Thú thật là tôi đã có phần trở nên nhút nhát. Vừa về đến Stepantsikovo là những ước mơ bay bổng của tôi bỗng trở nên kỳ quái, thậm chí còn có vẻ u mê nữa. Lúc bấy giờ vào khoảng năm giờ chiều. Con đường chạy men theo khu vườn nhà ông lớn. Sau nhiều năm xa cách, tôi lại được nhìn thấy khu vườn rộng lớn từng làm lóe lên trong ký ức những tháng ngày hạnh phúc tuổi thơ và về sau đã nhiều lần hiển hiện giữa chiêm bao trong ký túc xá. Tôi xuống xe và đi thẳng qua vườn, đến trước ngôi nhà của ông lớn. Tôi rất muốn xuất hiện một cách lặng lẽ, rồi hỏi han, tìm hiểu tình hình và trước hết là tâm sự với chú tôi. Tôi đã đạt được ý đồ. Băng qua con đường lớn với những hàng cây gia trăm tuổi, tôi bước lên thềm, ở đây từ cửa kính mặt tiền có thể đi thẳng vào các phòng trong. Thềm được quây kín bằng những bồn hoa và chậu kiểng quý. Ở đây tôi bắt gặp một gia nhân, lão Gavrila, trước kia là người trông nom tôi, nay là hầu cận vinh dự của ông lớn. Lão đang ghé cặp kính vào quyển vở trên tay, đọc rất chăm chú. Chúng tôi mới gặp lại nhau cách đây hai năm, ở Peterburg, ngày lão theo hầu chú tôi, nên bây giờ lão nhận ngay ra tôi. Lão lao đến hôn tay tôi, mừng rơi nước mắt, tuột cả kính xuống sàn. Tôi rất cảm động trước tình nghĩa gắn bó của ông già. Tuy nhiên, chưa hết hồi hộp với cuộc trò chuyện vừa rồi với ông lớn Baktseev, tôi để ý ngay tới cuốn vở khả nghi trên tay Gavrila.

- Sao, Gavrila, chẳng lẽ người ta lại giở trò dạy tiếng Pháp cho cả lão ư?

- Người ta bắt học đấy, thưa cậu, trẻ không tha già không thương - Gavrila rầu rĩ đáp.

- Ông Foma đứng ra dạy à?

- Ông ấy đấy, thưa cậu. Hẳn ông ấy phải uyên bác lắm.

- Còn phải nói! Ông ấy có dạy hội thoại không?

- Chỉ học bài ở vở thôi, thưa cậu.

- Cuốn vở trong tay lão đấy ư? A! những từ tiếng Pháp phiên âm bằng chữ cái tiếng Nga - láu cá gớm! Nhắm mắt nghe theo một kẻ ngu dốt như thế mà không biết xấu hổ ư, Gavrila? - tôi hét lên, phút chốc quên hết mọi giả thiết độ lượng của mình về Foma Fomits mà tôi vừa đạt được qua câu chuyện của ông lớn Baktseev.

- Ngu là ngu thế nào, thưa cậu, - lão đáp, - ông ấy chả đang cầm chịch các ông lớn của chúng ta là gì?

- Hừm! Cũng có thể lão nói đúng, Gavrila ạ, - tôi lầu bầu, tạm ngừng câu chuyện ở đấy. - Lão đưa ta đến gặp chú ta đi!

- Thưa cậu chủ, con đại bàng dũng mãnh của tôi! Tôi không thể dàn mặt ông lớn được đâu, không dám. Tôi sợ ngài rồi. Bây giờ tôi chỉ còn biết ngồi ru rú ở đây thôi, hễ thấy bóng ngài là phải lẩn thật nhanh ra sau những lùm hoa lá kia kìa.

- Lão sợ cái gì?

- Hôm nọ tôi không hiểu bài; Foma Fomits bắt tôi quỳ, tôi không quỳ. Tôi già rồi, Serjei Aleksandrovits ạ, đùa với tôi như thế không nên! Thế là ông lớn nổi giận đùng đùng, mắng tôi về việc dám trái lệnh Foma Fomits. “Lão khọm già kia, ông lớn nói, ông ấy chăm lo cho học vấn của lão, muốn luyện phát âm cho lão cơ mà”. Thì tôi đang vừa đi vừa nhẩm lại bài phát âm tiếng một đây. Foma Fomits giao hẹn chiều nay lại kiểm tra bài.

Tôi cảm thấy ở đây có điều gì hơi khó hiểu. Với cái môn tiếng Pháp này hẳn phải có cả một câu chuyện mà theo tôi, lão già không thể lý giải được.

- Gavrila, ta hỏi lão một câu: trông ông ấy thế nào? Đường bệ, cao lớn chứ?

- Foma Fomits ư? Không, thưa cậu, trông ông ấy hơi bẩn tướng.

- Hừm! Lão cứ yên trí, Gavrila ạ; mọi chuyện còn có khả năng thu xếp ổn thỏa; nhất định đấy, ta hứa với lão là sẽ đâu có đó! Nhưng... chú ta đang ở đâu?

- Đang tiếp bọn mugic ở phía sau khu chuồng ngựa. Cánh lão nông ấp Kapitonovka đến thỉnh cầu đấy mà. Họ được tin là họ đang được chuyển sang tay Foma Fomits. Họ đang muốn van xin gì đó.

- Sao lại phải ra sau khu chuồng ngựa?

- Ông lớn ngại, thưa cậu...

Quả vậy, tôi đã tìm thấy chú tôi ở phía sau khu chuồng ngựa. Trên khoảng đất trống, ông đang đứng trước một nhóm nông dân đang lạy lục van xin điều gì đó. Chú tôi đang giảng giải cho họ điều gì đó một cách nóng nảy. Tôi đến bên ông và cất tiếng gọi. Ông quay lại và cả hai chú cháu cùng lao tới ôm chầm lấy nhau.

