Dù có thiện chí đến đâu, nhà sử học cũng không thể điều khiển các sự kiện hay buộc nhân vật trong câu chuyện của mình phải hành động khôn ngoan hoặc gặt hái thành công. Thật dễ dàng để nhận thấy mọi việc lẽ ra có thể được sắp xếp ổn thỏa hơn biết mấy; chỉ một vài thay đổi nhỏ ở chỗ này hay chỗ khác cũng đủ tạo ra một ngã rẽ hoàn toàn khác cho câu chuyện đang diễn ra trước mắt.

Nếu Philip theo đuổi một nghề nghiệp ổn định nào đó, thậm chí chỉ là một nghề chân tay, giờ đây có lẽ anh đã trở thành một biên tập viên thành đạt, một thợ sửa ống nước tận tụy, hay một luật sư chân chính. Anh hẳn đã gửi tiết kiệm, dựng một ngôi nhà nhỏ, và giờ đây đang sắm sửa đồ đạc để cùng Ruth dọn vào ở. Thế nhưng, trái lại, với chút ít kiến thức lỏm về kỹ thuật dân dụng, anh lại đang ngồi nhà mẹ đẻ, bực dọc và cáu kỉnh trước vận rủi của mình, trước sự khắc nghiệt và bất lương của thói đời, chẳng màng nghĩ đến điều gì khác ngoài việc làm sao khai thác được than từ những ngọn đồi Ilium.

Nếu Thượng nghị sĩ Dilworthy không đến thăm Hawkeye, gia đình Hawkins và Đại tá Sellers giờ đây đã chẳng phải chầu chực ở Quốc hội, không phải cố gắng lôi kéo cái cơ quan thanh cao ấy vào những khoản chi ngân sách mang lại lợi ích riêng cho các thành viên — thứ mà các nghị sĩ thấy thật khó lòng giải thích với cử tri của mình. Và Laura cũng chẳng phải nằm trong nhà tù Tombs, chờ ngày xét xử tội múi rợ, và đang cố gắng hết sức, nhờ sự trợ giúp của những luật sư tài năng, để làm vẩn đục nguồn mạch thanh cao của thủ tục tố tụng hình sự ở New York.

Nếu Henry Brierly đã thiệt mạng trên chiếc tàu thủy sông Mississippi đầu tiên mà anh ta đặt chân lên — khả năng xảy ra điều đó là rất cao — thì anh và Đại tá Sellers đã chẳng dấn thân vào kế hoạch Hàng hải Columbus, và có lẽ cũng chẳng tham gia kế hoạch Đất đai Đông Tennessee. Khi ấy, anh đã chẳng bị giữ chân ở New York khỏi những hoạt động kinh doanh vô cùng quan trọng ở bờ biển Thái Bình Dương, chỉ với mục đích duy nhất là ra làm chứng để buộc tội gián tiếp người phụ nữ duy nhất mà anh từng yêu bằng một nửa tình yêu anh dành cho chính mình. Nếu ông Bolton chịu thốt lên một tiếng "không" nhỏ bé với ông Bigler, Alice Montague giờ này có lẽ đang trải qua mùa đông ở Philadelphia, và Philip cũng vậy (trong lúc chờ tiếp1 tục công việc khai mỏ vào mùa xuân); còn Ruth đã chẳng phải làm trợ lý trong một bệnh viện ở Philadelphia, ngày ngày vắt kiệt sức lực vào những công việc thường nhật nặng nhọc, chỉ để vơi bớt phần nào gánh nặng đang đè nặng lên gia đình bất hạnh của mình.

Mọi chuyện quả thực tồi tệ hết chỗ nói. Một nhà sử học chân chính, khi đã tiến xa đến thế này và đẩy mọi thứ rơi vào cảnh lầm than cùng cực và bế tắc, hoàn toàn có quyền khép lại câu chuyện của mình và viết rằng — "sau đó là đại hồng thủy." Niềm an ủi duy nhất của ông ta chỉ là sự chiêm nghiệm rằng bản thân mình chẳng hề chịu trách nhiệm về cả nhân vật lẫn sự kiện.

Và điều phiền lòng nhất là chỉ cần một chút tiền được sử dụng đúng chỗ, gánh nặng và nỗi lo âu của hầu hết những con người này sẽ được giải tỏa; ngặt một nỗi, sự đời dường như luôn sắp đặt sao cho tiền bạc lại là thứ khó kiếm nhất vào lúc người ta khao khát nó nhất.

