Hoàn cảnh của Philip Sterling ngày càng trở nên khốn quẫn. Viễn cảnh trước mắt thật u ám. Chuỗi ngày dài đằng đẵng lao động không ra thành quả bắt đầu vắt kiệt tinh thần anh; nhưng điều khiến anh suy sụp hơn cả chính là thực tế không thể chối cãi rằng hy vọng về một cái kết thành công cứ vơi đi từng ngày. Nói cách khác, đường hầm đã đào sâu vào quả đồi đến một điểm vượt xa vị trí đáng lẽ vỉa than phải chạy qua (chiếu theo mọi tính toán của anh) nếu thực sự có than ở đó; và vì thế, mỗi bước tiến sâu thêm của đường hầm dường như lại kéo nó ra xa hơn khỏi mục tiêu tìm kiếm.
Thỉnh thoảng, anh vẫn tự nhủ lòng rằng có lẽ mình đã tính toán sai hướng đi tự nhiên của vỉa than sau khi vượt qua thung lũng và đâm vào lòng đồi. Những lúc như vậy, anh lại lân la đến mỏ gần nhất nằm trên cùng vỉa than mà anh đang săn tìm, để dò lại tọa độ của lớp khoáng sản và vạch ra hướng đi khả dĩ của nó; thế nhưng kết quả lần nào cũng y như cũ: đường hầm của anh rõ ràng đã đâm thủng qua điểm giao tự nhiên ấy; và thế là tinh thần anh lại chùng xuống thêm chút nữa. Các thợ mỏ của anh đã mất hết niềm tin, và anh thường xuyên nghe lỏm họ bàn tán rằng rõ ràng chẳng có một mẩu than nào trong quả đồi này cả.
Đốc công và thợ mỏ từ các hầm mỏ lân cận, cùng vô số những kẻ rảnh rỗi kỳ cựu từ ngôi làng, hết lần này đến lần khác kéo tới thăm đường hầm, và những phán quyết của họ lúc nào cũng giống nhau và vô cùng nản lòng — "Chẳng có than đâu trong ngọn đồi đó." Thỉnh thoảng, Philip lại ngồi thừ người ngẫm nghĩ lại mọi chuyện và tự hỏi điều bí ẩn này là sao; rồi anh lại bước vào đường hầm và hỏi đám thợ xem đã có dấu hiệu gì chưa. Chẳng có gì — lúc nào cũng là "chẳng có gì cả."
Anh thường mang ra một mảnh đá, săm soi nó rồi tự lẩm bẩm: "Đây là đá vôi — trong đó có cả hóa thạch huệ biển và san hô — loại đá này chính xác rồi." Đoạn, anh ném phắt nó đi với một tiếng thở dài và tự nhủ: "Nhưng thế vẫn chưa là gì; ở đâu có than, đá vôi chứa các hóa thạch này thường nằm áp sát lớp nền dưới của nó; tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là hễ cứ có loại đá đặc biệt này thì phía trên hoặc phía sau nó nhất định phải có than; dấu hiệu này hãy còn chưa đủ."
Và ý nghĩ ấy thường tiếp nối bằng: "Chỉ có một dấu hiệu không bao giờ sai — giá mà mình chạm được vào nó!"
Ba bốn lần trong vòng chừng ấy tuần, anh tự hỏi lòng: "Mình là kẻ mộng tưởng chắc? Chắc chắn mình là kẻ mộng tưởng rồi; thời buổi này ai chẳng thế; ai cũng đi đuổi bắt bướm lượn: ai cũng tìm kiếm vận may một cách chóng vánh mà chẳng chịu tích góp bằng sức lao động nhọc nhằn. Thế này là không đúng, mình sẽ cho thợ nghỉ việc và đi tìm một công việc lương thiện mà làm. Chẳng có than ở đây đâu. Mình đúng là một kẻ ngốc; mình sẽ bỏ cuộc thôi."
Nhưng anh chưa bao giờ làm được điều đó. Nửa giờ suy ngẫm miên man luôn diễn ra sau đó; và khi khoảng thời gian ấy kết thúc, anh chắc chắn sẽ đứng bật dậy, ưỡn ngực và quả quyết: "Than có ở đó chứ; tôi sẽ không bỏ cuộc đâu; dù có than hay không, tôi cũng sẽ phóng thẳng đường hầm này xuyên qua quả đồi; tôi sẽ không chịu khuất phục chừng nào còn sống."
Anh chưa từng nghĩ đến việc ngỏ lời xin thêm tiền ông Montague. Anh tự nhủ rằng hiện tại cơ hội tìm thấy than chỉ là một phần ngìn so với chín trăm chín mươi chín phần không tìm thấy, thế nên nếu mở lời thì anh sai mà ông Montague đồng ý thì lại thành ra dại dột.
