm lên trên ghế, vươn thẳng người và trố mắt nhìn đứa cháu gái táo tợn, không tin vào mắt mình nữa. Chú tôi lúc đó cũng hồn xiêu phách lạc.

- Tiểu thư liều thật đấy! Tiểu thư muốn giết bà tiểu thư rồi đấy! - Perepelisina hét lên.

- Sasa, Sasa, bình tĩnh lại đi nào! Con làm sao thế, Sasa? - chú tôi hét, hớt hải chạy đến bên mẹ, rồi lại chạy đến bên con để tìm cách can ngăn.

- Con không muốn im lặng nữa đâu, thưa cha! - Sasa bỗng rời ghế đứng phắt lên, dậm chân thình thịch, mắt long lên, - con không muốn im lặng nữa! Tất cả chúng ta chịu đựng Foma Fomits mãi rồi, chịu đựng gã Foma Fomits tồi tệ, xấu xa của cha mãi rồi. Con không muốn im lặng nữa vì Foma Fomits sẽ đưa tất cả chúng ta đến chỗ chết, vì lúc nào người ta cũng tâng bốc gã, ca ngợi gã nào là thông minh, độ lượng, cao thượng, học thức, đức hạnh miễn chê, đa tài hiếm thấy, còn Foma Fomits thì cứ như một thằng ngu, tin tuốt! Kẹo bánh người ta mang đến cho gã nhiều đến mức ở địa vị người khác hẳn phát ngượng lên rồi nhưng gã cứ tì tì đánh sạch, bao nhiêu cũng hết, cũng đòi thêm. Đấy rồi xem, gã sẽ chén mất phần của cả nhà, còn cha chính là người có lỗi trong mọi chuyện. Foma Fomits là kẻ xấu xa, nhơ nhuốc, con cứ nói thẳng băng, không sợ ai hết! Gã là đứa ngu si, đỏng đảnh, đồ nhơ bẩn, vô ơn, tàn nhẫn, một tên bạo chúa, quân đơm đặt, đồ xảo trá... Ôi chao, con những muốn tống khứ gã ra khỏi cái nhà này ngay tức khắc, đúng là như vậy, nhưng cha vẫn đắm đuối thiết tha với gã, cha mụ hết cả đầu cả óc vì cái gã ấy rồi!

- Ôi!... - tướng quân phu nhân kêu ré lên và lả ra trên chiếc đi-văng.

- Cô thân yêu của con, Agafia Timofeevna, thiên thần của con ơi! - Anfisa Petrovna hét lên, - ai lấy giúp cái lọ của tôi ra đây! Nước, mau lên, nước!

- Nước, nước! - chú tôi hét, - mẹ ơi, mẹ, mẹ trấn tĩnh lại đi! Con xin quỳ lạy mẹ, van lạy mẹ, mẹ trấn tĩnh lại đi nào!...

- Phải giam tiểu thư vào phòng tối, chỉ cho gậm bánh mì nhấp nước trắng thôi! - run lên vì tức giận, Perepelisina rít lên.

- Bánh mì nước trắng tôi cũng sẵn sàng, tôi không sợ gì hết! - Sasenka cũng hét, đến lượt mình không còn tự chủ được nữa. - Tôi bênh vực cha tôi vì ông ấy không bảo vệ được mình. Gã ấy là ai, cái gã Foma Fomits của các vị ấy, gã ấy là cái thá gì đối với cha tôi? Gã ăn nhờ ở đậu cha tôi mà lại đi làm nhục cha tôi, đúng là một kẻ vô ơn! Tôi muốn xé xác gã ta, gã Foma Fomits của các vị ấy! Tôi muốn thách gã đấu súng với tôi và bắn chết gã bằng cả hai tay hai súng...

- Sasa! Sasa! - chú tôi quát lên với vẻ chán chường. - Con còn nói một lời nào nữa là cha chết đấy, cha chết hẳn đấy!

- Cha! - Sasa vừa gọi to vừa bất thần lao thẳng đến bên cha, nước mắt đầm đìa, đưa đôi tay bé nhỏ vít chặt lấy cổ cha, - một con người nhân hậu, tốt đẹp, vui vẻ, thông minh như cha có đáng hủy hoại mình như thế hay không? Có đáng phải đem thân luồn cúi một kẻ đốn mạt vô ơn, biến thành đồ chơi của hắn, thành trò cười cho thiên hạ hay không? Cha, người cha vàng ngọc của con!...

Cô bé nấc lên, đưa hai tay bưng mặt và chạy vụt ra khỏi phòng.

Mọi người nháo nhác cả lên. Tướng quân phu nhân vẫn mê mệt nằm yên. Chú tôi quỳ ngay bên cạnh và hôn tay người. Ả gái già Perepelisina vẫn túc trực bên người và ném lên chúng tôi những cái nhìn dữ dằn nhưng nghiêm nghị. Anfisa Petrovna dấp nước lên hai bên thái dương tướng quân phu nhân và tiếp tục loay hoay với cái lọ của mình. Praskovia không ngừng run rẩy, nước mắt đầm đìa; Ejevikin lánh riêng ra một góc, còn cô gia sư thì cứ ngây ra vì sợ, mặt tái dại. Riêng Mizintsikov thì vẫn không chút thay đổi. Anh ta đứng dậy, bước đến bên cửa sổ và chăm chú nhìn ra bên ngoài, thây kệ sự đời.