Chỉ một phần nhỏ trong số tiền mà ông Bolton đã rộng tay ban phát một cách vô lối cho những kẻ không xứng đáng lúc này cũng đủ để mang lại cho gia đình ông một mái ấm sung túc, đồng thời giải thoát Ruth khỏi công việc lao nhọc quá sức — thứ mà cô chẳng hề thừa hưởng một nền tảng thể lực tương xứng để kham nổi. Chỉ một chút tiền thôi cũng đủ biến Đại tá Sellers thành một bậc vương giả; và thêm chút nữa sẽ làm dịu đi nỗi lo âu của Washington Hawkins về số phận của Laura, bởi dù phiên tòa kết thúc ra sao, anh vẫn có thể chắc chắn cứu được cô cuối cùng. Và nếu Philip có chút ít tiền, anh có thể mở tung cánh cửa đá trong lòng núi, nơi sẽ tuôn trào một dòng tài nguyên lấp lánh. Người ta cần đến một chiếc đũa thần bằng vàng mới mong đập vỡ được khối đá ấy. Giá như dự luật về Đại học Knobs có thể được thông qua, biết bao thay đổi sẽ diễn ra trong hoàn cảnh của hầu hết các nhân vật trong câu chuyện này. Ngay cả bản thân Philip cũng sẽ cảm nhận được những tác động tốt đẹp từ đó; bởi Harry sẽ có vốn và Đại tá Sellers sẽ có vốn — chẳng phải cả hai con người cẩn trọng ấy đều từng bày tỏ quyết tâm sẽ hùn vốn vào mỏ Ilium ngay khi họ săn được những con chim sơn ca đó sao?

Philip không sao cưỡng lại được khao khát muốn đến thăm Fallkill. Anh đã không đặt chân tới nhà Montague kể từ dạo nhìn thấy Ruth ở đó, và anh muốn thỉnh ý Quận công về một sinh kế. Anh giờ đây quyết tâm không hoài phí thêm thời gian để phó mặc cho số phận nữa, mà sẽ xắn tay vào làm bất cứ việc gì, dẫu chẳng lấy gì làm sang trọng hơn việc dạy học ở Chủng viện Fallkill, hay đi đào nghêu trên bãi biển Hingham. Biết đâu anh có thể vừa học luật tại văn phòng của Quận công Montague vừa kiếm sống bằng nghề dạy học trong Chủng viện.

Phải thừa nhận rằng việc Philip rơi vào hoàn cảnh này không hoàn toàn do lỗi của anh. Có rất nhiều thanh niên giống như anh trong xã hội Mỹ, ở cùng độ tuổi, có cơ hội, học thức và năng lực như anh, những kẻ thực ra chưa từng được chuẩn bị một nghề nghiệp thực thụ nào và cứ thế để mặc bản thân trôi dạt, với hy vọng rằng bằng cách nào đó, qua một khúc quanh bất ngờ của vận may, họ sẽ tìm thấy con đường vàng dẫn đến sự giàu sang. Anh không hề lười biếng hay vô tích sự, anh có nghị lực và ý chí tự mình vạch ra lối đi riêng. Nhưng anh lại sinh ra trong một thời kỳ mà tất cả thanh niên đồng lứa đều mắc phải căn bệnh đầu cơ, và mong mỏi thành công trong cuộc đời bằng cách bỏ qua những tiến trình thông thường vốn đã được thiết lập từ ngàn xưa.

Và những tấm gương khích lệ thì không hề thiếu quanh anh. Anh thấy khắp nơi những con người hôm qua còn nghèo túng, hôm nay đã giàu sụ, phất lên nhờ một cơ may nào đó mà họ chẳng thể xếp vào bất kỳ ngành nghề chính đáng nào trong đời. Một cuộc chiến tranh có thể mang lại cho một kẻ như thế một sự nghiệp và rất có thể cả danh tiếng. Anh ta có thể trở thành một "ông trùm đường sắt," một chính trị gia, một nhà đầu cơ đất đai, hoặc một trong những kẻ bí ẩn chuyên đi lại miễn phí trên mọi tuyến xe lửa và tàu thủy, liên tục vượt Đại Tây Dương qua lại, bận rộn ngày đêm chẳng ai biết vì mục đích gì, nhưng lại kiếm được rất nhiều tiền từ những việc đó. Có lẽ cuối cùng, đôi lúc anh nghĩ với một nụ cười kỳ quặc, anh sẽ kết thúc cuộc đời bằng nghề đại lý bảo hiểm, đi nài nỉ người ta mua bảo hiểm nhân thọ để trục lợi cho chính mình.

