Phố Némésis lặng lẽ tối đen; các nhà thổ An Nam và Nhật Bản vẫn chưa mở cửa và chưa thắp đèn lồng trước nhà; lúc ấy mới tám giờ. Những bước chân Fierce dận trên vỉa hè; trong nhà, giày của Torral nện cồm cộp.

Torral tự ra mở cửa nhanh chóng. Anh xách cây đèn, trước hết giơ lên soi mặt khách. Nhận rõ mặt, anh đi trước đưa Fierce đi vào trong tiệm hút. Fierce nặng nhọc lê gót chân, như những tên lính thất trận.

Torral đặt cây đèn lên nền đất. Tiệm hút trống tuềnh trống toàng: chẳng có chiếu, chẳng có nệm, chẳng có bàn đèn thuốc phiện: ba bức tường trắng trơ trụi, cái bảng đen đằng góc nom giống như tấm đá lát mộ với lời văn bia ghi bằng phấn.

Ánh sáng rọi trên mặt đất. Torral nom thấy giày của Fierce lấm bùn, gấu quần lem luốc đất đỏ.

- Cậu từ đâu đến? Sao cậu đến đây vào giờ này hả?

Anh đột ngột nói với thái độ lo lắng.

Fierce thử tìm trong đầu. Chẳng còn nhớ gì nữa. Ừ, tại sao mình lại ở đây nhỉ?... Để kể lể nỗi đau, giãi bày và khuấy động nó ư? Để làm gì nếu mọi chuyện coi thế là hết? Anh không kiếm ra lời, cũng chẳng còn can đảm.

Anh đứng tựa vào tường. Torral soi mói nhìn cái thái độ lặng thinh và thăm dò cặp mắt lờ đờ của bạn rồi nhún vai khoát tay trỏ quanh căn phòng trống rỗng.

- Cậu đào ngũ hả? Fierce cất tiếng hỏi.

- Cái dàn pháo của tớ chứ gì nữa, ở Sài Gòn ấy mà.

- Dàn pháo nào?

Torral cầm cây đèn lên và nhìn thẳng mặt Fierce.

- Ốm hơn tớ tưởng đấy, anh đánh giá. Cuộc hôn nhân tan vỡ đã khiến cậu u mê thế kia ư? Cậu không biết đã tuyên chiến hay sao?

Lắc đầu nhún vai, Fierce ra hiệu chẳng biết gì sất, mà cũng chẳng quan tâm.

- Tuyên chiến rồi, nhắc lại. Từ trưa nay bọn Anh đã phong tỏa Sài Gòn. Tin này đến hồi nãy với chiếc tàu thủy vừa nếm mấy quả ô buy đầu tiên.

Fierce suy nghĩ một phút, cố hình dung xem có ảnh hưởng đến mọi mặt nào đó đối với với cái tai họa của riêng anh không. Chẳng ảnh hưởng gì sất, dĩ nhiên. Torral nói tiếp:

- Sĩ quan trù bị sáng mai sẽ bị gọi đi đánh nhau ngay tức thì. Tớ thì cám ơn thôi. Bãi pháo là một nơi độc hại, sức khỏe tớ không chịu nổi. Tớ đã dành một ca bin trên chiếc tàu thủy Đức đêm nay khởi hành đi Manille. Để mặc cho tụi điên chém giết nhau.

Fierce không phản đối gì. Không thể chối cãi, chuyện đào ngũ của Torral là một hành động hợp lý và biện bạch được, dựa theo châm ngôn: nỗ lực tối thiểu, gian khổ tối thiểu. Thà lánh ra nước ngoài hơn chết uổng, hiển nhiên là thế. Torral tiếp nhận sự đồng tình lặng lẽ của bạn và nói tiếp, bớt gay gắt hơn:

- Chẳng can hệ, cậu đã đi qua thành phố thế mà không nghe tiếng hò hét ở đường Catinat hả?

- Không, tớ không nghe.

- Ốm quá rồi đấy…

Anh hơi tỏ vẻ thương hại, cộng chút coi thường. Nhưng đó là những lời đầu tiên tỏ lòng trắc ẩn Fierce nghe được, tim anh dịu đi nỗi đau cùng với lòng biết ơn.

- Ồ, nếu cậu biết rõ…

Run bắn lên vì đau đớn, anh quắp chặt hai bàn tay ôm gáy và cứng người, lưng dựa vào tường như người đóng đinh câu rút.

