- Chú ghé chỗ con một lát thôi, người anh em ạ, - ông cất tiếng với vẻ vội vã, - muốn báo ngay cho con biết... Chú đã nắm được tình hình. Hôm nay cả nhà chẳng có ai đến dự thánh lễ, chỉ có ba mống với nhau thôi: Iliusa, Sasa và Nastenka. Nghe nói bà lại vừa lên cơn kinh giật. Người ta đã giở trò lấn át, lấn át bằng được. Đã có lệnh là bây giờ cả nhà phải đến chỗ Foma, chú cũng đã được gọi. Có điều chú cũng chưa được biết là hôm nay có phải chúc mừng ngày lễ thánh của Foma không, - cả một vấn đề! Và cuối cùng, không biết mọi người sẽ nhìn nhận toàn bộ sự việc vừa rồi như thế nào đây? Kinh khủng, Serioja này, chú có linh cảm...

- Ngược lại, thưa chú, - đến lượt tôi vội vã, - tình hình đang tiến triển tốt, sẽ đâu vào đấy hết. Muốn gì thì bây giờ chú cũng không thể kết hôn với Tatiana Ivanovna được nữa - chỉ thế thôi là đủ! Ngay lúc còn ở trên xe con đã muốn giải thích cho chú về chuyện này rồi.

- Cái đó thì đã hẳn, anh bạn trẻ ạ. Nhưng chú đang muốn nói chuyện khác cơ; toàn bộ sự việc này thì tất nhiên vẫn là ý Chúa, như có người vẫn thường nói đấy; nhưng chú chưa nói đến... Tội nghiệp cho Tatiana Ivanovna! người đâu mà chỉ gặp toàn những chuyện oái oăm! Đồ đốn mạt! Obnoskin là một kẻ đốn mạt! Nhưng sao chú lại dám bảo nó là “đốn mạt”? chú mà lấy cô ấy thì lại chẳng thế sao? Nhưng chú đang nói chuyện khác cơ... Ban nãy cháu có nghe mụ Anfisa Petrovna cứ ầm ầm lên về Nastia không?

- Cháu nghe thấy rồi, thưa chú. Bây giờ chú đã thấy được là phải bắt tay ngay vào việc gì rồi chứ ạ?

- Nhất định rồi, bằng mọi giá! - chú tôi đáp. - Thời khắc nghiêm trọng đã điểm. Chỉ có một điều mà hôm qua chú cháu mình chưa nghĩ tới, nhưng rồi chú đã nghĩ suốt đêm qua: liệu cô ấy có chịu lấy chú không, - con rõ chưa nào?

- Xin lỗi chú đi, thưa chú! Một khi cô ấy đã tự mồm nói ra là cô ấy yêu...

- Anh bạn trẻ ơi, nhưng cô ấy còn nói thêm là “em nhất quyết không bao giờ lấy anh”.

- Ồ, chú! Bao giờ mà người ta chả nói thế, nhất là lại trong bối cảnh ngày hôm nay.

- Con nghĩ thế à? Không, người anh em ạ, đây là vấn đề tế nhị, tế nhị kinh khủng! Hừm! Con biết không, sầu não thì sầu não thật, nhưng suốt đêm lòng chú vẫn xốn xang hạnh phúc!... Thôi, tạm biệt, chú biến luôn đây. Mọi người đang mong; chú bị muộn rồi. Chú chỉ ghé qua trao đổi với con mấy câu thôi. Ồ, lạy Chúa tôi!- ông kêu lên và quay lại, - cái chính thì lại quên! Con biết không: chú đã viết thư cho ông ấy rồi, cho Foma ấy!

- Bao giờ ạ!

- Đêm qua; sáng sớm hôm nay chú đã gửi qua Vidopliasov rồi. Chú đã trần tình hết, đầy hai trang, thổ lộ hết, có sao nói vậy, thực lòng, - tóm lại là chú cần phải, có nghĩa là nhất định phải, - con hiểu chứ? ngỏ lời cầu hôn Nastenka. Chú van ông ấy đừng để lộ chuyện đêm qua ở ngoài vườn và tha thiết cầu xin ông ấy thể hiện tấm lòng cao thượng bằng cách nói hộ với bà. Chú viết lách thì đoảng lắm, tất nhiên, nhưng chú đã cất lên tiếng nói từ tận đáy lòng, thấm đẫm nước mắt...

- Thế rồi sao? Chẳng có hồi âm?