Có lẽ Philip đã không lường trước được rằng sức hút của Fallkill lại tăng lên biết bao nhờ sự hiện diện của Alice ở đó. Anh đã quen biết cô quá lâu, cô đã vô tình trở thành một phần trong cuộc sống của anh tự thuở nào, đến mức anh luôn mặc nhiên tận hưởng sự bầu bạn của cô mà chẳng mớ tưởng gì nhiều. Về sau này, cứ hễ nghĩ đến cô là anh lại nghĩ đến Ruth; và nếu anh có bận tâm đôi chút về vấn đề ấy, thì có lẽ đó chỉ là một sự mơ hồ nhận thức rằng cô luôn đồng cảm với tình yêu của anh, và lúc nào cô cũng sẵn lòng lắng nghe anh thổ lộ về điều đó. Nếu có khi nào anh ngạc nhiên tự hỏi tại sao bản thân Alice vẫn chưa yêu ai và chưa từng đả động gì đến viễn cảnh kết hôn của chính mình, thì đó cũng chỉ là một ý nghĩ thoáng qua — bởi tình yêu dường như chẳng hề cần thiết đối với một người điềm tĩnh, vững vàng và có quá nhiều nội lực như cô.

Dù những suy nghĩ của Alice là gì đi nữa, Philip hoàn toàn không hay biết, cũng như các nhà sử học ở đây vậy; nếu cô đang giả vờ làm một kẻ khác với bản chất thực sự của mình, và phải gánh vác một gánh nặng nặng nề hơn bất cứ ai khác chỉ vì cô phải đơn độc chịu đựng nó, thì cô cũng chỉ đang làm điều mà hàng ngàn phụ nữ vẫn làm, với sự hy sinh quên mình và lòng dũng cảm mà những người đàn ông hay kêu ca, hờn trách chẳng thể nào tưởng tượng nổi. Chẳng phải những đứa trẻ to xác có râu ấy đã làm ngập tràn thi văn bằng những tiếng kêu la, nỗi đau khổ và lời than vãn của chúng đó sao? Thế nhưng, bao giờ cũng vậy, chính phái yếu mới là kẻ nhẫn tâm, tàn độc, bạc bẽo và bất khoan dung.

"Anh nghĩ mình có thể bằng lòng sống ở Fallkill và tham dự Tòa án hạt chứ?" Alice hỏi, khi Philip đã bày tỏ những dự định mới trong kế hoạch của mình.

"Có lẽ không phải lúc nào cũng vậy," Philip đáp, "Biết đâu có lúc tôi sẽ đến Boston hành nghề, hoặc ra Chicago."

"Hoặc anh có thể đắc cử vào Quốc hội."

Philip nhìn Alice để xem cô có thực lòng hay đang trêu chọc anh. Khuôn mặt cô hoàn toàn nghiêm túc. Alice là một trong những người phụ nữ yêu nước ở vùng quê, những người vẫn tin rằng đàn ông được bầu vào Quốc hội chính là nhờ vào năng lực phù hợp với chức vụ ấy.

"Không," Philip nói, "khả năng là một người không thể bước chân vào quốc hội hiện nay nếu không dùng đến những thủ đoạn và phương kế khiến anh ta không còn xứng đáng để đặt chân tới đó; dĩ nhiên vẫn có những ngoại lệ; nhưng em có biết rằng tôi không thể dấn thân vào chính trị nếu làm luật sư, mà không làm tổn hại phần nào uy tín trong nghề nghiệp của mình, và không làm dấy lên ít nhiều sự hoài nghi về dụng ý cùng lòng vị tha của bản thân? Chà, người ta đánh điện đi khắp nước và bàn tán như một điều kỳ diệu khi một nghị sĩ biểu quyết một cách trung thực, vô tư và từ chối lợi dụng chức vụ để vơ vét từ chính phủ."