Ông rất mừng được thấy tôi; sướng vui, hoan hỉ bội phần. Ông ghì chặt lấy tôi, nắn bóp hai tay tôi... Cứ như ông đang được nhận lại đứa con đẻ vừa thoát chết. Cứ như việc tôi về đến đây thế này là đã giải thoát ông khỏi mối nguy hiểm chết người nào đó, đem đến giải pháp cho mọi điều vướng mắc của ông, đem lại hạnh phúc và niềm vui cho cả cuộc đời ông và tất cả những người ông yêu quý. Chú tôi hẳn không chịu hưởng hạnh phúc một mình. Sau những cơn phấn hứng ban đầu, ông bỗng trở nên tư lự đăm chiêu và cuối cùng cứ ngẩn ngẩn ngơ ngơ, loay hoay như gà mắc tóc. Ông căn vặn, lục vấn tôi đủ chuyện, muốn mau mau dẫn tôi về với cả nhà. Chúng tôi đã kéo nhau đi, nhưng chú tôi bỗng quay lại vì trước hết muốn giới thiệu tôi với cánh mugic ở Kapitonovka. Sau đó tôi nhớ là không rõ vì sao ông bỗng nhắc đến cái ông lớn Korovkin nào đó, một con người khác thường mà ông đã được gặp cách đây ba hôm trên đường cái quan và đang rất nóng lòng chờ ông ấy đến chơi nhà. Rồi ông lại bỏ lửng, nói sang chuyện khác. Tôi khoan khoái nhìn ông. Trả lời những câu hỏi nôn nóng của ông, tôi nói rằng tôi không muốn nhập ngũ mà chỉ muốn tiếp tục nghiên cứu các môn khoa học. Nghe nói đến khoa học, chú tôi bỗng nhíu mày và thể hiện một vẻ mặt tối ư quan trọng. Sau khi được biết là trong giai đoạn cuối, tôi đã nghiên cứu khoáng vật học, ông liền ngẩng cao đầu và ngạo nghễ đưa mắt nhìn quanh làm như chính ông, một mình ông, không có bất cứ sự hỗ trợ nào từ bên ngoài, đã phát hiện và trước thuật gọn gàng toàn bộ môn khoáng vật học. Tôi đã nói ở trên rằng đối với hai chữ “khoa học” thì chú tôi mang sẵn một tấc lòng sùng kính quá đỗi vô tư, nhất là khi bản thân ông chẳng biết gì về nó.

- Ồ, người anh em ạ, ở đời có những người uyên bác thế chứ lị, cái gì cũng biết tỏng tòng tong! - có lần ông nói với tôi, mắt ngời ngợi niềm vui. - Mình ngồi với bọn họ, nghe họ nói và tự biết rằng mình chẳng hiểu mô tê gì cả, mà sao vẫn thích ơi là thích. Vì sao? Vì đó chính là điều hữu ích, là trí tuệ, là hạnh phúc chung! Đó là điều chú hiểu. Rồi đây chú sẽ phóng xe trên con đường được đúc bằng gang, còn bé Iliuska nhà chú, có thể nó còn bay giữa không trung nữa... Ừ, rút cuộc thì cả thương mại, công nghiệp - như người ta thường nói là các dòng chảy ấy... chung quy lại chú muốn nói là đều hữu ích... Có lợi cả - đúng không?

Nhưng chúng ta hãy trở lại với cuộc hội ngộ giữa hai chú cháu.

- Con chờ cho một lát, anh bạn trẻ nhé, - chú tôi xoa hai bàn tay vào với nhau và nói liến thoắng, - con sẽ được thấy một con người kỳ lạ! Một con người hiếm có, chú nói thật đấy, một nhà trí thức, một con người của khoa học; một nhân vật đóng đinh vào thế kỷ. Câu “Đóng đinh vào thế kỷ” nghe có tuyệt vời không? Câu đó Foma đã giảng cho chú hiểu rồi... Con chờ cho một lát, chú sẽ giới thiệu con.

- Chú đang nói về Foma Fomits đấy ư?

- Không, không phải đâu, anh bạn trẻ ạ! Chú đang nói đến Korovkin cơ. Thực ra thì Foma cũng thế thôi... Nhưng đây là chú đang nói về Korovkin, - ông nói thêm, không hiểu sao bỗng đỏ mặt lên và dường như có vẻ bối rối khi nhắc tới Foma.

- Ông ấy đang nghiên cứu về những môn gì hở chú?

- Những môn khoa học, người anh em ạ, nói chung là khoa học! Chú không thể nói rõ là những môn gì, chỉ biết là những môn khoa học. Ông ấy nói về đường sắt mới tuyệt chứ! Mà con biết không, - chú tôi hạ giọng thì thầm, nheo con mắt bên phải lại ra điều có ẩn ý sâu xa, - ít nhiều cũng có tư tưởng tự do đấy! Chú biết ngay, nhất là khi ông ấy nói về hạnh phúc gia đình... Tiếc là chú không hiểu được nhiều (không có thời gian), chứ không thì chú đã kể cặn kẽ hết cho con. Đúng là một đấng nam nhi tài đức vẹn toàn! Chú đã mời ông ấy đến chơi nhà. Chú đang mong đứng mong ngồi đấy...

Trong lúc đó thì bọn mugic cứ đứng há mồm trố mắt nhìn tôi với vẻ lạ lẫm.

- Thưa chú, - tôi ngắt lời ông, - hình như con đang làm phiền bọn mugic kia thì phải. Chắc là họ đang có việc cần. Họ muốn gì vậy? Con xin thú thật là con đang nghi chắc có chuyện gì rồi và cũng rất muốn nghe họ nói...

Chú tôi bỗng trở nên vội vàng sấp ngửa.