- Nếu cậu biết…

Anh nói. Các từ ngữ lúc này trào lên miệng, ngập ngừng, ngắt quãng, nhưng mãnh liệt. Anh dữ dội dốc bầu tâm sự, bao nhiêu niềm tuyệt vọng tuôn trào cay đắng. Lộn xộn, anh thuật lại mối tình và điều nhục nhã, niềm hy vọng lớn đã có lúc làm trẻ lại cuộc sống tẻ nhạt của mình, và sự đổ vỡ ghê gớm cõi thiên đường thoáng thấy giờ đã mất. Anh nói, anh vừa nói vừa khóc, nức nở thổn thức, như những người dân man rợ vậy. Torral đâm sốt ruột, trừng mắt nhìn bạn vẻ khinh thường.

- Đủ rồi đấy, anh ngắt lời. Tớ đã bảo với cậu, có phải không, là đi chệnh khỏi lương tri thế nào cậu cũng vấp ngã. Đừng than vãn làm gì, cậu có thể ngã từ cao hơn nữa kia. Cuộc hôn nhân hụt đã cứu sống cậu. Bây giờ thế là cậu được tự do, hầu như kỳ diệu thoát ra khỏi cái nhà thương điên suýt giam hãm cậu cho đến chết.

Đồ ngốc! Cậu lẽ ra cười mới phải chứ sao lại khóc. Phương thuốc tuy đắng thật đấy, nhưng cậu đã khỏi bệnh. Trong tất cả cái câu chuyện cậu vừa lải nhải, chẳng có lấy một phân tử lý trí.

Cái thiên đường đã mất của cậu chẳng hề có: đó là xứ sở của dối trá và ảo ảnh; cậu có thể đi từ đầu đến cuối mà không một lần nắm được trong tay hạnh phúc thật sự. Cậu giờ đây đã hiểu ra rồi chứ? Này này, tớ sẽ rời Sài Gòn một giờ đồng hồ nữa và chắc hẳn đây là lần cuối cùng gặp cậu. Chúng mình đã là bạn của nhau, tớ muốn để lại cho cậu một lời khuyên, một di chúc: hãy trở về với lương tri. Cậu vốn là con người văn minh, và nhiều thế kỷ luôn luôn cải tiến chẳng xóa mờ đi được. Hãy trở về với nền văn minh. Hãy bứt khỏi tâm trí cậu những búi cuối cùng của các thành kiến, ước lệ, tôn giáo. Hãy trở lại con người cậu trước cơn khủng hoảng, một con người giữa những con người sống trên quả đất. Cậu sẽ tìm thấy lại niềm vui của con người, cái thú vui lành mạnh và hợp lý nó có nghĩa là không đau khổ.

Anh nhìn thẳng vào mắt Fierce, và Fierce cũng nhìn anh, vẻ suy tư. Hai trí não chuyên chú vào ý nghĩ riêng khác biệt. Torral rút thuốc châm hút.

Trong im lặng anh nghe ngọn đèn cạn dầu lọc bọc.

Fierce chợt nói:

- Thế thì cậu khoái cái cuộc sống à?

- Đúng thế.

- Cậu không mong ước gì hơn sao? Cậu cho thế là đủ - ngủ khì, ăn uống, nghiền thuốc phiện, làm tình với phụ nữ, à không, với bọn trẻ con.

- Đúng thế.

- Và thành thật mà nói, cậu cho cái thiện cái ác là những chuyện tầm phào, và chẳng có Chúa, chẳng có luật lệ?

Torral cười khẩy:

- Trò giáo lý cả thôi. Tớ chỉ tin theo một vị chúa: thuyết tiến hóa định mệnh; tớ tin ở cái thiện cái ác như là một kiểu quy định có tác dụng xã hội, được những kẻ láu cá bịa đặt khéo léo để lừa những đứa ngốc nghếch; thậm chí tớ còn nghĩ con người là gồm một cơ thể và một tâm hồn được định nghĩa một cách toán học, là tích phân những phản ứng hóa học của cơ thể. Giờ đây, để cho rõ hơn, tớ nói thêm là cái giáo lý ấy – giáo lý những con người văn minh – là một bí mật cần phải giấu kín cho mọi con người, vì họ không xứng đáng, và dành riêng cho các phần tử ưu tú, như tớ đây. Mọi nền văn minh đều bí hiểm; việc báng bổ các bí mật đẩy ngược cuộc tiến hóa trở về với sự man rợ.

Anh rít mấy hơi thuốc cuối cùng và dận tắt dưới chân.

- Vả chăng tớ nghĩ cậu cũng hiểu tất cả mọi điều ấy như tớ.

Ngọn đèn lụi bấc chiếu lên tường những hình bóng phập phù đỏ nhạt. Fierce cúi gục đầu. Đối đáp thế nào đây? Torral nói phải, không thể có gì chống lại được với cái giáo lý đúng đắn của hắn. Đột nhiên, giữa những bóng ma trong ý tưởng, Fierce nhìn thấy lại cô Sylva – hồn nhiên, sùng đạo, bất cần lý lẽ, hạnh phúc. Anh chợt kêu lên:

- Ừ ừ đúng đấy. Tớ biết tất cả mọi điều ấy. Cái giáo lý của cậu cũng đã học ở trường; tớ vâng theo nó kiểu bản năng, trước khi học; chỉ có cái giáo lý ấy mới là chân lý, mọi cái đều là giả dối. Ừ nhỉ, tớ biết tất cả mọi điều ấy. Nhưng rồi thế nào nữa nhỉ?

