Không, bác sĩ Mévil đêm hôm ấy không về nhà.

Anh ra đi rất sớm, mệt mỏi vì một mình đối mặt với ý nghĩ riêng – quá sầu thảm. Cơn say đêm qua đã hả ngay từ sáng; song những ảo giác vẫn lướt qua trước mắt, khiến anh ta từng lúc đâm hốt hoảng. Một cách chính xác ảo não, anh nom thấy lại cái ảo ảnh hồi đêm, buồn rầu ghê sợ, những nếp tấm vải liệm phập phồng trên cát, cặp mắt mở trân trân của nhân sư… và nữa, cái ảo ảnh của một phụ nữ đứng sừng sững.

Anh thấy lạnh trong xương tủy, mặc dù cái nóng nực ban ngày khiến toát mồ hôi như lên cơn sốt ở vai và cổ. Trước khi đi ra, anh rắc phấn vào khắp mình trên, anh leo lên xe đạp; anh hy vọng mơ hồ làm dịu thần kinh bằng cách làm mệt cơ bắp. Gió và ánh nắng có thể là môn thuốc tốt chữa chứng loạn thần kinh. Anh cúi rạp xuống tay lái guồng mạnh pê đan. Chiếc xe đạp bay trên những con đường dính bùn đỏ vào vành bánh. Một làn gió nóng đã hong khô trận mưa hồi sáng, bùn khô rơi thành bụi lả tả.

Xưa kia Mévil coi xe đạp như một phương tiện kín đáo, để đến những nơi bí mật hoặc xấu hổ cần giấu kín, có bác xà ích cũng là thừa. Mévil có trong mớ các chuyện tằng tịu tình ái, một số cuộc phiêu lưu tế nhị, cần phải che giấu khỏi mọi con mắt để bảo vệ danh dự và quyền lợi. Ở làng Tân Hải gần quãng Đường Trên, có một ngôi nhà nhỏ thường là mục tiêu các chuyến đạp xe. Ở đó đang sống một một gia đình Sài Gòn, gia đình Marneffe có bố, mẹ và con gái; ông bố dĩ nhiên là viên chức; hai mẹ con, giao thiệp rất rộng; cả ba tiêu pha hơn nhiều nếu không có cách xoay sở. Bài pô ke và giấc ngủ trưa bù đắp các khoản thiếu hụt; ông bố chơi bài thành thạo, bà thì chỉ đoan chính một cách có ý thức.

Sài Gòn biết điều ấy; Sài Gòn còn biết khối điều khác nữa. Nhưng cô con gái mới mười sáu tuổi, được tiếng là còn nguyên; thậm chí có những người tốt bụng còn thương hại cô bé sống trong một môi trường sau này dễ đâm hư hỏng.

Thế nhưng cái đó đã là chuyện đã rồi.

Cô Marneffe từ lâu đã là tình nhân của bác sĩ Raymond Mévil. Nhưng cả hai người hết sức thận trọng nên chuyện tằng tịu không hề lọt ra ngoài. Ngôi nhà hẻo lánh thuận lợi cho các cuộc gặp gỡ; ông Marneffe đi làm sớm, chiều tối mới về, bảo vệ được cái tiếng đứng đắn không hay biết gì về hành vi của vợ thường bí mật đi vắng lúc buổi trưa. Những ngày này một chiếc mùi soa con gái treo ở cửa sổ tầng gác, cửa cổng rào không khóa, miễn cho người bồi canh cổng việc ra mở. Chiếc xe đạp được tấp kín đáo trong các bụi râm bụt và Mévil biết cách leo lên cầu thang gạch không tiếng động và khẽ khàng đẩy chiếc cửa phòng khuê căng rèm trắng tinh.

Mévil đã rời đường Espagne trước bốn giờ, lúc đầu đi về ngả trường đua ngựa. Nhưng trên đường đua có những vận động viên đang tập chạy. Anh bèn rẽ ngay sang quãng Đường Trên. Thành phố đã ra phía sau, phía bên trái là làng Tân Hải với những túp lều.

Theo thói quen, Mévil ngước nhìn ngôi nhà Marneffe. Chiếc mùi soa làm hiệu phấp phới trong gió. Anh nghĩ hẳn chiếc khăn đã treo lên đó nhiều ngày, bị bỏ quên do một bàn tay thất vọng; từ hôm anh đến thăm lần cuối đã hai tháng. Nhưng cô Marneffe vừa dâm dục vừa khôn ngoan, quá khôn ngoan để chẳng dại bày trò giận dỗi làm mất thì giờ quý báu. Mévil thấy cửa cổng để mở. Anh đi vào.