- Thôi chết! Chú quên khuấy đi mất! con thấy đấy... biết làm gì với họ bây giờ? Họ phịa ra như thế chứ lị! - mà chú cũng đang muốn biết kẻ phao tin đồn nhảm là ai, - họ cứ bảo là chú đang tìm cách hiến tặng họ cho người khác, nghĩa là hiến tặng toàn bộ ấp Kapitonovka, - cháu còn nhớ Kapitonovka không? ngày xưa, chiều chiều chúng ta vẫn cùng mồ ma thím Katia ngồi xe sang đấy dạo chơi mà, đấy, hiến tặng toàn bộ Kapitonovka với tất cả sáu mươi tám nông nô cho Foma Fomits! Họ nói: “Dứt khoát chúng tôi không muốn xa ngài đâu đấy ạ!”

- Không có chuyện đó chứ, thưa chú? Chú sẽ không hiến tặng ấp Kapitonovka cho ông ấy chứ? - tôi mừng húm reo lên.

- Chú chưa từng có ý định như thế, chưa từng! Ai nói với con như thế? Đâu như cũng có lần chú buột miệng nói ra câu nọ câu kia, thế rồi mọi người cứ sang tai nhau chắc? Mà sao họ lại không ưa Foma đến thế nhỉ? Con cứ yên trí, Serjei ạ, chú sẽ giới thiệu con. - Ông nói thêm sau khi đưa mắt nhìn tôi với vẻ e ngại như đã linh cảm được rằng tôi cũng có thái độ thù địch với Foma Fomits. - Đó là một con người khác lắm, người anh em ạ...

- Chúng tôi không muốn theo ai hết, chỉ biết có ngài thôi! - bọn mugic bỗng đồng thanh gào lên. - Ngài là người cha của chúng tôi!

- Thưa chú, - tôi đáp, - Foma Fomits thì con vẫn chưa biết mặt nhưng... con cũng nghe nói đôi điều về ông ấy. Thú thật với chú là hôm nay con đã được gặp ông lớn Baktseev. Tuy nhiên con cũng có ý kiến của riêng mình. Dù sao con cũng xin chú hãy cho bọn mugic về đi để chúng ta còn nói chuyện riêng. Đó cũng chính là mục đích chuyến về quê của con...

- Chính thế, chính thế, - chú tôi tán đồng, - chính thế! Bây giờ chúng ta sẽ chia tay với họ để còn nói chuyện tâm tình đến nơi đến chốn! Nào, - vẫn giọng liến thoắng, ông quay sang với bọn mugic, - bây giờ hãy về đi, các bạn của ta! Mai kia lại đến, cứ thấy cần là đến; cứ trực tiếp với ta, bất cứ lúc nào.

- Xin tạm biệt ngài, người cha của chúng tôi! Xin ngài đừng nói gì với Foma Fomits! Xin ông lớn đoái thương cho cả bọn nghèo hèn! - bọn mugic lại hét lên lần nữa.

- Bọn ngu ngốc các người dỏng tai lên mà nghe nhé: ta sẽ không bao giờ đem các người đi cho ai cả!

- Chứ không thì ông ấy sẽ dạy chúng tôi đủ chuyện trên đời đấy ạ! Ông ấy đã dạy đủ thứ cho dân ở đây rồi đấy ạ.

- Chẳng lẽ ông ấy lại dạy tiếng Pháp cho cả bọn các người? - tôi giật mình nói to như quát.

- Không, thưa cậu, Chúa vẫn còn thương đấy ạ! - một gã trong đám mugic cất tiếng trả lời, gã có vẻ lém, tóc hung, sau gáy có một mảng hói lớn, râu cằm hình cái nêm, dài nhưng thưa, gã nói đến đâu râu đảo đến đấy, cứ như có con gì đang ngọ nguậy. - Chưa đâu, thưa cậu, Chúa vẫn còn thương đấy ạ.

- Thế ông ấy dạy dỗ cái gì?

- Ông ấy khuyên chúng tôi đi sắm hòm vàng mà đựng tiền đồng đấy ạ.

- Đồng xèng ấy à?

- Kìa Serioja! con nhầm rồi; đó là chuyện vu khống! - chú tôi quát, mặt đỏ gay vì ngượng. - Đó là do cái bọn ngu này không hiểu được lời ông ấy nói! Ông ấy chỉ muốn nói... tiền đồng tiền xèng cái của nợ gì!.. Mà con cũng không việc gì phải nhai lại cho nó mỏi mồm, - và chú tôi nói tiếp với gã mugic bằng giọng quở trách, - còn mi, đồ ngu xuẩn, người ta muốn hay muốn tốt cho mi mà mi không hiểu, lại còn đi ngoạc mồm ra!

- Con xin lỗi chú, thế còn cái khoản tiếng Pháp thì sao ạ?

- Đó là ông ấy muốn luyện phát âm, Serioja ạ, chỉ là để luyện phát âm thôi, - chú tôi nói, giọng nghe van vỉ thế nào. - Chính ông ấy cũng nói là muốn luyện phát âm... Tuy nhiên cũng đã xẩy ra một chuyện đặc biệt liên quan đến sự việc này - con chưa biết nên chưa xét đoán được đâu. Hãy tìm hiểu kỹ càng đi đã rồi hãy phê phán, người anh em ạ... Kết tội bao giờ chả dễ!

- Bọn các người lạ lắm! - tôi quát lên, rõ ràng là lại lên cơn với cánh mugic. - Cứ nói tuột cả ra với ông ấy có hơn không? Cứ bảo là thưa ông không thể như thế được, mà phải thế này này! Các người có mồm cả đấy chứ?

