Khó có thể nói gì về những con người quyết liệt; trong trại cũng như ngoài trại, những người này đâu đâu cũng khá là hiếm hoi. Nhìn bề ngoài có thể đó là một người khủng khiếp. Bạn cứ nghĩ mà xem, thường người ta kể chuyện về một người khác mà bạn thậm chí phải tránh né hắn. Có một tình cảm nào đó không rõ rệt buộc tôi đầu tiên phải bỏ qua những con người đó. Sau rồi tôi tự thay đổi rất nhiều trong cách nhìn của mình thậm chí đối với cả những kẻ giết người kinh khủng nhất. Có kẻ không giết người mà lại kinh khủng hơn cả kẻ đã giết tới sáu sinh linh trước khi vào trại. Về một số tội ác ta khó lòng có thể định ra được thậm chí là cái khái niệm sơ khai nhất: trong khi gây ra các tội ác ấy có không biết bao nhiêu những điều kỳ lạ. Tôi nói như thế bởi vì rằng trong dân ta có nhiều vụ giết người lại xuất phát từ những nguyên nhân đáng ngạc nhiên nhất. Chẳng hạn, rất thường thấy một kiểu giết người là: có một người sống lặng lẽ và yên ổn. Số phận cay đắng thì chịu vậy, cứ cho rằng anh ta là kẻ muzik, là một gia nhân, một kẻ tiện nhân, một chú lính trơn. Bỗng nhiên anh ta bị một cái gì đó hụt hẫng, anh ta không chịu đựng nổi và đã dùng dao đâm kẻ thù và kẻ ức hiếp mình. Chính đây là nơi bắt đầu cái sự kỳ lạ: con người trong chốc lát bỗng chốc vượt khỏi mực thước. Kẻ đầu tiên anh ta giết chết là kẻ thù, là kẻ ức hiếp anh ta. Mặc dù đó là tội ác, nhưng lại rõ ràng; tội ác có nguyên cớ của nó; nhưng sau đó anh ta giết không phải là kẻ thù, mà giết một người bất chợt trên đường, giết để tiêu khiển, giết vì một lời thô bạo, vì một cái nhìn, để chỉ cần nói lại một câu đơn giản “Cút xéo đi, đừng có xuất hiện nữa, tao đi đây!” Đúng hệt như một người say rượu, hệt như trong lúc nói mớ cuồng hận. Hệt như khi bước qua khỏi cái vạch ngăn thiêng liêng của mình, anh ta bắt đầu quan sát thấy rằng đối với anh ta chẳng có gì là thiêng liêng nữa; hệt như anh ta thèm muốn được một lần vượt qua bất kỳ quy luật nào và quyền lực nào và được hưởng thụ quyền tự do vô biên nhất và vô độ nhất, được hưởng thụ cảm giác thót tim vì khiếp sợ mà anh ta chưa bao giờ tự cảm thấy được như vậy đối với bản thân mình. Hơn nữa anh ta còn biết được đang có một án tử hình khủng khiếp chờ đợi anh ta. Tất cả những thứ đó có thể giống cái cảm giác khi con người từ đỉnh tháp cao ngất lao xuống vực sâu hun hút ngay dưới chân mình mà bản thân anh ta lại thấy vui mừng vì đã lao đầu xuống trước để mọi sự kết thúc nhanh hơn! Và tất cả những chuyện đó lại xảy ra với những con người vốn dĩ là an phận nhất và vô danh nhất. Một số người trong trạng thái này thậm chí còn khoe mẽ nữa là khác. Trước kia họ càng khiếp nhược bao nhiêu, thì nay họ lại càng khao khát được phô trương, được reo rắc kinh hoàng bấy nhiêu. Anh ta hưởng thụ nỗi kinh hoàng ấy, yêu thích chính sự ghê tởm mà anh ta khơi dậy trong lòng người khác. Anh ta làm ra vẻ táo tợn, và chính con người “táo tợn” ấy đôi khi lại phải đón đợi trừng phạt, đón đợi để người ta kết liễu anh ta, bởi vì cuối cùng thì chính anh ta thấy khổ cực phải gánh vác cái tội táo tợn khoe mẽ ấy. Có một điều cũng hay là phần lớn tâm trạng đó, thói khoe mẽ đó lại cứ kéo dài cho đến lúc phải lên đoạn đầu đài, rồi sau đó là bị chặt đầu như thế này: thời điểm đó thực sự là thời điểm chính thống, dường như đã được ấn định trước bởi một số những quy tắc nhất định. Đến lúc đó con người tự nhiên mềm nhũn, bủn rủn, và tự biến thành một mớ rẻ rách. Trên đoạn đầu đài anh ta rền rĩ kêu xin nhân dân tha tội. Khi vào trại anh ta trông như một đứa trẻ còn đầy mũi dãi, một kẻ thậm chí là khiếp nhược, cho nên nhìn anh ấy chúng ta lại thấy kinh ngạc: “Chẳng lẽ một con người như thế này mà giết chết đến năm sáu người hay sao?”