Dù sao thì đó cũng là phương thuốc tốt nhất.

Nhưng có những thứ bệnh mà phương thuốc nào cũng đành vô hiệu. Một giờ sau Mévil lại ngồi trên xe đạp, chút ít mệt mỏi và lo lắng hơn, như đau buồn tận tâm hồn. Anh nhầm đường, đáng lẽ quay về Sài Gòn thì lại đi về ngả Chợ Lớn.

Cô tình nhân, kiệt lực sau cuộc vui thú, đã để anh đi ra không một lời chào, không một ánh mắt giã biệt qua làn mi khép. Sau giờ phút phóng đãng và vị kỷ, lẽ ra anh mong có một cử chỉ âu yếm nào đấy, mặc dù giả dối. Tình cảm âu yếm – anh nghĩ trong đời mình chẳng từng bao giờ có được.

Chẳng bao giờ, cũng như tình cảm xúc động hoặc nước mắt. Mọi cái đều khô khốc, cho đến tận ký ức xa xôi nhất. Vậy mà từ hai tháng nay, anh lờ mờ thấy có những cái khác, những rung động chưa hề biết, tốt đẹp hơn. Anh rùng mình, phía xa kia, mặt trời in lên bức tường một hình dáng màu trắng kỳ lạ. Anh quay phắt, lao vào một đường tắt, đạp phóng. Phía đầu đường có một đường khác; anh không hề chủ định rẽ vào, không hề chú ý đó là đường đến Khu tha ma.

Đường này trải ra bằng phẳng đỏ choạch, xuyên qua một cánh đồng lổn nhổn những nấm mộ. Một chút ít cỏ, những bụi thấp từ, người ta chẳng còn thấy gì hơn cho tới chân trời. Giữa ban ngày, khu nghĩa địa cổ - quá cổ - nom không dữ dằn hoặc bi thảm, chỉ đơn điệu; đường cũng không vắng vẻ; hai lần Mévil bắt gặp khách qua lại.

Chẳng mấy chốc anh đạp chậm rãi hơn. Từ lâu cơ bắp đã yếu nhược đi trước mọi cơn mệt mỏi, trừ phi chuyện làm tình; con đường lại dài, anh mới đi được một phần ba, chưa thấy lăng mộ Giám mục hiện ra ở chân trời.

Bấy giờ, trong khi anh đạp uể oải trên pê đan, ở trong người bỗng xẩy một chuyển biến sinh lý kỳ lạ: bao nhiêu óc não rời khỏi thân thể rơi rụng đi đâu hết, như thường xảy ra trong giấc ngủ hoặc có lẽ trong cái chết. Và mối liên hệ gắn liền hai thực thể - mối liên hệ sống – doãng dài ra trở thành mỏng manh, trong khi năng lượng cơ bắp suy sút, thân thể mệt mỏi cực kỳ và đau đớn.

Con người phân đôi, anh tự nhìn thấy mình như trong gương. Anh nhìn thấy thân thể anh – hay một người giống mình, cúi gục trên yên và trên tay lái, cùi tay nhọn hoắt, hai cẳng chân cứng nhắc. Anh thấy khuôn mặt anh và nhận thấy nó tái xanh: sao, bản thân mình đấy sao, cái bộ mặt nặng như chì, hai con mắt trũng sâu, cái ánh nhìn phờ phạc? Đúng là mình, cặp môi nhợt nhạt, mà cái hôn lạnh ngắt chắc hẳn đáng kinh tởm như cái hôn người chết; anh lặp lại từ này và nom thấy môi mình động đậy khi nói cái từ ấy. Vốn là thầy thuốc anh biết rõ cái nhăn nhó ảo não của người sắp chết; anh nhận ra nó – tàn nhẫn, không thương xót. Thần Chết hẳn là rất gần; anh hình dung đang guồng xe rùng rợn trong cái bóng của mình, trên chiếc xe đạp gắn chặt với mình.

Hai thái dương anh lạnh buốt. Mối liên hệ giữa cơ thể anh và cái bóng của nó chắc hẳn đã dàn dài ra, vì giờ đây anh nom thấy mình từ xa, bé nhỏ hơn. Và mơ hồ cảm thấy mối liên hệ chẳng còn mềm mại nữa; các mệnh lệnh của chất liệu tư duy chỉ còn chuyển đến chậm chạp vào cơ bắp; anh như một cỗ máy hỏng hóc, chỉ còn vâng lời miễn cưỡng và tranh cãi om xòm trước lúc ngừng lại hoặc tiếp tục quay. Tuy nhiên, cái tư duy linh tính, tách khỏi óc não vật chất, trở nên minh mẫn cực kỳ: nó chạy nhanh tuyệt vời từ ý nghĩ này sang ý nghĩ khác, liên quan trong nháy mắt đến muôn ngàn chuyện xa xôi và trái ngược, chẳng có mối liên hệ rõ rệt. Dân nghiền thuốc phiện thường mơ màng kiểu như vậy. Một hình ảnh lãng quên xuyên qua ký ức: hình ảnh Hélene Liseron nhổ vào mặt anh trong cuộc cãi vã: “Người ta tát vào má ông cũng chẳng thấy đau”; và bàn tay giơ lên tát má quả thật anh chẳng cảm thấy gì sất.