- Chuột nào chuột dám vuốt râu mèo, thưa cậu? Ông ấy nói: “Đây, ta dạy cho thằng mugic thối thây cách ăn ở sạch sẽ, gọn gàng ngăn nắp đây này. Làm sao mà áo xống bẩn thỉu thế kia?” Chết chửa, suốt đời đổ mồ hôi sôi nước mắt lại còn không bẩn! Áo đâu mà hôm nào cũng thay? Sạch cũng không mài ra mà ăn được, bẩn cũng không lăn ra mà chết được![1]

- Có lần láo sư[2] đến sân đập lúa, - một gã mugic khác lên tiếng, gã này người cao, gầy, quần áo vá chằng vá đụp, chân dận đôi giày vỏ cây bé tí, nom cũng biết thuộc loại suốt đời bực bõ, sẵn sàng phun ra những lời độc địa, chua cay. Từ đầu đến giờ gã vẫn nấp sau lưng người khác, im lặng lắng nghe với vẻ rầu rĩ, nét mặt lúc nào cũng phảng phất nụ cười nham hiểm. - Láo sư đến sân đạp lúa và hỏi: “Các người có biết chúng ta cách mặt trời bao nhiêu dặm không?” Ai mà biết được? Khoa học không phải là chuyện của chúng tôi, nó là của các ông lớn. “Chẳng phải thế đâu, ngu ạ, lợi ích của chính mình mà không biết; còn ta đây này, một nhà thiên lăn! Mọi hành tinh trong trời đất ta đều biết hết”.

- Ờ, thế ông ấy có cho anh biết là bao nhiêu dặm không? - chú tôi xen vào, ông hoạt bát hẳn lên và vui vẻ nháy mắt với tôi, ý chừng muốn bảo: “Sắp có chuyện lý thú đấy!”

- Dạ có, ông ấy bảo những bao nhiêu ấy, nhiều lắm, - gã mugic miễn cưỡng trả lời câu hỏi khá bất ngờ đối với mình.

- Nhưng là bao nhiêu, cụ thể là bao nhiêu?

- Thưa ngài, chuyện đó ngài biết rõ hơn nhiều chứ ạ, chúng tôi là hạng tối tăm ngu dốt.

- Ờ, ta biết chứ, thế người anh em còn nhớ là bao nhiêu không?

- Ông ấy bảo những mấy trăm hay mấy ngàn gì đó đấy ạ. Ông ấy bảo đâu nhiều lắm ạ. Ba xe tải cũng không chở hết.

- Nào, nhớ lại đi, người anh em! Anh tưởng chỉ chừng một dặm, tay cũng với tới chứ gì? Không phải thế, người anh em ạ, trái đất nó như một quả cầu, anh hiểu chứ?.. - chú tôi đưa tay khua một vòng trong không trung và nói tiếp.

Gã mugic mỉm cười chua chát.

- Đúng, như một quả cầu! Nó lơ lửng trong không trung và quay quanh mặt trời. Còn mặt trời thì đứng yên một chỗ, mà mình lại cứ tưởng là mặt trời đi. Thế mới hay! Mà người phát hiện ra tất cả những điều đó chính là thuyền trưởng Cook, một nhà hàng hải... Mà có ma nào biết đến cái ông phát hiện này đâu, - chú tôi nói nhỏ vào tai tôi. - Chính chú cũng chẳng biết gì đâu, người anh em ạ... Thế con có biết chúng ta cách mặt trời bao xa không?

- Con biết, thưa chú, - tôi đáp trong lúc vẫn đưa mắt ngạc nhiên nhìn quang cảnh diễn ra trước mắt, - có điều con đang nghĩ: tất nhiên là sự vô học thì vẫn đi đôi với sự lúi xùi rồi, nhưng, mặt khác... dạy thiên văn học cho nông dân...

- Chính thế, chính thế, chính là sự lúi xùi! - chú tôi phụ họa, đắc ý với cách diễn đạt của tôi mà theo chú là quá đạt. - Cao kiến! Chính là sự lúi xùi! Chú luôn luôn nói như thế... nghĩa là chú chưa bao giờ nói thế, nhưng đã cảm thấy thế. Các người nghe thấy cả đấy nhé, - ông hét lên với đám mugic, - sự vô học nó đẻ ra sự lúi xùi, nhếch nhác! Cũng chính vì thế mà Foma muốn mở mang đầu óc cho các người đấy. Ông ấy muốn dạy cho các người toàn những điều hay - như vậy là quý lắm. Dù sao đó cũng là sự cống hiến đáng trân trọng lắm, người anh em ạ. Đó là việc làm cao cả, là khoa học đấy! Thôi được rồi, tốt lắm, các bạn thân mến! Thôi về đi, lạy Chúa, ta vui lắm, vui lắm... yên tâm đi, ta không bỏ các người đâu.

- Hãy che chở chúng con, thưa cha!

- Hãy cứu vớt chúng con!

Và bọn mugic quỳ thụp xuống.

- Thôi, thôi, vớ vẩn! Lạy Chúa lạy vua thì lạy, không phải lạy ta... Thôi cứ về đi, cố gắng giữ gìn, ăn ở cho phải đạo, cho xứng đáng... xin chúc mọi sự tốt lành... Này con, - ông quay ngay lại với tôi khi bọn mugic vừa đi khỏi, mặt mày rạng rỡ hẳn lên, - bọn mugic thì vẫn chuộng lời ngon ngọt, nhưng quà cáp cũng không hẳn là không tốt. Ta cho họ một chút quà nhé? Con thấy thế nào? Nhân dịp con về chơi... Có nên không?

- Kìa, con thấy chú cứ như là Frol Silin ấy con người tốt bụng thế chứ lị[3].

- Ồ, nhưng cũng không được, người anh em ạ, không được: không cần thiết. Chú thì vẫn có ý định này từ lâu rồi cơ, - ông nói thêm với vẻ biết lỗi. - Mà này, con có thấy buồn cười về việc chú dạy khoa học cho bọn mugic không? Không, người anh em ạ, chú làm thế vì chú đang quá vui vì được gặp lại con đấy, Serioja ạ. Chú chỉ muốn cho thằng mugic nó há hốc mồm ra khi được biết là mình đang ở cách mặt trời bao xa thôi. Thấy nó há hốc mồm ra là đã vui rồi... đã sướng thay cho nó rồi. Có điều lát nữa vào phòng khách thì con chớ có nói là chú vừa trò chuyện với cánh mugic ở đây đâu đấy nhé. Chú phải tiếp bọn họ ở mé sau khu chuồng ngựa là để không ai nhìn thấy đấy. Chuyện đó không thể để lộ ra ở phòng khách được đâu, người anh em ạ: một vấn đề nhạy cảm; chính bọn mugic cũng đã phải ngậm tăm mà đi đến chỗ tập trung đấy. Mà chú còn phải vì họ mà kín tiếng hơn...

