Mười lăm hôm sau, ông toàn quyền sắp ra Hà Nội trong cuộc đi kinh lý mùa xuân, tổ chức buổi khiêu vũ lớn cuối cùng của mùa đông.

Các nhân vật danh tiếng Sài Gòn được mời dự và tuy dinh thự vị phó vương Đông Dương rất rộng, cần phải bắc cả đèn sáng ở khu công viên và đặt đội kèn dưới rặng cây.

Khách khứa đến lúc mười giờ. Họ được các sĩ quan tuỳ tùng và nhân viên văn phòng tiếp đón. Bà Abel, đệ nhất phu nhân ở Sài Gòn - ông toàn quyền vốn không vợ - có nhiệm vụ tiếp các bà và gắng lo cho mọi việc hoàn hảo.

Ông toàn quyền - cựu nghị sĩ cấp tiến - hết sức thành thạo trong các nghi thức long trọng. Ông đĩnh đạc bước vào lúc mười một giờ, có các kỵ binh Bắc Kỳ cầm đuốc đi trước dẫn đường. Một mình ông bước vào, nổi bật như một cuộc đi dạo đế vương giữa đám khách. Các bờ vai trần phụ nữ nghiêng mình cúi chào, các bộ smôking trắng gập đôi tấm lót ngực đã đầm đìa mồ hôi. Ông ta đi qua, lơ đãng, chìa hai ngón tay, ném cái cười mỉm. Trên lưng áo, tấm dải rộng bản bắt chéo đeo tấm bội tinh do Hoàng đế An Nam tặng, bổ sung cho cái hình bóng quý phái - hình bóng cố ý, có tính toán, lại rất có tác dụng chính trị ở đất nước châu Á. Cuối cùng ông lui về phòng khách riêng, chỉ có đô đốc d’ Orvilliers và ông tướng tổng chỉ huy được theo vào. Qua các cửa sổ mở, người ta thoáng thấy các vị từ xa, trò chuyện không cử chỉ. Tốp lính Bắc Kỳ, gươm tuốt trần, canh gác chung quanh.

Các cuộc khiêu vũ bắt đầu, cùng với các trò tán tỉnh. Trên nền đá hoa cương của phòng khách lớn cao vút như nhà thờ đang thu nhận qua các cửa sổ khổng lồ tất cả hơi mát có thể có của một đêm Sài Gòn, người ta khiêu vũ cho tới bình minh, trong lúc có những cặp lạc bước vào sau những lùm cây trong vườn. Các váy áo màu sáng lẫn lộn với các quân phục trắng, buổi dạ hội nom rực rỡ, tránh được cái màu tang tóc các lễ phục đen châu Âu. Trong công viên, dưới ánh mờ dãy đèn lồng, đám người dạo chơi chậm rãi quây tròn như cảnh bức hoạ đêm trăng của Watteau.

Tất thảy chức sắc Sài Gòn có mặt đông đủ, tuy đây là lễ hội châu Âu, một cuộc lễ của những kẻ đi chinh phục hưởng thụ sự chiến thắng của mình trên đất kinh kỳ bị chiếm lĩnh; nhiều người bản xứ đã được mời, những viên quan lại mềm mỏng đi theo nước Cộng hoà và bị thần dân họ nguyền rủa trong đáy sâu những túp lều. Ông Tổng đốc Chợ Lớn bàn chuyện thuế với ông Malais; ông đại sứ Xiêm tránh né các câu hỏi của ông phó toàn quyền. Trong một nhóm đại uý và trung uý hải quân, cô Jeanne Nguyễn Học, con gái duy nhất của ông Phủ mới thản nhiên chấp nhận để người ta ve vãn. Xinh đẹp mảnh mai, nhưng bí ẩn và thiếu cởi mở hơn bức tượng cổ Ai Cập, cô ta phô một vầng trán nhẵn và cặp mắt lạnh lùng, dưới đó không ai nắm được ý nghĩ riêng tư; và chẳng có gì phập phồng dưới lần xa tanh xanh lục thêu lộng lẫy đắp lên bộ ngực dẹt của cô. Ít ra chẳng có gì là dễ hiểu với những con người châu Âu. Mang quốc tịch Pháp và đi theo đạo Thiên Chúa, được dạy dỗ tốt trong một nhà tu sang trọng, cô biết khiêu vũ, tán tỉnh và trầm tư nghe nhạc Bacthoven; bàn tay dẻo dang, môi mỏng, cô cũng biết tất cả những gì cô gái nửa trinh nữ châu Âu biết; điều này được ghi nhận dưới vẻ lạnh lùng mơ hồ của nụ cười. Nhưng sau tất cả cái ấy - vẫn là bộ áo thôi - cái tham vọng cô ta không giấu giếm là chọn một ông chồng Pháp để giúp cho cô hưởng đủ mọi quyền công dân tại cái đất nước đi chinh phục; cô mang vẻ ngoài người Paris một cách ngu ngơ, dưới đó tâm hồn Á châu rút vào ẩn nấp, bất chấp mọi trò cưỡng bức, vì rằng cái tâm hồn châu Á, quá già cỗi và kết tinh trong vẻ tinh tế nghìn năm, không bao giờ biến đổi và có thể hiểu nổi. Chẳng có bất cứ một triết gia phương Tây nào hoặc một nhà tâm lý bậc thầy nào khả dĩ nhận rõ được hình dáng một kiểu mơ mộng nào đó của cô gái An Nam con ông Phủ Nguyễn Học.