Chẳng có chúa, chẳng có luật lệ, chẳng có đạo lý; chỉ có cái quyền của mỗi người cố tìm thú vui ở chỗ hắn thích, và sống nhờ vào những kẻ yếu hơn. Rồi sao nữa? Tớ đã sử dụng cái quyền ấy, đã lạm dụng nó. Tớ đã làm tình nhân của cái chân lý vị kỷ nhất, ác liệt nhất: đâu phải lỗi của tớ, nếu tớ chỉ tìm thấy sự mỏi mệt chán ngấy ở chỗ cậu mà cậu bảo là hạnh phúc? Không đau khổ, không cảm giác! Tớ không còn cho thế là đủ. Tớ khao khát điều khác. Tớ không đành cam chịu sống để ăn, uống, và đi ngủ. Và tớ chẳng còn thích cái chân lý nọ, nó chẳng có gì tốt để cung cấp cho tớ. Tớ thích trò dối trá hơn, tớ thích những chuyện lừa bịp, phản đối, nước mắt của nó hơn!

- Cậu điên rồi!

- Không! Tớ vẫn tỉnh táo. Chân lý ư, tớ sử dụng nó để làm gì nhỉ? Không làm gì cả, ba lần không. Cái tớ cần là hạnh phúc. Này nhé, tớ đã thấy những kẻ sống theo kiểu dối trá, giữa cái mớ bòng bong những tôn giáo, đạo lý, danh dự và đạo đức: những kẻ ấy đang hạnh phúc…

- Hạnh phúc như những tên tù khổ sai lê gông xiềng cả hai chân.

- Thế thì sao? Nếu như sống hay hơn trong ngục hơn là ngoài trời?

- Cứ thử đi, cậu sẽ thấy.

- Tớ không thể thử nữa. Người ta bước ra từ ngục tối chứ không đi vào. Tớ đã thấy chân lý, tớ không muốn trở về với sự dối trá. Nhưng tớ tiếc sự dối trá, và tớ căm thù chân lý.

- Điên.

- Chân lý của tớ, nó đã khiến cho chúng ta như thế nào, chúng ta là kẻ yêu nó như chưa bao giờ tín đồ yêu chúa Jésus đến thế? Nó đã làm gì với Rochet, với Mévil, với bản thân tớ? Những kẻ bệnh tật và già cỗi, bị dồn đến chứng cử chỉ thác loạn hoặc tự sát.

- Với tớ, chân lý ấy đã tạo nên một con người hạnh phúc.

- Cậu nói thế! Một kẻ bỏ trốn, một tên tù biệt xứ, cuộc sống ngắt đôi như cọng rơm, và ngày mai, danh dự tiêu tan, bị lên án, bị xua đuổi khắp nơi, chẳng có lấy một ngôi mộ để chôn cất bộ xương già!

- Có thể. Nhưng cái này cũng chẳng chứng minh gì sất.

Trời đã tối mịt; ngọn đèn lúc này hấp hối hẳn, cứ như chiếc ma trơi đang nhảy nhót trong bóng đêm. Torral bình thản nói:

- Cái này chẳng chứng minh gì sất. Có thể tớ đã nhầm; nhưng chỉ là cộng trừ sai trong bài tính. Phương pháp giải vẫn là đúng. Tớ sẽ tiếp tục.

Anh lắng nghe chuông nhà thờ điểm giờ.

- Tớ cứ tiếp tục như vậy. Chung quy chỉ là làm lại cuộc đời. Tớ đi thôi: vĩnh biệt. Nếu như trước kia thì tớ đã mang cậu theo; hai đứa sẽ cùng đào ngũ; sẽ cùng sống sót và mạnh mẽ từ những đống đổ nát có nguy cơ chôn vùi cậu. Nhưng cậu đã nhổ vào nền văn minh, cậu quay về với bọn man rợ, tớ sẽ đi một mình. Vĩnh biệt.

Anh đi ra cửa. Cây đèn vướng trên lối đi: anh đá đổ nó.

- Vĩnh biệt, anh lại nói.

Và bỏ đi.

Fierce còn một mình trong tiệm hút tối đen, nghe những bước chân xa dần. Và khi lắng tai, một tiếng rì rầm xa xôi khiến anh giật mình – một âm vang rì rào đùng đục do gió nam đưa lại – cái gầm rú mơ hồ của đại bác tàu Anh, phía ngoài khơi.