- Nào thưa chú, dù sao con cũng đã về đến đây rồi! - tôi chủ động lái câu chuyện sang hướng khác, chỉ muốn mau mau tiếp cận được đề tài chính yếu. - Con thú thật với chú rằng bức thư của chú đã làm con ngạc nhiên đến nỗi...

- Thôi, đừng nói gì đến chuyện ấy nữa! - chú tôi ngắt lời tôi, vẻ hoảng hốt, thậm chí còn hạ thấp giọng, - để sau, mọi chuyện sẽ được làm sáng tỏ. Có lẽ chú cũng đã có lỗi với con, rất có lỗi là đằng khác, nhưng...

- Chú có lỗi với con ư, thưa chú?

- Để sau, để sau, anh bạn trẻ ạ, để sau! Mọi chuyện sẽ được làm sáng tỏ. Con chững chạc quá rồi đấy! Bé yêu của chú! Chú mong con mãi! Chú muốn giãi bày... ừ đấy, con đương nhiên là người có học, con là người duy nhất mà chú... con và Korovkin. Chú phải nói cho con biết là ở đây mọi người đang giận con đấy. Con phải cẩn thận, đừng để xảy ra sơ suất!

- Giận con ư? - tôi đưa mắt ngạc nhiên nhìn chú tôi, không hiểu nổi là tôi đã có thể làm gì khiến những người hầu như chưa hề quen biết phải giận mình. - Giận con ư?

- Giận con đấy, người anh em ạ. Làm thế nào được. Foma Fomits có phần... rồi cả bà nữa, bà cũng theo đuôi ông ấy. Nói chung là con phải cẩn thận, phải tỏ ra lễ phép, không được chống đối, chủ yếu là lễ phép...

-Đối với Foma Fomits ư, thưa chú?

- Chứ sao, anh bạn trẻ này! chú cũng chẳng bênh gì ông ấy. Có thể ông ấy đúng là người có những mặt khiếm khuyết, và thậm chí ngay bây giờ, ngay lúc này đây... Ôi, Serioja, điều này đang làm chú lo lắm đấy! Ước gì mọi chuyện rắc rối có thể qua đi được, ước gì tất cả chúng ta có thể sống vui vẻ và hạnh phúc bên nhau! Nhưng thử hỏi ai là người không có chỗ khiếm khuyết? Chúng ta có phải là vàng ròng cả đâu cơ chứ?

- Xin lỗi chú đi! Chú hãy xét xem những hành động của ông ta...

- Kìa, người anh em! tất cả những cái đó chỉ là chuyện vặt! Chẳng hạn thế này, chú kể con nghe: bây giờ ông ấy đang giận chú, và vì lý do gì, con nghĩ thế nào?.. Nhưng cũng có thể chính chú là người có lỗi. Thôi tốt nhất là chú sẽ kể sau...

- Tuy nhiên, thưa chú, về vấn đề này, con đã phải nát óc để có được cách kiến giải đặc biệt cho chính bản thân mình, - tôi ngắt lời ông, vội vã đưa ra ý kiến của mình. Cả hai chú cháu lúc này đều tỏ ra vội vã. - Thứ nhất, ông ấy đã từng là một chú hề: cảnh ngộ đó đã dày vò, vùi dập, chà đạp cái lý tưởng cuộc đời ông ấy; từ đó ta mới có một kẻ dữ dằn, bệnh hoạn, hận đời... Nhưng nếu ta hòa giải được kẻ đó với mọi người, trả lại kẻ đó cho chính bản thân họ...

- Chính thế, chính thế! - chú tôi hoan hỉ reo lên, - chính thế! Cao kiến! Và đối với chúng ta, chê trách một con người như vậy còn là chuyện đáng xấu hổ, chuyện hèn kém nữa!... Chính thế!... Chà, con hiểu ta lắm, anh bạn trẻ ạ; con làm ta vui sướng biết bao! Chỉ mong mọi vướng mắc trong nhà được dàn xếp ổn thỏa mà thôi! Con biết không, bây giờ chú vẫn đang ngại tiếp xúc với mọi người đây. Nhưng cháu đã về đến đây rồi, nhất định chú phải đạt được điều mình mong muốn!

- Thưa chú, nếu vậy... - tôi ngắc ngứ, cảm thấy bối rối trước ý định của chú tôi.

- Bất kể thế nào! không thể khác! - ông hét toáng lên, túm lấy cả hai tay tôi. - Con là khách của chú, và chú muốn thế!

Mọi sự đã khiến tôi choáng váng.

- Thưa chú, chú hãy cho con biết ngay bây giờ, - tôi khẩn khoản, - chú gọi con về đây với mục đích gì? Chú đặt hy vọng gì vào con và cái chính là chú có lỗi gì với con nào?

- Thôi con đừng hỏi nữa! mọi chuyện sẽ nói sau! mọi chuyện sẽ được làm sáng tỏ! Có thể chú là người có lỗi về nhiều mặt, nhưng chú muốn xử sự như một con người trung thực, và... và... và con sẽ lấy cô ta làm vợ! Con sẽ lấy, chỉ cần ở con có một chút lòng nghĩa hiệp! - đỏ mặt tía tai do một cảm xúc bất ngờ nào đó, ông vừa nói thêm vừa vui mừng nắm chặt lấy tay tôi. - Thôi đủ rồi, không phải nói gì nữa! Rồi tự con sẽ biết ngay thôi, biết hết. Việc này sẽ phụ thuộc vào con mà... Cái chính là giờ đây con phải gây được cảm tình, tạo được ấn tượng tốt. Cái chính là không được ngượng ngùng.