...Cả Sài Gòn đều có đó. Và thật là một mớ hỗn độn đến kỳ lạ những con người lương thiện và không lương thiện - đám thứ hai này đông hơn; vì các thuộc địa Pháp đúng là một nơi rải rắc tất cả những gì là cặn bã thối nát mà mẫu quốc khạc nhổ và tống ra. Nơi đó có vô số những con người đáng ngờ mà bộ luật hình sự, tấm mạng nhện quá lỏng lẻo, đã không giữ lại được trong các mắt lưới của nó: những kẻ vỡ nợ, những kẻ phiêu lưu, những kẻ doạ người ăn tiền, những ông chồng khôn khéo, và mấy tên gián điệp; nơi đó có một mớ phụ nữ quá hơn là dễ dãi, tất cả đều biết trụy lạc một cách vung vinh bằng cả trăm cách thức mà cách đạo đức nhất là ngoại tình. Trong cái vũng thối tha ấy, những tính cách chân thực, những tính e thẹn hiếm hoi đâm lạc lõng. Và mặc dù cái điều sỉ nhục ấy được biết rõ, được phơi bày, được niêm yết, người ta chấp nhận nó, người ta đón tiếp nó. Những bàn tay sạch nắm những bàn tay bẩn mà không hề ghê tởm. Xa châu Âu, người dân Âu châu, vua của cả trái đất, thích tự khẳng định mình đứng trên mọi luật lệ và đạo lý và vi phạm mọi cái đó một cách ngạo nghễ. Cảnh sống bí mật ở Pari hoặc Luân Đôn có thể là ghê tởm hơn là cách sống ở Sài Gòn; nhưng nó diễn ra kín đáo; đó là một cảnh sống sau cánh cửa khép kín. Các tì vết thuộc địa không hề e ngại mặt trời. Và tại sao lại lên án cái kiểu thẳng thắn của chúng nhỉ? Khi các ngôi nhà xây bằng thuỷ tinh, người ta sẽ tiết kiệm hơn về mặt ảo tưởng và dối trá.

Bác sĩ Mévil đến muộn và không dự khiêu vũ. Anh ta chỉ xuất hiện chút ít trong các phòng khách và chọn công viên làm căn cứ các hoạt động hướng về mục tiêu phụ nữ. Anh không săn đuổi vu vơ, chỉ rình theo Marthe Abel và bà Malais, quyết định tác động vào người này để chống người kia. Nhưng rủi thay anh lại gặp bà Ariette. Từ bốn tuần lễ nay anh đã bỏ rơi các cuộc hẹn hò hàng tuần nên không né tránh một lời giải thích.

Bà Ariette là một người đàn bà đúng mực, được tiếng là có vẻ đoan trang nhất ở Sài Gòn. Việc một anh tình nhân phản bội không thể làm bà xúc động nhiều; cái lỗ thủng trong ngân sách do sự phản bội này mới là điều nhạy cảm hơn. Bà nói bình tĩnh:

- Hình như ông không thích gặp tôi thì phải. Sao vậy? Giờ đây chúng ta không còn là gì với nhau nữa cả: ông đã nói thẳng cho tôi hiểu điều ấy không úp mở; và mặc dù tôi thích một cuộc chia tay thẳng thắn hơn, ông có thể yên tâm là tôi sẽ không tìm cách đưa ông trở về chiếc giường của tôi.

Mévil, nhẫn nhục, phác một lời xin lỗi. Bà kia nói:

- Tôi xin ông! ...Hãy để yên việc đó. Tôi tuyệt nhiên không phiền bực gì với ông. Ông không yêu tôi nữa, tôi vốn cũng không yêu ông. Chúng ta hãy là bạn tốt với nhau. Tóm lại một câu để kết thúc: hôm qua, tôi hy vọng ông đến chơi đúng ngày đã hẹn...