Tất nhiên, bây giờ vào trại anh ta lại không an phận đâu. Anh ta vẫn giữ được một sức mạnh nào đó, một kiểu khoe khoang nào đó, chẳng hạn, tôi không phải cái thứ các người lầm tưởng đâu, tôi đã diệt “sáu sinh mạng” đấy nhé. Nhưng rồi cuối cùng anh ta cũng lại an phận. Đôi khi anh ta chỉ là an ủi mình khi nhớ lại cái khí thế hào hùng của mình, những cuộc truy hoan của mình, nhớ lại có một lần trong đời anh được là “người táo tợn” và rất thích nếu tìm được một người bình thường nào đó để được tỏ ra điệu bộ trước mặt người ấy, được khoe khoang, được kể cho người ấy nghe những chiến tích của mình, nhưng không lộ ra vẻ là muốn kể cho chính người ấy nghe những chuyện đó. Anh ta sẽ bảo: đấy, tôi là con người như thế đấy!

Thói thận trọng vị kỷ được quan sát thấy một cách thật là tinh tế, cũng như câu chuyện như trên đôi khi được kể một cách có vẻ như chểnh mảng và lười nhác! Sự ngu xuẩn được nghiền ngẫm thấu đáo đến như thế được bộc lộ trong giọng điệu, trong từ ngữ của người kể chuyện. Người ta học được những thứ đó thật là tuyệt vời!

Trong những ngày đầu tiên ấy có một lần vào một buổi chiều dài dằng dặc tôi ngao ngán nằm trong lán trại và được nghe một trong những câu chuyện như thế và do còn thiếu kinh nghiệm mà tôi ngộ nhận rằng người kể chuyện là kẻ hung đồ khủng khiếp khét tiếng, là một tính cách sắt đá vô song, trong khi hắn chỉ rỡn đùa Petrov mà thôi. Chủ đề câu chuyện chỉ là hắn, tức là Luka Kuzmich, chẳng có mục đích gì khác ngoài mục đích thỏa mãn cá nhân, đã hạ sát một viên thiếu tá. Tên Luka Kuzmich chính là tên tù nhân trẻ tuổi bé nhỏ nhất, người gày gò, mũi khoằm, để tóc chỏm mà có lần tôi đã nói đến. Luka Kuzmich vốn là người Nga, nhưng sinh ra ở miền Nam, có lẽ trong nhà gia nô. Trong con người hắn quả là có một cái gì đó sắc sảo, gai góc “chim nhỏ mỏ sắc”. Nhưng các tù nhân bằng trực cảm vẫn mổ xẻ được con người. Hắn ta rất ít được kính trọng, hoặc nói như anh em trong trại “người ta rất ít dành lòng kính trọng cho hắn”. Hắn có lòng tự ái khủng khiếp. Chiều hôm ấy hắn ngồi trong lán khâu áo. Khâu vá là nghề riêng của hắn. Ngồi cạnh hắn là một anh chàng thiểu năng đần độn, nhưng tốt bụng và ân cần, người cao và đậm, có giường ngủ gần đấy tên là Kobylin. Luka hay cãi nhau với anh này và thường nhìn anh bằng nửa con mắt, diễu cợt anh và áp đặt anh, nhưng Kobylin phần nào đó vì tốt bụng nên không nhận ra. Anh này ngồi đan một chiếc tất len và thản nhiên nghe chuyện Luka. Luka kể chuyện khá to và khúc chiết. Hắn ta muốn mọi người đều phải nghe, mặc dù vẫn ráng làm ra vẻ chỉ kể riêng cho một mình Kobylin mà thôi. Hắn ta đưa đẩy mũi kim và bắt đầu:

- Người anh em ạ, người ta chuyển tôi từ một chỗ sang trại Ch., cứ như là đi chơi ấy.

- Họ chuyển hồi nào? - Kobylin hỏi.