- Thưa chú, thế có những ai ở đấy ạ? Con xin thú thực là con chẳng mấy khi được tiếp xúc đông người, thành thử...

- Sao, chờn à? - chú tôi ngắt lời tôi, miệng tủm tỉm. - Chả có gì đáng ngại đâu! Toàn người nhà với nhau cả, tươi tỉnh hoạt bát lên! không việc gì phải hốt! Cơ mà chú vẫn lo cho con lắm. Con hỏi là có những ai ở đấy ư? Đấy, nhà này thì có... Một là bà, - ông đã có vẻ vội vã. - Con còn nhớ bà không? Một bà già rất hiền rất tốt, không hợm hĩnh kiêu kỳ, có thể nói như thế; kể cũng có hơi cổ, nhưng thế lại càng hay. Mà này, con biết không, thỉnh thoảng bà cũng có giở chứng nói linh tinh đấy; bây giờ bà đang giận chú đây này, cũng tại chú cả thôi... Nói gì thì nói, bà chẳng là một grande dame là gì, một tướng quân phu nhân mà lị... phu quân của cụ là một con người kiệt xuất: trước hết là một vị tướng, một người học vấn rất cao, tài sản thì chẳng có gì để lại nhưng đúng là một chiến binh thương tích đầy mình; tóm lại người đã dành được sự tôn kính trong xã hội! Tiếp đến là ả gái già Perepelisina. Ả ấy thì... chú không biết... hồi này ả có hơi... trái tính thế nào... Nhưng thôi, mỗi người mỗi tính, biết thế nào mà nói... Cầu Chúa phù hộ cho ả... Con đừng tưởng ả là kẻ thất cơ lỡ vận phải sống nương nhờ đâu nhé. Ả chính là con gái một vị trung tá đấy, người anh em ạ. Người tâm phúc của bà đấy, anh bạn trẻ ạ! Rồi đến cô Praskovia Iliitsna của con, em gái chú. Ồ, về cô ấy thì chẳng phải nói nhiều: một người phụ nữ giản dị, hiền hậu; hơi quá tham công tiếc việc nhưng tốt bụng lắm cơ! cái chính là phải nhằm vào trái tim người phụ nữ đơn thân ấy, nhưng, con biết không, cái bố Baktseev kỳ cục kia lại tuồng như muốn nhử mồi, cám dỗ thế này thế khác. Này, không được nói gì đấy nhé, tuyệt mật! Còn ai nữa nào? về trẻ con thì chú chả nói nữa: tự con con sẽ thấy. Mai là ngày lễ thánh của Iliusa... Thôi chết, suýt nữa thì quên: một vị khách đang ở chơi với gia đình đã một tháng nay, đó là Ivan Mizintsikov, hình như nó có họ với con, anh em họ ba đời; đúng, chính là anh em họ! một trung úy khinh kỵ binh mới xuất ngũ cách đây không lâu; một chàng trai trẻ. Một tâm hồn cao quý! nhưng sao nó đi nhiều đến thế không biết. Nó hầu như chẳng có gì nhưng lại khỏe đi, nợ nần chồng chất... Bây giờ đang ở chơi với chú đấy. Trước đây chú có biết nó đâu; nó tự đến, tự giới thiệu. Một chàng trai đáng yêu, hiền lành, lễ độ. Ở đây chưa ai nghe thấy nó nói gì bao giờ, im như thóc ấy. Foma giễu nó bằng biệt danh “khách lạ ù lì” - nó cũng chẳng bảo sao. Foma có vẻ ưng ý; cứ bảo Ivan là đứa dễ chơi. Thì nó có cãi lại ông ấy bao giờ đâu, bảo gì cũng gật hết. Hừm! Nhu nhược quá... Thôi kệ, cầu Chúa phù hộ cho nó! rồi tự con con sẽ thấy. Còn có các vị khách thành phố nữa: hai mẹ con cậu Paven Semionits Obnoskin; cậu này còn trẻ nhưng cực kỳ thông tuệ; có cái gì đó thật chín chắn, vững vàng... Có điều chú không biết phải diễn đạt thế nào; cũng phải nói thêm rằng đó là người có đức độ cao cả; con người của cả một nền đạo lý khắt khe! Và cuối cùng, cũng là khách, nhưng cháu biết không, chỉ có Tatiana Ivanovna là hình như còn có họ xa với đằng nhà chú, con chưa biết chị ấy đâu, một phụ nữ quá lứa nhỡ thì, thú thật là như thế, nhưng... là người dễ chịu; chị ấy khá giả lắm, người anh em ạ, thừa sức mua đến hai cái làng Stepantsikovo này cơ; tài sản cũng mới về tay chị ấy thôi, chứ trước đó thì gian truân lắm. Con phải cẩn thận đấy, Serioja ạ: chị ấy có bệnh mà... bệnh hoang tưởng thế nào đó. Con là người tốt bụng con sẽ hiểu thôi, chị ấy đã từng nếm trải nhiều bất hạnh. Phải thận trọng gấp đôi đối với những người như vậy! Tuy nhiên, con cũng đừng nghĩ ngợi nhiều. Tất nhiên chị ấy cũng có những biểu hiện bất ổn: thỉnh thoảng lại hớt hơ hớt hải, ăn nói lung tung, câu nọ xọ câu kia, nhưng không phải chuyện điêu trác gì đâu, đừng nghi oan phải tội... tất cả những cái đó đều xuất phát từ một trái tim trong trắng, thanh cao, nên dù có nói dối đi chăng nữa thì điều đó cũng đã được sàng lọc qua một tâm hồn quá ư cao thượng mà thôi - con hiểu chưa nào?

Tôi có cảm tưởng là chú tôi đã ngượng chín cả mặt.

- Thưa chú, - tôi nói, - con yêu chú thế... chú cho con hỏi thẳng câu này: chú có định lấy người nào ở đây làm vợ hay không?