"Nhưng," Alice kiên quyết bác lại, "em vẫn nghĩ đó là một hoài bão cao đẹp nếu được vào quốc hội — dù nó có tồi tệ đến đâu — để góp phần cải tổ nó. Em không tin là nó lại mục ruỗng như nghị viện Anh trước kia, nếu mấy cuốn tiểu thuyết nói đúng sự thật, và em cho rằng nghị viện đó đã được cải tổ rồi."

"Tôi dám chắc là mình chẳng biết cuộc cải tổ ấy bắt đầu từ đâu. Tôi đã thấy hết lần này đến lần khác một người hoàn toàn có năng lực và chính trực tranh cử với một kẻ bất tài bịp bợm, để rồi cuối cùng bị đánh bại. Tôi cho rằng nếu người dân muốn có những nghị sĩ tử tế, họ đã bầu ra họ rồi. Có lẽ," Philip mỉm cười nói tiếp, "đàn bà sẽ phải đi bỏ phiếu thôi."

"Chà, em sẵn sàng làm thế nếu đó là một sự cần thiết, giống như việc em sẽ ra trận và làm tất cả những gì có thể, nếu đất nước không còn cách nào khác để cứu vãng," Alice nói với một khí phách khiến Philip ngạc nhiên, dẫu anh vẫn tưởng mình hiểu rõ về cô. "Nếu em là một thanh niên trong thời đại này—"

Philip cười lớn. "Đúng là điều Ruth vẫn hay nói, 'giá như cô ấy là đàn ông'. Anh tự hỏi không biết tất cả các cô gái có đang nhắm tới việc chuyển đổi giới tính hay không."

"Không, chỉ là muốn một giới tính khác đi thôi," Alice đáp trả; "chúng em chủ yếu ngắm nhìn những gã thanh niên chẳng thèm quan tâm đến bất cứ thứ gì mà lẽ ra họ phải quan tâm."

Philip ra vẻ nhún nhường đáp: "Thì đấy, anh quan tâm đến một số thứ cơ mà, ví dụ như em và Ruth chẳng hạn; có lẽ anh không nên thế. Có lẽ anh phải quan tâm đến Quốc hội và những thứ đại loại thế mới phải."

"Đừng có ngốc nghếch thế, Philip. Hôm qua em vừa nhận được thư của Ruth."

"Tôi có thể xem thư cô ấy không?"

"Không đời nào. Nhưng em sợ rằng công việc vất vả đang vắt kiệt sức cô ấy, cùng với nỗi lo lắng về cha mình."

"Alice này," Philip hỏi với một trong những suy nghĩ ích kỷ vẫn thường đan xen với tình yêu chân thật, "em có nghĩ rằng Ruth thích nghề nghiệp của cô ấy hơn là... hơn là hôn nhân không?"

"Philip," Alice kêu lên, đứng dậy rời khỏi phòng và nói nhanh như thể những lời đó bị bứt ra khỏi cổ họng, "anh đúng là mù tịt; Ruth sẵn sàng chặt đứt tay phải vì anh ngay phút này đây."

Philip hoàn toàn không nhận ra mặt Alice đang đỏ bừng và giọng cô không được vững vàng; anh chỉ mải nghĩ đến những lời ngọt ngào vừa nghe được. Còn tội nghiệp cô gái, trung thành với Ruth, trung thành với Philip, đã đi thẳng về phòng, khóa cửa lại, ngã úp xuống giường và nức nở như thể trái tim sắp vỡ tung. Rồi cô cầu xin Chúa Cha trên trời ban cho mình sức mạnh. Chỉ một lúc sau, cô đã bình tâm trở lại, đi tới ngăn kéo bàn trang điểm lấy ra từ một chỗ giấu kín một mảnh giấy nhỏ đã ố vàng theo năm tháng. Ghim trên đó là một nhánh cỏ bốn lá, cũng đã khô và ngả vàng. Cô đắm mình nhìn chiếc kỷ vật ngốc nghếch ấy rất lâu. Bên dưới lá cỏ là dòng chữ viết bằng nét chữ của nữ sinh — "Philip, tháng Sáu, 186-."