- Trước mắt thì chưa; chỉ biết là sáng nay lúc bọn ta đang sửa soạn lên đường thì chú bắt gặp ông ấy ở nhà ngoài, ông ấy vẫn đang mặc đồ ban đêm, giầy vải, mũ bon-nê, - ông ấy vẫn đội mũ mà ngủ đấy, - cứ thế đi thẳng ra ngoài, chả biết đi đâu. Không nói không rằng, thậm chí không nhìn chú nữa. Chú nhìn thẳng vào mặt ông ta, nhìn từ dưới lên thế này này, - mặt vẫn lạnh tanh.

- Chú ơi, chú đừng đặt hy vọng vào ông ấy mà khốn với ông ấy đấy.

- Thôi, thôi, con đừng nói nữa! - chú tôi phẩy tay, nói với như quát, - chú tin ông ấy. Mà đó còn là niềm hy vọng cuối cùng của chú nữa kia. Ông ấy sẽ hiểu, ông ấy sẽ tỏ ra là hạng biết người biết của. Đành rằng ông ấy là người hay bẳn gắt, trái tính trái nết; nhưng một khi cần đến một tinh thần nghĩa hiệp thì tự khắc ông ấy sẽ ngời lên như ngọc... chính thế, đúng là như ngọc. Con nói thế chỉ vì con chưa từng được thấy ông ấy có thể thể hiện một tấm lòng cao thượng ra sao... Nhưng, lạy Chúa tôi! nếu ông ấy cứ đem cái chuyện đêm qua ra mà rêu rao... thì chưa biết sẽ ra sao, Serjei ạ! Nhưng không, ông ấy không thể là đồ đốn mạt như thế được. Chú chẳng đáng xách dép cho ông ấy đâu! Đừng lắc đầu như thế, người anh em ạ: đúng là chẳng đáng xách dép!

- Egor Iliits! lão mẫu đang lo lắng về ngài đấy ạ, - giọng nói chối tai của ả Perepelisina từ phía dưới vẳng lên, hẳn ả đã nghe lỏm hết cuộc đàm thoại giữa chúng tôi qua khung cửa sổ mở toang. - Người đã cho tìm ngài khắp cái nhà này mà chẳng thấy đâu đấy ạ.

- Lạy Chúa tôi, muộn mất rồi! Chết thật! - chú tôi hốt hoảng, - Anh bạn trẻ này, con làm ơn mặc quần áo vào mà sang luôn đi! Chú chả tạt vào để kéo con đi cùng là gì... Ta guồng ngay đây, Anna Nilovna, guồng ngay đây!

Còn lại một mình, tôi nhớ lại cuộc gặp tối qua với Nastenka và lấy làm mừng vì đã không kể lại với chú tôi về cô ta, chứ không thì chú tôi còn rầu hơn nữa. Tôi đã thấy được thử thách lớn lao trước mắt và không sao hiểu nổi là chú tôi có thể làm thế nào để thu xếp công việc và hoàn tất thủ tục cầu hôn. Xin nhắc lại rằng dù đã hết lòng tin tưởng vào phẩm chất cao quý của ông, tôi vẫn không hết nghi ngờ vào khả năng thành đạt.

Tuy nhiên vẫn phải gấp lên. Tôi thấy mình có nghĩa vụ hỗ trợ ông trong mọi việc và lập tức đi thay quần áo, nhưng vội thì vội vẫn cứ bị lề mề chỉ vì muốn ăn mặc chỉn chu một chút. Mizintsikov bước vào.

- Tôi sang đón quý anh, - anh ta nói, - Egor Iliits giục quý anh đấy!

- Ði!

Tôi đã sẵn sàng. Chúng tôi cất bước.

- Ở đấy có gì mới không? - tôi vừa đi vừa hỏi.