- Ai bảo con thế? - ông đáp, mặt ửng hồng như trẻ con. - Được rồi, chú sẽ kể con nghe, kể hết: trước hết, chú chưa tính đến chuyện vợ con. Bà cháu, một phần nữa là cô cháu và chủ yếu là Foma Fomits, người mà bà cháu vô cùng ái mộ, - vì công việc thôi, ông ấy đã làm cho bà cháu nhiều việc tốt mà, - cả mấy người đều muốn chú kết hôn với cái chị Tatiana Ivanovna ấy, cũng xuất phát từ thiện ý thôi, tức là vì cả gia đình. Tất nhiên mọi người đều muốn hay muốn tốt cho chú cả, con hiểu chứ; nhưng dẫu thế nào chú cũng không lấy vợ đâu, chú đã hạ quyết tâm rồi. Ấy vậy nhưng chú vẫn không biết cách trả lời cho dứt khoát. Chú hay bị thế lắm, người anh em ạ. Thế là họ tưởng chú đã xuôi rồi và một mực đòi chú phải ngỏ lời ngay trong ngày mai, nhân ngày hội của gia đình... mà ngày mai thì còn bao nhiêu việc, chú đang rối hết cả ruột lên rồi đây này! Đã thế Foma còn tự dưng nổi xung lên với chú; bà cũng vậy. Thú thật với con là chú chỉ mong con và Korovkin thôi... chú muốn chia sẻ mà con...

- Korovkin có thể giúp gì chú trong việc này, hở chú?

- Giúp chứ, cái anh bạn trẻ này! Giúp chứ, - một người quan trọng đấy, người anh em ạ; một con người của khoa học - nói cho nhanh! Chú đặt hy vọng vào ông ấy khi thấy đó là một ngọn núi đá vững vàng: một con người bất bại! Ông ấy nói về hạnh phúc gia đình mới tuyệt làm sao! Thú thật chú cũng còn đặt hy vọng vào cả con nữa; chú nghĩ rằng con sẽ can ngăn được họ. Con cứ nghĩ mà xem, ừ, thì cứ cho là chú có lỗi đi, đúng là có lỗi - chú hiểu hết rồi; chú đâu phải là cái loại vô cảm. Nhưng đến một ngày nào đó chú cũng có thể được tha thứ hết chứ sao! Gia đình ta lại sẽ lại sum vầy đầm ấm chứ sao! Này, bé Sasurka nhà chú nó đã lớn phổng lên rồi đấy! Thằng Iliusa nhà chú cũng lớn phết! mai là ngày lễ thánh rồi đấy. Riêng về bé Sasurka thì chú vẫn cứ lo ngay ngáy - đấy con xem!

- Chú! va li của con ở đâu ạ? Con thay quần áo một loáng con ra ngay, chứ không...

- Ở trên gác xép ấy. Chú đã dặn bọn nó là lúc nào con về đến nhà thì đưa luôn lên gác xép, không để ai nhìn thấy. Chính thế, chính thế: thay quần áo luôn! Tốt rồi, hay lắm, hay lắm! Bây giờ chú tranh thủ sắp xếp công việc cho cả bọn chúng nó một tý. Phải tinh khôn mới được, người anh em ạ. Buộc lòng anh phải sắm vai Talleyrand[4] thôi. Được, tạm ổn rồi. Bây giờ mọi người đang dùng trà ở đấy. Ở đây mọi người uống trà ngay từ sáng sớm. Foma Fomits cứ ngủ dậy là phải có trà ngay; tốt nhất đấy con ạ... Thôi chú đi đây, con cũng nhanh nhanh vào mà lên với chú, đừng bỏ mặc chú một mình: một mình, chú cứ chệnh choạng thế nào ấy, người anh em ạ... Khoan, chú bảo! chú dặn câu này nữa: đến đây con không được quát lên với chú như vừa rồi ở đây đâu đấy nhé, rõ chưa? Muốn bảo gì cứ để đấy chú cháu mình sẽ nói sau; trước mắt hãy tự kiềm chế đã, cứ từ từ! Nói cho con biết chứ chú cũng đã từng bốp chát với họ rồi. Họ đang giận đấy...

- Thưa chú, qua tất cả những gì tai nghe mắt thấy ở đây con thấy hình như chú...

- Quá ngô nghê hả? Nói nốt đi chứ! - ông bỗng dưng ngắt lời tôi. - Biết làm sao được! Chú cũng tự biết mà. Thế nào, con sẽ sang chứ? Thật nhanh lên đấy nhé!

Tôi leo lên gác xép, mở vội va li, không quên lời thúc giục của chú tôi. Vừa mặc quần áo, tôi vừa nhận ra rằng mình hầu như chưa biết được tý gì trong số những điều đang muốn biết, dù đã trò chuyện với chú suốt một tiếng đồng hồ. Tôi ngẩn cả người. Điều duy nhất tôi thấy rõ hơn một chút là chú tôi vẫn cứ mong tôi lấy vợ; do đó, tất cả những lời đồn đoán lạ tai, cụ thể là câu chuyện cho rằng chú tôi đã phải lòng cô gái kia, đều có thể coi là chuyện tầm phào. Tôi nhớ là tôi đã rất lo lắng. Tuy nhiên tôi bỗng nhận ra rằng tôi đã về với chú và im lặng trước lời đề nghị của chú thế này thì chẳng khác nào tôi đã nhận lời, đã hứa hẹn, đã tự trói lấy mình mãi mãi. “Thật không khó, - tôi nghĩ bụng, - thật không khó để có thể buông ra một lời hứa hẹn nó trói chân trói tay mình lại cả đời. Trong lúc mình vẫn còn chưa biết mặt người ta!” Và lại vẫn câu hỏi ấy: do đâu mà cả đại gia đình có thể có thái độ thù địch với ta như vậy? Tại sao tất cả bọn họ lại phải căm ghét chuyến viếng thăm này như vậy, theo như chú nói? Và cái vai trò lạ lùng của chú ở đây, ngay tại nhà mình, phải hiểu thế nào đây? Tại sao chú lại phải giấu giấu diếm diếm? Rồi tất cả những khiếp hãi, ưu phiền ấy nữa - do đâu? Xin thú thật là không hiểu vì sao đối với tôi tất cả những điều đó bỗng trở nên hoàn toàn vô nghĩa; những mơ ước lãng mạn và anh hùng đã bay sạch khỏi đầu tôi ngay trong cú va đập đầu tiên với hiện thực phũ phàng. Mãi đến bây giờ, sau khi nói chuyện với chú tôi, tôi mới bất thần nhận ra được tất cả sự trái khoáy, tất cả sự kỳ quặc trong lời đề nghị của chú tôi và tôi chợt hiểu là một lời đề nghị như thế, trong bối cảnh như thế thì chỉ có chú tôi là người có thể đưa ra được. Tôi cũng hiểu được rằng bản thân tôi cũng quá ngu khi cắm đầu cắm cổ phóng một mạch về quê theo tiếng gọi đầu tiên của chú tôi, hí hửng trước lời đề nghị của ông. Tôi mặc vội quần áo trong tâm trạng bồn chồn nghi hoặc nên thoạt tiên chẳng để ý gì đến gã hầu phòng.