Quận công Montague đánh giá rất cao đề xuất của Philip. Lẽ ra anh nên bắt đầu học luật ngay khi rời ghế nhà trường, nhưng dẫu sao bây giờ vẫn chưa quá muộn, vả lại anh cũng đã tích lũy thêm được chút hiểu biết về thế giới.

"Nhưng," Quận công hỏi, "ý anh là sẽ từ bỏ mảnh đất ở Pennsylvania sao?" Khoảnh đất này trông giống như một cơ hội tài sản khổng lồ đối với viên luật sư kiêm nông dân vùng New England này. "Chẳng phải nó có gỗ tốt và tuyến đường sắt chạy gần như sát sạt đó sao?"

"Lúc này tôi chẳng thể làm gì với nó cả. Có lẽ sau này thì được."

"Lý do gì khiến anh cho rằng ở đó có than?"

"Ý kiến của nhà địa chất học giỏi nhất mà tôi có thể thỉnh ý, sự quan sát của chính tôi về vùng đất đó, và những vạch than nhỏ chúng tôi tìm thấy. Tôi cảm thấy chắc chắn nó ở đó. Thế nào tôi cũng tìm ra. Tôi biết chắc điều đó. Giá mà tôi có thể giữ lấy mảnh đất ấy cho đến khi kiếm đủ tiền để thử lại."

Philip lấy trong túi ra một tấm bản đồ vùng mỏ than antraxit và chỉ vị trí ngọn núi Ilium nơi anh đã bắt đầu cho đào hầm.

"Trông nó giống lắm phải không?"

"Quả thực là rất giống," Quận công nói, tỏ ra vô cùng hứng thú. Chẳng có gì lạ khi một quý ông điền chủ yên bình lại dễ bị cuốn vào một liên doanh mạo hiểm như vậy hơn là một nhà đầu cơ đã từng trải qua nhiều bất trắc. Thật đáng kinh ngạc khi có biết bao mục sư ở New England, vào thời kỳ cơn sốt dầu mỏ, đã lao vào mua cổ phần dầu hỏa. Người ta đồn rằng các nhà môi giới phố Wall đã làm rất nhiều vụ làm ăn nhỏ cho các vị mục sư nông thôn — những người hẳn được thúc đẩy bởi mong muốn cao cả là thanh lọc hội đồng chứng khoán New York.

"Tôi thấy chẳng có mấy rủi ro," cuối cùng Quận công lên tiếng. "Số gỗ đó trị giá còn nhiều hơn khoản thế chấp; và nếu vỉa than đó thực sự chạy qua đó, thì đó là một gia tài khổng lồ. Anh có muốn thử lại vào mùa xuân không, Phil?"

Có muốn thử không chứ! Giá mà có được một chút trợ giúp, anh sẽ tự mình lao động với cuốc và xe cút kít, sống qua ngày chỉ bằng vỏ bánh mì. Xin hãy cho anh thêm một cơ hội nữa.

Và đó là cơ hội khiến Quận công Montague già cỗi và cẩn trọng bị cuốn vào canh bạc mạo hiểm của anh thanh niên này, để rồi quãng đời xế chiều thanh thản của ông bắt đầu bị quấy rầy bởi những âu lo và niềm hy vọng về một vận may lớn.

"Tất nhiên, tôi chỉ quan tâm đến nó vì thằng bé thôi," ông nói. Quận công cũng giống như bao người khác; sớm muộn gì ông cũng phải "thử vận may" một lần.

Chính vì thiếu tinh thần phiêu lưu mạo hiểm nên phụ nữ thường không mấy mặn mà với các vụ đầu cơ cổ phiếu hay khai mỏ như đàn ông. Chỉ khi nào sa ngã, phụ nữ mới dính vào những trò đỏ đen. Cả Alice lẫn Ruth đều chẳng mấy phấn khởi trước viễn cảnh Philip tái khởi động xí nghiệp khai mỏ của mình.

Nhưng Philip thì vô cùng phơi phới. Anh viết thư cho Ruth như thể gia tài của mình đã cầm chắc trong tay và những đám mây đen vần vũ trên mái nhà Bolton đã được chôn vùi dưới đáy sâu của mỏ than. Khi xuân sang, anh lên đường đến Philadelphia với những kế hoạch đã chín muồi cho một chiến dịch mới. Sự nhiệt huyết của anh là thứ không thể chối từ.