- Chuyện xưa lắm rồi. Hồi bọn mình mới đến trại K. Người ta cho mình ở đấy có một thời gian ngắn thôi. Cùng ở với mình có mười hai người, toàn bọn tóc chỏm cao to lực lưỡng như bò mộng. Nhưng họ lại hiền lắm: ăn uống thì kham khổ, lại bị một tên thiếu tá hành hạ - ưn huệ của lão ta đấy (Luka cố tình nhại chữ ân huệ). Tôi ngồi một ngày, rồi một ngày nữa. Tôi thấy mọi người hèn quá. Tôi bảo “Mọi người làm sao thế? Cái thằng ngốc ấy thì việc gì mà phải tri ân?” - “Thì nhà anh đi mà nói với hắn!” Mọi người lại còn cười tôi nữa chứ. Tôi im lặng.

- Nhưng, các anh em ạ, buồn cười nhất là có một anh tóc chỏm, - hắn nói thêm, khi bỏ qua Kobylin mà nói với mọi người. - Anh ta kể chuyện bị kết tội trước tòa và đã nói chuyện với quan tòa như thế nào, còn bản thân anh ta thì khóc như cha chết. Anh ta bảo rằng phải bỏ lại vợ con ở nhà. Anh ta béo phục phịch, đầu bạc trắng, người rắn rỏi. Tôi dùng tiếng thổ ngữ của anh ta mà bảo “Sao lúc nào nhà anh cũng khóc than rên siết như thế. Vasya, anh cho tôi một sợi chỉ. Những chỉ trong trại này mục hết rồi”.

Anh ta đưa tôi một sợi chỉ -“Chỉ mua ở chợ đấy!”

- Chỉ vứt đi của tôi còn tốt hơn. Bữa trước bảo Nevalid đi mua, không biết ông tướng mua của mụ nào đấy? - Luka vừa nói vừa xâu kim ở chỗ ánh sáng.

- Chắc là mua chỗ bà mẹ đỡ đầu.

- Chắc thế.

- Thế nào. Chuyện thằng thiếu tá thế nào? - Kobylin bị lãng quên hoàn toàn từ nãy, lên tiếng.

Luka chỉ cần có thế. Tuy nhiên hắn tiếp tục câu chuyện không phải lúc này, thậm chí có vẻ như không quan tâm đến sự chú ý của Kobylin. Hắn bình tĩnh so chỉ, bình tĩnh và lười nhác đổi bắt chéo hai chân rồi cuối cùng lên tiếng:

- Cuối cùng tôi đã làm mấy anh đầu chỏm phải náo loạn lên, họ đến yêu sách tên thiếu tá. Còn tôi thì từ buổi sáng đã đi mượn anh bạn hàng xóm con dao nhọn, dấu đi một chỗ, có nghĩa là đề phòng bất trắc. Tên thiếu tá lồng lộn lên. Hắn đi xe đến. Tôi bảo “Này anh em, đừng có run sợ”. Thế nhưng anh em run như cầy sấy. Tên thiếu tá chạy vào, lảo đảo vì rượu. “Thằng nào ở đây! Làm sao lại ở đây! Tao là Hoàng thượng. Tao là Thượng đế!”

- Làm sao nó lại dám nói “Tao là Hoàng thượng. Tao là Thượng đế!” - Luka nói tiếp. - Thế là tôi bước lên, con dao nhọn đã ở trong tay áo.

“Không, tôi nói, thưa ngài, - tôi cứ đến gần từng bước một, - không, làm sao lại có thể như thế được, tôi nói, thưa ngài, làm sao ngài lại là Hoàng thượng hay Thượng đế của chúng tôi được?”

“A, mày dám nói thế, mày dám nói thế hả? - tên thiếu tá quát lên. - Quân nổi loạn!”

“Không phải thế đâu, tôi nói (tôi vẫn đến gần từng bước một). Không phải thế đâu, tôi nói, thưa ngài, có thể chính ngài cũng đã biết rồi đấy, chúng tôi đã có một Thượng đế duy nhất toàn năng và toàn trị rồi, - tôi nói - Và Hoàng thượng của chúng tôi cũng chỉ có một vị duy nhất mà Thượng đế đã sai phái xuống đây trông nom tất cả chúng ta đấy. Thưa ngài, - tôi nói, - người ấy mới là quân vương. Còn ngài, tôi nói, đội ơn Hoàng thượng, ngài chỉ là thiếu tá thôi, là người trông nom chúng tôi, thưa ngài”.