- Cậu thắt cái cà-vạt màu Adelaidin[5] hay cái kẻ ô nhỏ này ạ? - gã bỗng cất tiếng hỏi tôi với vẻ cung kính khác thường.

Tôi đưa mắt nhìn gã, thì ra gã cũng rất gợi trí tò mò. Đó là một chàng trai trong trang phục gia nhân nhưng cũng bảnh bao chẳng kém cậu công tử bột nào. Áo đuôi tôm màu da lươn, quần trắng, áo gi-lê màu vàng nhạt, giày ống bóng lộn, cà-vạt nhỏ màu hồng - mọi thứ rõ ràng được chọn lựa kỹ, có chủ ý, chắc hẳn sẽ thu hút ngay được sự chú ý của mọi người đến khiếu thẩm mĩ tinh tế của anh chàng ăn diện bảnh bao. Sợi xích đeo đồng hồ quả quýt được chưng ra hẳn cũng nhằm mục đích ấy. Mặt gã trắng bệch, thậm chí còn hơi xanh, mũi cao, khoằm, trắng lạ lùng như đúc bằng sứ. Nụ cười trên cặp môi mỏng của gã thoáng hiện vẻ u buồn, tuy nhiên vẫn là vẻ u buồn sang trọng. Cặp mắt to, lồi, trong trong như kính, vẻ thẫn thờ hoang hoải nhưng ngay trong đó vẫn ánh lên cái nhìn ý tứ sâu xa. Đôi tai mỏng, mềm, lỗ tai được nút gọn bằng bông một cách tao nhã. Mái tóc dài nhưng thưa, màu trắng bợt được uốn thành những lọn tóc xoăn chải sáp. Đôi tay nhỏ nhắn của gã thật trắng trẻo sạch sẽ, nom như được cọ rửa bằng nước hoa hồng, ngón tay được nối dài bằng những móng tay ửng hồng đỏm dáng. Tất cả cho thấy đây là một kẻ chơi bời ăn trắng mặc trơn. Gã cố tình không uốn lưỡi ở những âm uốn lưỡi, bỏ phụ âm p theo mốt cực thịnh, dướn mày cụp mắt, thở dài và lả lướt đến ghê. Người gã thoang thoảng mùi nước hoa. Gã không có thân hình cao lớn, chỉ thuộc diện hom hem nhưng có dáng đi nhún nhẩy điệu đà, tuồng như đang tìm thấy vẻ kiêu sa trong đó, - tóm lại, toàn bộ con người gã toát lên sự làm dáng, sự ẻo lả và cảm giác tự tôn kỳ quặc. Không hiểu sao cảnh tượng vừa rồi đã khiến tôi phát bẳn.

- Đây là cái cà-vạt màu Adelaidin ư? - tôi đưa mắt nhìn gã hầu phòng với vẻ nghiêm khắc và cất tiếng hỏi.

- Vâng, màu Adelaidin đấy ạ, - gã đáp với giọng nhẹ nhàng lễ độ.

- Thế không có màu Agrafenin ư?

- Không ạ. Không thể có màu như thế đâu ạ.

- Tại sao?

- Cái tên Agrafena không được lịch sự ạ.

- Không lịch sự thế nào? tại sao?

- Mọi người đều biết: chí ít thì Adelaidin cũng là một cái tên nước ngoài, một cái tên quý phái; còn Agrafena thì có thể là tên con mẹ mạt hạng nào mà chả được.

- Anh điên rồi hay sao đấy?

- Không có đâu ạ, đầu óc tôi vẫn bình thường đấy ạ. Tất nhiên cậu muốn mắng nhiếc tôi thế nào cũng được; nhưng tôi nói chuyện thì nhiều vị tướng, thậm chí cả mấy ngài bá tước ở thủ đô đều thấy hài lòng đấy ạ.

- Anh tên gì?

- Vidopliasov ạ.

- A! Anh là Vidopliasov ư?

- Vâng đúng ạ.

- Ờ, biết thế, ta cũng sẽ làm quen với anh, người anh em ạ.

“Ở đây cứ như ở nhà thương điên hay sao ấy”, - tôi nghĩ bụng lúc đi xuống.

❀ ❀ ❀

[1] Nguyên văn: Sạch cũng không làm người chết sống lại được, bẩn cũng không làm người sống bục xương ra được.

[2] Có những trường hợp nhân vật dùng chữ sai, phát âm sai theo chủ ý của tác giả.

[3] Nhân vật trong tiểu thuyết ngắn “Frol Silin, con người tốt bụng” của N.M. Karamzin xuất bản 1791.

[4] Talleyrand-Périgord (1754–1838): chính khách Pháp hoạt động cuối thế kỷ 18 - đầu thế kỷ 19, được coi là hình mẫu của hạng người quỷ quyệt, gian ngoan, tráo trở.

[5] Màu tím than.