Tướng quân phu nhân bỗng nhổm dậy khỏi đi-văng, vươn thẳng người lên và đưa mắt nhìn tôi từ đầu đến chân với cái nhìn đầy vẻ hăm dọa.

- Cút! - Người hét lên, dậm chân xua đuổi tôi.

Phải thú thật rằng đối với tôi, đây là điều quá đỗi bất ngờ.

- Cút! Cút ngay ra khỏi cái nhà này; cút! Ai mượn nó đến đây cơ chứ? Biến đi cho khuất mắt! Cút ngay!

- Mẹ! kìa mẹ! đây là Serioja mà - chú tôi nói không ra hơi, toàn thân run lên vì sợ. - Kìa mẹ, cháu nó về thăm cả nhà đấy chứ.

- Serioja nào? láo! Ta không muốn nghe gì nữa; cút đi! Đó là Kozovkin. Chắc chắn là Kozovkin rồi. Ta linh cảm không mấy khi sai. Hắn đến để xua đuổi Foma Fomits chứ gì; bay viết thư mời hắn đến hỗ trợ chứ gì. Ta linh cảm được mọi điều... Cút đi, đồ vô lại.

- Thưa chú, nếu vậy, - tôi nghẹn lời do một nỗi bất bình khảng khái, - nếu vậy thì con... chú thứ lỗi cho con... - Và tôi chộp lấy mũ.

- Serjei, Serjei, con làm gì vậy?.. Đấy, bây giờ cái thằng này... Mẹ! Đây là Serjei chứ!.. Serjei, chú xin lỗi! - chú vừa hét vừa đuổi theo tôi giằng lại cái mũ, - con là khách của chú, con ở lại chơi là theo ý muốn của chú! Bà nói linh tinh ấy mà, - ông thì thầm vào tai tôi, - chỉ những lúc cáu lên bà mới thế... Có điều là bây giờ, thời gian đầu, con hãy tạm lánh mặt đi đã,... đi đâu cũng được - rồi sẽ đâu vào đấy hết, chả có chuyện gì đâu. Rồi bà sẽ bỏ qua cho con - chú đoan chắc với con như thế! Bà hiền lắm, mỗi tội cứ hay nói linh tinh... Con nghe rồi đấy chứ, bà tưởng con là Korovkin, rồi bà sẽ bỏ qua thôi, chú đoan chắc với con... Lão này làm sao thế này? - ông quát lên với lão Gavrila đang sợ run cầm cập khi bước vào phòng.

Gavrila không đến một mình; đi cùng là một gia nhân trẻ măng, một thiếu niên mười sáu tuổi, rất xinh trai mà được lấy vào làm cũng chính nhờ ưu thế đó, như sau này tôi được biết. Nó là Falalei. Nó mặc một bộ quần áo khá đặc biệt, áo lụa đỏ, cổ áo viền kim tuyến, thắt lưng cũng có tua kim tuyến, quần rộng ống bằng nhung đen và ủng da dê có mép bẻ màu đỏ. Bộ đồ được cắt may theo ý đồ thiết kế của chính tướng quân phu nhân. Cậu bé đang khóc sướt mướt, nước mắt lăn dài từ đôi mắt to màu xanh lam.

- Lại còn chuyện gì thế này? - chú tôi quát, - làm sao? Nói đi chứ, ông mãnh!

- Foma Fomits bảo hai bác cháu cứ sang đây trước, ông ấy sẽ sang sau, - Gavrila đáp, vẻ đau buồn, - tôi thì đang ôn bài, thế mà nó...

- Nó làm gì?

- Nhảy múa ạ,- Gavrila mếu máo đáp.

- Nhảy múa! - chú tôi hốt hoảng kêu lên.

- Nha-ảy mu-úa! - Falalei khóc nức khóc nở.

- Điệu Komarin à?

- Ko-ma-rin!

- Foma Fomits bắt được à?

- Ba-ắt đư-ược!

- Thật hết nước nói! - chú tôi kêu lên, - điên hết cả đầu! - và đưa hai tay ôm đầu.

- Foma Fomits đến! - Vidopliasov vừa bước vào phòng vừa báo tin.

Cửa mở, và đích thân Foma Fomits đã đứng lù lù trước mặt đám người ngơ ngác.

❀ ❀ ❀

[1] Ý nói đến gia đình Holmski, một gia đình quý tộc độc đáo được mô tả trong tiểu thuyết “Gia đình Holmski...” (1832) của D.N. Begitsev.

[2] Một dòng giáo sĩ công giáo nổi tiếng vì những thủ đoạn vô liêm sỉ che giấu dưới những lối biện luận xảo trá.