“Thế-thế-thế-thế!” - hắn ta kêu cục cục trong cổ, nói không ra tiếng, như bị sặc nước. Hắn kinh ngạc quá.

“Vâng, thế này đấy!”, - tôi vừa nói xong, liền lao mình vào chỗ hắn, thọc cả con dao vào chính giữa bụng hắn. Lưỡi dao vào ngọt xớt. Hắn đổ vật xuống, hai chân vẫy vẫy. Tôi vứt luôn con dao đi.

“Nào, anh em, nhìn này, bây giờ anh em dựng hắn dậy!”

Đến đây tôi xin có đôi lời ngoại đề. Thật bất hạnh là những lối nói “Ta là Hoàng thượng, ta là Thượng đế” và nhiều cách nói tương tự khác nữa trước đây đã được sử dụng không hề ít chút nào trên môi nhiều tên quản ngục. Tuy nhiên, cần thừa nhận rằng những tên quản ngục như thế còn lại không nhiều, mà cũng có thể là đã bị chuyển đi chỗ khác hết rồi. Tôi cũng xin có nhận xét thêm rằng những kẻ sính dùng những lối nói ấy nhất là phần lớn là những tên quản ngục ngoi lên từ những hàng phẩm trật thấp kém. Chiếc lon sĩ quan dường như đã làm đảo lộn toàn bộ gan ruột chúng, và đồng thời là cả đầu óc chúng nữa. Sau một thời gian dài oằn vai chịu đựng mọi gánh nặng trong thân phận của cấp dưới, bây giờ thấy mình được làm sĩ quan, làm chỉ huy, được là cao quý, thế là do còn lạ lẫm, do được hoan hỷ ban đầu mà đem cường điệu cái khái niệm về sức mạnh và ý nghĩa của mình, chắc chắn chỉ là đối với những hạ cấp. Đối với thượng cấp thì họ vẫn xun xoe như trước, thứ xun xoe hoàn toàn không cần thiết, và thậm chí còn gây phản cảm đối với nhiều vị. Nhiều tên xu nịnh còn khúm núm hấp tấp tuyên bố với chỉ huy của mình rằng dù đã được là sĩ quan, nhưng vẫn cứ là cấp dưới và “bao giờ cũng nhớ vị trí của mình”. Nhưng đối với cấp dưới của họ thì họ lại là kẻ ra mệnh lệnh gần như không biết đến giới hạn. Tất nhiên, bây giờ thì chưa chắc đã có những con người như thế và chưa chắc đã tìm được kẻ nào kêu to “Ta là Hoàng thượng, ta là Thượng đế”. Nhưng dù có như vậy đi nữa tôi vẫn cứ nhận thấy rằng không có cái gì kích động tù nhân, và nói chung là kích động các loại cấp dưới bằng lối nói trên đây của bọn lãnh đạo cấp trên. Cái thói tự tung tự hô trâng tráo, thói cường điệu ý nghĩa về khả năng không bị trừng phạt của mình đã làm nảy sinh lòng căm thù trong trái tim của chính kẻ chịu đựng và dẫn người đó đến chỗ không chịu đựng được nữa. May thay, tất cả những điều này hầu như đã là quá khứ, thậm chí ngày xưa còn bị bọn quan trên theo dõi gắt gao. Về chuyện này tôi cũng đã được mấy lần chứng kiến.