Anh lẩm bẩm: “Mình phạm một điều trái lẽ.” Trời ơi, các pê đan này sao cứng nhắc vậy! Anh chăm chăm nhìn mặt trời đang ngả về tây. Đã muộn rồi, muộn quá rồi. Cụp mắt xuống cho khỏi chói anh thấy con đường xoay như chong chóng và tối đen như trong đường hầm – một đường hầm chẳng có lối ra. Anh lao vào đó không cưỡng được – cả cuộc đời anh cũng vậy, cuộc đời sống trái với lẽ thường, cũng đang đi vào ngõ cụt đen tối, đầy kinh hoàng ma quái.

Anh không nom thấy gì nữa hết! Anh gắng gỏi một cách tuyệt vọng và cơn choáng váng dần biến đi: con đường, bờ bụi, mồ mả, bụi đường đỏ như máu lại hiện ra – và nấm mộ của Giám mục, gần đó, đầy hăm dọa.

Một chiếc xe ngựa phi nhanh từ phía ngã ba, cỗ xe trần bốn bánh thắng cặp ngựa Úc. Mévil tránh sang phía phải nhìn theo: đó là ngựa của bà Malais – chính bà ta, một mình, kênh kiệu, nom thấy anh liền ngoảnh đầu.

… Mười ba giờ trước đó, cái ảo ảnh đã xuất hiện ngay chỗ này đây.

Mévil tưởng như tay lái khẽ quặt từ phải sang trái. Thế nhưng tay anh không hề động đậy. Chiếc tay lái quặt sang, rõ ràng là thế; cỗ xe ngựa vụt tới, chỉ cách mươi bước chân; cần phải giữ vững bánh xe, oằn người sang phải, ngay tức thì. Mévil cố gắng.

Cơ bắp đâm ngập ngừng. Mệt quá chừng, chiếc tay lái cần bẻ quặt! Một sức nặng huyền bí rõ rang là đang níu sang phía trái, chơi ác lao xe đạp về phía tai họa, phía tử thần.

Mévil vật vã, cứng người – một giây đồng hồ dài đặc.

Nhưng ích gì! Anh mệt mỏi, mỏi mệt quá rồi!... Đơn giản biết bao nếu được nghỉ ngơi ngay tức khắc, ở đây, trên quãng đường đất đỏ.

Bàn tay buông thõng. Xe đạp lao vào chân đàn ngựa, chúng chồm lên để tránh quá muộn. Cỗ xe trườn qua với một chấn động mềm mại.

Có một tiếng kêu kỳ lạ giống như lời rên rỉ. Bà Malais nhảy ra khỏi xe, trước khi bác xà ích ghì cương hãm xe lại.

Raymond nằm ngửa, hai tay dang ra, mắt mở to. Trên bộ quần áo trắng, bánh xe lầy bùn đã vạch như một dây quàng lớn đỏ choạch, vắt từ hông đến vai. Thần Chết khoan dung đã tôn trọng khuôn mặt, trên đó tỏa sáng một vẻ đẹp tột cùng, rất bình thản.

Bà Malais chạy tới, quỳ xuống, cuống cuồng ôm chiếc đầu bất động. Hai con mắt còn khẽ đung đưa, môi mím lại như để hôn – một cái hôn đỏ ấm áp vì máu tràn ra miệng – và thế là hết; tim ngừng đập, màn mi khép lại.

Bác trông coi lăng mộ từ nhà đi ra. Nhờ bác xà ích giúp tay, bác bê cái xác vào trong lăng. Lặng lẽ, bà Malais rút khăn mùi soa, phủ mặt người chết. Một chút màu hồng thấm qua làn vải, chỗ môi đang ứa máu.

Bà Malais cúi xuống, và với vẻ thương hại, dễ thường cũng vì tình yêu, hôn lên cái vệt màu hồng.

Rồi bà bỏ đi, lòng đầy bối rối; và mùi thơm nụ hôn của bà bốc bay trên môi người chết. Raymond Mévil, người lạnh cứng, bước vào trong cõi an nghỉ vĩnh hằng.