Mévil hiểu ra ngay:

- Đúng vậy, anh nói giọng láo xược. Tôi nợ bà một kỳ hạn, vì tôi chưa giao hẹn thôi việc...

Anh đếm những tờ giấy bạc dưới ánh đèn lồng, bà mỉm cười, quá khôn khéo nên chẳng dại gì tự ái.

- Ông có thể cho biết được chăng, bà nói khẽ khàng giọng tế nhị, là ông đã tìm ra căn nhà... mới của ông chưa?... Tôi chẳng hề nghi ngờ về sở thích của ông; nhưng nếu ông có những khó khăn về... chỗ ở, tôi có thể với tình bạn giúp đỡ được ông chăng? Tôi biết cách giúp những công việc ấy.

- Tôi chưa hề bao giờ nghi ngờ chuyện đó, viên thầy thuốc nói mỉa.

Một chiếc áo váy xanh lục đi qua ở đầu lối đi. Mévil nhận ra hình như là bà Malais.

- Đây nhé, anh nói nhanh đồng thời tay đưa tiền; chúng ta thế là sòng phẳng; còn cái việc kia thì bà đừng lo; tôi quen tự mình xoay xở lấy.

Hai người chia tay. Bà Ariette trở vào với chồng ở phòng chơi bài.

- Túi tôi bị rách. Mình có thể giữ cho tôi cái túi tiền được không?

Viên trạng sư màu chanh lơ đãng cầm lấy túi tiền và hôn tay vợ.

Trong lúc ấy Raymond Mévil đuổi theo chiếc áo váy xanh. Bà ta đi qua trước một chiếc cửa sổ có đèn sáng; không phải bà Malais. Thất vọng, viên bác sĩ lần đi tìm ở phía góc công viên.

Trên một chiếc ghế dài hẻo lánh - nhưng không tối - anh thấy một cặp đang ngồi lặng lẽ; cô Sylva và Fierce. Một mối ghen tuông buồn bã xuyên qua tim như một cây gươm.

Anh bước nhanh hơn trong lối đi vắng. Cạnh một gốc cây một người đứng tựa, va phải anh lúc đi qua. Mévil ngạc nhiên nhận ra Claude Rochet, anh nhà báo đã tạm rời một đêm cái quán tồi tàn dơ bẩn ở đường Borensse. Anh ta cười hềnh hệch lảo đảo bước để nhặt một chiếc găng tay vừa đánh rơi, găng tay phụ nữ: Mévil nom thấy rất nhiều khuy bấm. Một trò ve vãn của Rochet, cái lão súc sinh đã hoá lẫn, nhưng giàu bạc triệu, quả vậy... Mévil, bị thói hiếu kỳ dằn vặt, lao tới đầu lối đi; nhưng ở đấy, nhiều phụ nữ và nhiều kỵ sĩ đang trò chuyện từng nhóm một, Marthe Abel ở giữa nhóm. Nhiều bàn tay không đeo găng, Mévil quên khuấy Rochet.

Lát lâu sau đó, anh gặp bà Malais trong một phòng khách vắng. Anh đã từ bỏ ý muốn giáp mặt với Marthe: cô ta khiêu vũ liên tục, sổ tay ghi đầy ắp. Bà hầu tước tóc vàng, tuyệt đẹp trong bộ áo váy kiểu Louis XVI, sửa lại món tóc trước gương lớn; chợt thấy Mévil sát sau lưng, bà quay phắt như sợ hãi.

- Tôi làm bà sợ phải không? Anh ta nói, rất kính cẩn.

Bà ta gắng mỉm cười.

- Không, tôi chỉ ngạc nhiên thôi... Khuya rồi, và tôi đang tìm nhà tôi để về.

- Trước khi về bà có thể cho phép tôi cùng đi dạo một vòng trong vườn được không? Anh năn nỉ, tôi chưa hôn tay bà suốt tối nay, và tôi đến đây cũng chỉ vì bà.

Bà lùi người lại và nói lúng túng. Một dáng người to lớn lấp trong khung cửa ra vào: ông Malais bước vào, vẻ mỉa mai và thân mật.

- A, bác sĩ đấy à, chào ông! Chiều nay tôi chưa hề gặp ông. Ông đã tìm thấy chiếc nhẫn Gygès[1] chưa? - Về chứ, mình?

- Vâng, vâng, bà nói.

Còn một mình, Mévil đi vẩn vơ trong công viên trước khi ra về.