Nói chung thì cấp dưới luôn bị kích động bởi bất kỳ một sự sơ suất nào từ bên trên, bất kỳ một sự khinh thường nào đối với cấp dưới. Đó cũng là một sự lầm lạc. Bất kỳ người nào, dù anh ta là ai đi nữa và bị tủi nhục đến đâu đi nữa, thì dù là trực cảm, là vô ý thức, nhưng thế nào anh ta cũng đòi hỏi phải được tôn trọng phẩm giá con người của anh ta. Bản thân người tù nào cũng biết rằng anh ta là tù nhân, là người bị hắt hủi, anh ta biết vị trí của mình trước thượng cấp, nhưng không có dấu triện nào, không có gông cùm nào có thể bắt anh ta quên được rằng anh ta là con người. Và chính quả thực anh ta là con người, nên suy ra là phải đối xử với anh ta theo lối con người. Lạy Chúa! việc đối xử theo lối con người có thể phục sinh cả những kẻ mà nơi họ hình ảnh Chúa đã mờ đi từ lâu rồi. Với “những con người bất hạnh này” thì cần phải đối xử theo lối con người nhiều nhất. Đó là sự cứu rỗi và là niềm vui của họ. Tôi đã gặp gỡ những người chỉ huy tốt bụng và cao quý như thế. Tôi đã nhìn thấy những hành vi mà họ thể hiện đối với những kẻ bị nhục mạ. Chỉ cần một vài lời âu yếm là những tù nhân hầu như được phục sinh về mặt đạo đức. Họ vui mừng như những đứa trẻ và bắt đầu biết yêu như những đứa trẻ. Tôi còn nhận thấy một điều lạ lùng nữa: bản thân các tù nhân không thích lối đối xử quá ư suồng sã và quá ư rộng lượng của bọn chỉ huy đối với mình. Họ muốn được tôn trọng chỉ huy, nhưng đối xử như trên thì họ thôi ngay. Người tù mong muốn chỉ huy của mình cũng có huân huy chương này nọ để chỉ huy được mở mày mở mặt, được mang ơn huệ của chỉ huy cấp trên nữa, mong muốn người chỉ huy phải nghiêm khắc, phải trịnh trọng, phải công bằng và phải biết giữ gìn thể diện của chính mình. Tù nhân rất biết trọng những người như thế, có nghĩa là tù nhân cũng giữ gìn thể diện của mình, không chọc giận chỉ huy, và như vậy mọi việc đều tốt và đẹp.

- Thế là người ta đem anh ra rán lấy mỡ chứ gì? - Kobylin nhẹ nhàng nhận xét.

- E hèm! Đúng rồi đấy, người anh em ạ. Đúng là đem rán. Alei, đưa cho tôi cái kéo! Thế nào, anh em, hôm nay không có thằng mai-đan nào à?

- Chúng uống xong rồi, - Vasya nhận xét. - Giá như chưa hết thì chúng còn ngồi đấy.

- Giá như với chả giá như! Nếu được “giá như” thì mình đã ở Moskva và có người cho một trăm rúp, - Luka nói.

- Thế sau cái vụ ấy người ta cho anh tất cả bao nhiêu? - Kobylin lại nói.

- Bạn thân mến ơi, người ta cho một trăm linh năm. Mà tôi phải nói với các anh em rằng tôi bị thừa sống thiếu chết đấy. - Luka nhân câu hỏi mà kể tiếp, lại một lần nữa bỏ qua Kobylin. - Người ta cho tôi một trăm linh năm. Tôi phải ăn mặc rất tề chỉnh. Từ xưa tới đó tôi chưa hề ăn roi bao giờ. Người kéo ra xem đông bạt ngàn, cả thành phố kéo ra. Người ta kháo nhau: sắp trừng phạt một tên cướp, tức là một tên giết người. Những người ấy ngu ngốc thế cơ chứ, mà tôi cũng không biết nói thế nào nữa. Tên đao phủ cởi quần áo tôi ra, bắt tôi nằm xuống, miệng quát “Chịu đau đấy, tao đốt thịt đấy!” - tôi chờ đợi: chuyện gì đây? Hắn cho tôi một roi. Tôi muốn thét lên, miệng há to mà không kêu được. Có nghĩa là tiếng nói đọng lại trong cổ. Roi thứ hai, các bạn có tin không thì tùy. Tôi không còn nghe người ta đếm đến hai nữa. Lúc tỉnh dậy nghe có người đếm mười bẩy. Người anh em ạ, thế là sau đó đã bốn lần tôi được khiêng xuống khỏi sàn gỗ, mỗi lần được nghỉ nửa tiếng: được dội nước khắp người. Mắt tôi lồi ra, tôi nhìn mọi người và nghĩ bụng: “Phen này chết thật...”

- Thế sao anh lại không chết? - Kobylin ngây thơ hỏi.

Luka nhìn sang bằng con mắt khinh thị cao ngạo rồi cười lớn.

- Anh đúng là một cây trụ!

- Nằm trên tầng hầm mái thì chẳng ra gì đâu, - Luka nhận xét dường như hối hận vì đã nói chuyện với một người như thế này.

- Có nghĩa là phải có lý trí mới được, - Vasya đế thêm.

Luka đã giết tới sáu nhân mạng, nhưng trong trại không ai sợ anh ta bao giờ, mặc dù có thể trong tâm tư anh ta cũng muốn được nổi tiếng là người khủng khiếp...