- Mọi người đã tề tựu đông đủ trong tư thất của Foma, - Mizintsikov đáp, - Foma không ỏe họe gì, có vẻ trầm ngâm. Chỉ thỉnh thoảng mới lúng búng một câu trong miệng. Thậm chí còn hôn Iliusa làm cho Egor Iliits sướng tỉnh cả người. Trước đó, qua Perepelisina, ông ấy đã dặn mọi người đừng chúc mừng ông ấy nhân ngày lễ thánh, ông ấy chỉ muốn thử lòng thế thôi. Bà già thì tuy còn phải ngửi cồn, nhưng bình tĩnh lại rồi vì Foma đã trở lại bình tĩnh. Chuyện vừa rồi của chúng ta thì chẳng ai đả động gì đến nữa, cứ như không có; mọi người không nói, âu cũng vì Foma không nói. Suốt buổi sáng ông ta đóng cửa ở trong nhà không chịu tiếp ai, tuy bà già đã một mình thắp nến lên cầu nguyện tất cả các thánh run rủi cho ông ta đến để bàn bạc và còn đích thân đến nhõng nhẽo trước cửa phòng ông ta, nhưng ông ta vẫn không mở, bảo đang bận cầu nguyện cho chúng sinh hoặc cái gì đại loại như thế. Ông ấy đang trù tính việc gì đấy: nhìn mặt thì biết. Nhưng vì Egor Iliits không có khả năng nhận biết gì qua nét mặt, nên lúc này đang hí hửng trước thái độ dịu dàng của Foma Fomits thế chứ lỵ! thật chẳng hơn gì một đứa trẻ con! Iliusa đang chuẩn bị thơ để đọc, còn tôi thì các vị sai đi đón quý anh.

- Thế còn Tatiana Ivanovna?

- Cái gì mà Tatiana Ivanovna?

- Chị ta cũng đến chứ? cũng góp mặt với mọi người chứ?

- Không, chị ta vẫn ở trong phòng riêng, - Mizintsikov trả lời một cách khô khan. - Chị ta đang nghỉ và khóc. Có thể chị ta cũng đang xấu hổ. Hình như... cô gia sư đang ở chỗ chị ấy. Cái gì thế không biết? cơn dông rồi đấy. Nhìn kìa, trời thế kia kìa!

- Phải rồi, dông, - tôi đưa mắt nhìn mây đen đang đùn lên ở phía ха.

Lúc này chúng tôi đã bước lên thềm.

- Quý anh có thể cho tôi biết nhận định của mình về Obnoskin không? - tôi tiếp tục câu chuyện vì cảm thấy không thể không căn vặn Mizintsikov về chủ đề này.

- Quý anh đừng giở chuyện anh ta ra với tôi nữa! Đừng nhắc tôi nhớ đến cái hạng người đốn mạt ấy nữa! - anh ta bỗng dừng bước, dậm chân mà hét toáng lên, mặt đỏ gay. - Đồ ngu xuẩn! đồ ngu xuẩn! Làm hỏng cả một kế hoạch tuyệt vời đến thế, một ý đồ đẹp đẽ đến thế. Xin thưa với quý anh là rõ ràng tôi có ngu như bò thì hắn mới qua mặt được, - tôi xin nghiêm túc thú nhận chỗ kém cỏi này và có lẽ quý anh cũng muốn như thế. Nhưng tôi thề với quý anh là giá như hắn biết cách chu toàn mọi việc thì tôi cũng đã bỏ qua cho hắn! Đồ ngu xuẩn, đồ ngu xuẩn! Chấp nhận làm sao được, chịu đựng làm sao được những con người như thế trong xã hội! Bảo làm sao mà phải đày chúng sang Siberi, đưa đi phát vãng, đi tù khổ sai! Nhưng chúng nó nhầm! còn khuya mới ranh ma hơn được cái thằng này! Bây giờ chí ít đây cũng đã có kinh nghiệm và chúng ta còn đọ sức. Tôi đang có trong đầu một ý tưởng mới... Chắc quý anh cũng sẽ đồng ý với tôi thôi: chẳng lẽ ta lại có thể dễ dàng bỏ cuộc chỉ vì bị một thằng ngốc nào đó chõm mất ý tưởng nhưng lại không biết cách triển khai? Tội gì mà phải thế! Mà nói cho cùng, cái ả Tatiana Ivanovna ấy sớm muộn cũng phải lấy chồng thôi - lẽ đời là như thế. Và nếu như cho đến tận bây giờ chưa có ai tống ả vào nhà thương điên cả cũng chính vì còn có thể lấy chị ta làm vợ. Xin trình bày với quý anh một ý tưởng mới...

- Thôi để nói sau, - tôi ngắt lời anh ta, - chúng ta đến nơi rồi đây này.

- Vâng, được, để sau! - Mizintsikov nở nụ cười gượng gạo run run và đáp. - Còn bây giờ... Kìa, đi đâu đấy? Mời ông đi thẳng đến chỗ Foma Fomits! Cứ theo tôi, ông đã đến đấy bao giờ đâu. Ông sẽ được thưởng thức một vở hài kịch khác. Tình hình đã có cơ chuyển biến thành hài kịch...