- Một ngày xúi quẩy, anh lẩm bẩm.

Chiếc ghế chỗ Sélysette và Fierce ngồi giờ đây bỏ trống. Dựa vào gốc cây, Claude Rochet mồm chảy dãi đã ngủ thiếp đi.

- Một ngày xúi quẩy, Mévil lặp lại. Anh ta bỏ đi, rầu rĩ như kẻ thất trận.

Trên chiếc ghế đá, - chiếc ghế có hôm Sélysette nhảy qua bằng cú nhảy cô bé - hai giờ liền, cô và Fierce đã quên hết trời đất.

Hai người đã lánh vào đó ngay từ đầu. Cô đẹp lạ lùng trong áo váy trắng mép viền thêu hoa, mọi người đều muốn khiêu vũ cùng cô; vậy nên cô viện cớ bị sái chân để tránh những kẻ quấy rối.

Để làm như thực, cô đành phải ngồi lì một chỗ trên ghế, tuy không hề muốn.

Anh ngồi cạnh cô. Hai người trao đổi với nhau những lời vu vơ, thường hay im lặng, ý nghĩ lơ đãng cắt lời nói của họ thành những mẩu rời rạc. Họ chẳng chú ý; những ánh mắt bè bạn bắt gặp nhau, có giá trị ngang lời nói. Đêm trinh trắng ran rỉ tiếng dế trong những gốc cây đẫm sương nặng hạt; các cây đèn lồng toả lên chiếc ghế một ánh vàng mờ như trong căn phòng. Cuộc khiêu vũ ở xa; chỉ nghe tiếng nhạc văng vẳng qua cành lá.

Fierce nghĩ về toàn bộ cuộc đời mình. Anh lần lên đến những năm sống mà như chết, những cuộc đi xa đã lãng quên, tuổi thanh niên tẻ nhạt, tuổi ấu thơ bị bỏ rơi trong gốc ngôi nhà lạnh lẽo thờ ơ; chưa bao giờ và ở bất cứ đâu, có một kỷ niệm êm đềm như đêm nay. Một niềm biết ơn đắm đuối tràn đầy trái tim, cả người như tan lịm. Một ý muốn mãnh liệt và rụt rè cứ muốn dâng trào trên đôi môi để kêu to cho cô bạn nghe những lời nô lệ và tôn sùng.

Cô gái mải suy tư, buông rơi chiếc quạt. Có thể là, trong những cơn mộng mơ trinh nữ, cô đã có lúc hình dung ra một công viên như thế này với chiếc ghế dài cô độc, nơi một người nào đó nói những lời thề thốt chưa hề biết. Cô không rút tay lại khi anh nắm. Cô không ngắt lời khi anh nói những lời run rẩy. Vai cô khẽ rùng mình, gò má ửng đỏ.

Anh đang nói; rất khẽ, cả đến các bông hoa râm bụt đang ghé bên môi anh những tràng hoa tọc mạch cũng không nghe được anh nói gì.

Đó không hề là một con người văn minh đang kiếm tìm một cách tài khéo một cảm giác mới. Những làn môi chân thành ấp úng một lời thú nhận đầy sợ hãi, và đó là một điều còn trinh bạch hơn cả nụ hôn của người mẹ đối với đứa con.

- Bàn tay này - anh nói, - ngón tay anh chỉ dám chạm tí chút - bàn tay này chẳng bao lâu nữa tôi sẽ luồn vào đó chiếc nhẫn vàng.

Cô sẽ chọn trong số những người yêu cô, người kém ít xứng đáng nhất. Cô có muốn... cô có muốn người đó là tôi không?

Một niềm lo âu ghê gớm đập phập phồng trong mạch máu. Hai chân bủn rủn, anh ngã quỳ xuống trước mặt cô.

Cô hổn hển như con nai bị săn đuổi. Đôi mắt chăm chăm nhìn xuống cát đỏ.

Đằng kia lối đi có tiếng chân lạo xạo. Cả hai giật thột đứng phắt dậy. Họ bạo dạn nhìn thẳng vào nhau. Fierce chìa tay.

- Sélysette?

Cô càng đỏ mặt thêm. Cô e dè đưa bàn tay nhỏ bé, rồi run run lùi lại với nụ cười xinh e thẹn. Những bông hoa râm bụt níu áo trắng của cô. Cô lẩm bẩm:

- Nếu như mẹ đồng ý.

❀ ❀ ❀

[1] Gygès: Vua Lydie thời cổ đại, bỏ vợ lấy vợ khác, sở hữu chiếc nhẫn thần có phép tàng hình.