"Philip đến rồi, Philip đến rồi," lũ trẻ reo lên, như thể một điều tốt lành lớn lao lại vừa trở về với gia đình; và khúc điệu ấy thậm chí cứ ngân lên trong tim Ruth khi cô rảo bước mệt mỏi qua các phòng bệnh viện. Nhìn thấy khuôn mặt đầy nam tính và nghe thấy giọng nói vui tươi của anh, ông Bolton cảm thấy dũng khí hơn hẳn những tháng ngày qua.

Con đường mà Ruth chọn giờ đây đã được minh chứng là đúng đắn, và chắc chắn Philip — kẻ chẳng có gì trong tay ngoài một cơ hội trong tương lai để đối trọng với thành quả rõ mười mươi từ quyết tâm và sự siêng năng của cô — không thể kiếm đâu ra lý do để tranh cãi với cô nữa. Ruth chưa bao giờ chắc chắn hơn thế về việc mình đã đúng và cô tự lực cánh sinh là đủ. Cô có lẽ chẳng mải miết để tâm đến tiếng nói nhỏ bé vẫn dịu dàng ca hát trong trái tim trinh nữ khi cô bận rộn với công việc — thứ âm thanh làm dịu đi nhọc nhằn và khiến mọi thứ trở nên nhẹ nhàng hơn: "Philip đã đến."

"Em mừng vì bố," cô nói với Philip, "rằng anh đã đến. Em có thể thấy bố đặt rất nhiều kỳ vọng vào những gì anh có thể làm. Bố nghĩ phụ nữ sẽ chẳng trụ vững được lâu đâu," Ruth nói thêm với nụ cười mà Philip chẳng bao giờ hiểu hết ý nghĩa.

"Và em không thấy mệt mỏi với cuộc đấu tranh này sao?"

"Mệt mỏi ư? Vâng, ai mà chẳng mệt. Nhưng đó là một nghề nghiệp vinh quang. Và anh muốn em phải phụ thuộc sao, Philip?"

"Ừm, thì, có chứ, một chút thôi," Philip đáp, dò dẫm tìm cách diễn đạt điều anh muốn nói.

"Phụ thuộc vào cái gì, ví dụ thế, ngay lúc này?" Ruth hỏi, mà Philip nghĩ là có chút ý mỉa mai.

"Sao cơ, phụ thuộc vào..." anh không tài nào thốt lên lời, bởi anh chợt nhận ra rằng mình chẳng khác gì một gã bất tài để người khác nương tựa vào lúc tài sản nghèo nàn này, và người phụ nữ trước mặt anh ít ra cũng tự lập chẳng kém gì anh.

"Ý anh không phải là phụ thuộc," anh bắt đầu lại. "Nhưng anh yêu em, thế thôi. Anh chẳng là gì — đối với em sao?" Và Philip tỏ ra hơi thách thức, như thể anh vừa thốt ra một câu có thể xóa nhòa mọi ngụy biện về bổn phận của cả hai phía, giữa nam và nữ.

Có lẽ Ruth đã nhìn thấu điều đó. Có lẽ cô thấy rằng những lý thuyết của chính mình về một sự bình đẳng quyền lực nhất định — thứ lẽ ra phải có trước khi hai tâm hồn hòa quyện — có thể bị đẩy đi quá đà. Có lẽ thỉnh thoảng cô cũng cảm nhận được sự yếu đuối của bản thân và sự cần thiết tột cùng của một sự đồng cảm thiết tha và một mối quan tâm dịu dàng được thổ lộ, như những gì Philip có thể trao tặng. Dù điều gì đã lay động cô — bài toán ấy xưa cũ như thuở hồng hoang — cô chỉ ngước nhìn Philip và nói với giọng trầm ấm: "Tất cả."

Và Philip xiết chặt đôi bàn tay cô trong tay mình, đắm chìm vào đôi mắt đang uống trọn sự dịu dàng của anh với cơn khát của một bản ngã nữ tính đích thực —

"Ồ! Philip, ra đây mau," cậu nhóc Eli hét lớn, đẩy toang cánh cửa.

Và Ruth vội vã chuồn về phòng, trái tim lại reo ca, lần này dường như sắp vỡ òa vì hạnh phúc: "Philip đã đến."

Đêm đó, Philip nhận được một bức điện từ Harry — "Phiên tòa bắt đầu vào ngày mai."