Anh vẫn đang duy trì ba ca thợ làm việc. Cuối cùng, việc thanh toán khoản tiền công tuần đó đã vắt kiệt sạch sẽ số tiền ít ỏi của anh. Anh không đủ khả năng để gánh nợ nần, và vì thế đành phải cho đám thợ nghỉ việc. Chẳng mấy chốc, họ bước vào túp lều của anh — nơi anh đang ngồi chống hai khuỷu tay lên đầu gối, hai tay ôm lấy cằm, hiện thân rõ mồn một của sự nản lòng — và người đại diện của họ lên tiếng:
– Thưa anh Sterling, hồi thằng Tim bị ngã phải nghỉ việc suốt một tuần, anh vẫn trả cho nó một nửa tiền lương và điều đó đã giúp ích rất nhiều cho gia đình nó; bất cứ khi nào anh em chúng tôi gặp hoạn nạn, anh đều làm hết sức để giúp đỡ; anh luôn đối xử sòng phẳng và minh bạch với chúng tôi, và tôi nghĩ anh em chúng tôi đều là những trang nam nhi biết nhìn người khi gặp mặt. Chúng tôi chẳng có chút niềm tin nào vào cái ngọn đồi kia cả, nhưng chúng tôi dành sự nể trọng cho một kẻ có khí phách như anh; anh đã chiến đấu một trận ra trò dẫu cho tất cả mọi người đều chống lại anh, và nếu tụi này còn chút lương thực để ăn qua ngày, thề có chúa là chúng tôi sẽ sát cánh cùng anh cho đến khi bò rúc về chuồng! Đó là lời của mấy anh em chúng tôi. Giờ thì chúng tôi muốn làm nốt một mìn phá cuối cùng để lấy may. Chúng tôi muốn làm thêm ba ngày nữa; nếu vẫn chẳng tìm thấy gì, chúng tôi sẽ không đòi anh một cắc tiền công nào hết. Đó là điều chúng tôi muốn đến đây để nói.
Philip vô cùng cảm động. Giá mà anh có đủ tiền mua nổi ba ngày "lương thực" thì anh đã nhận lấy tấm chân tình ấy rồi, ngặt một nỗi anh không thể chấp nhận tỏ ra kém hào hiệp hơn đám thợ, thế nên anh đã từ chối bằng một lời lẽ đầy nam tính; bắt tay từng người một rồi lại thui thủi chìm đắm trong những suy ngẫm một mình. Đám thợ vẫn quay lại đường hầm và dù sao đi nữa cũng "chôm choác làm nốt một mìn phá lấy may". Họ làm việc trọn một ngày rồi mới cáo lui. Họ ghé qua lều để chào tạm biệt anh, nhưng chẳng thể báo cho anh biết rằng nỗ lực trong ngày của họ đã thắp lên chút hy vọng nào.
Hôm sau, Philip đem bán tất cả dụng cụ chỉ trừ lại hai hoặc ba bộ; anh cũng bán luôn một trong những túp lều đã bỏ hoang để làm củi gỗ tạp, kèm theo cả những đồ gia dụng trong đó; rồi tự nhủ sẽ dùng số tiền cỏn con kiếm được ấy mua lương thực để tiếp tục công việc một mình. Khoảng giữa buổi chiều, anh mặc bộ quần áo tơi tả nhất rồi đi ra đường hầm. Anh châm một ngọn nến và dò dẫm bước vào trong. Chẳng mấy chốc, anh nghe thấy tiếng cuốc hoặc tiếng búa khoan vang lên, và tự hỏi điều đó có nghĩa là gì. Một tia sáng nhỏ lúc này xuất hiện ở tận cùng đáy đường hầm, và khi bước tới nơi, anh thấy gã thợ Tim đang cặm cụi làm việc. Tim liền nói:
– Tôi sắp có việc làm ở mỏ Golden Brier nay mai thôi — độ một tuần hay mười ngày nữa — và tôi định sẽ làm việc ở đây cho đến lúc đó. Đằng nào người ta cũng phải kiếm việc gì đó mà làm chứ, vả lại tôi coi như mình vẫn còn nợ anh khoản tiền anh trả cho tôi hồi tôi nằm liệt giường.
Philip bảo, ồ không, cậu ấy chẳng nợ nần gì sất, nhưng Tim vẫn khăng khăng đòi làm, thế là Philip đành bảo rằng hiện anh có ít lương thực và sẽ chia đôi. Thế là suốt mấy ngày liền, Philip cầm mũi khoan còn Tim ra sức búa đập. Ban đầu, Philip vô cùng sốt ruột muốn trông thấy kết quả của mỗi lần nổ mìn, lúc nào cũng quay lại ngóng chờ giữa làn khói ngay khoảnh khắc vụ nổ vừa dứt. Nhưng chẳng bao giờ có được một kết quả khả quan nào; và cuối cùng, anh gần như mất sạch mọi hứng thú, đến việc kiểm tra kết quả anh cũng chẳng buồn bận tâm nữa. Anh cứ thế lầm lũi làm việc, một cách bướng bỉnh và với vô vàn ít ỏi hy vọng.
Tim ở lại sát cánh cùng anh cho đến phút chót, rồi mới chuyển sang nhận việc ở mỏ Golden Brier, bề ngoài có vẻ chán nản chẳng kém gì chính Philip trước sự khô cằn kéo dài từ công sức chung của hai người. Sau đó, Philip một mình chiến đấu với gian khổ, ngày này qua ngày khác, và quả là một công việc chậm chạp rề rà; anh hầu như chẳng thấy mình nhích lên được chút nào.
Vào một buổi chiều muộn, anh khoan xong cái lỗ mà anh đã cặm cụi làm việc hơn hai tiếng đồng hồ; anh lau sạch lỗ khoan, đổ thuốc súng vào và nhét ngòi nổ; rồi nhét đầy phần còn lại của lỗ khoan bằng đất và những mảnh đá vụn; nện thật chặt xuống, châm lửa ngọn nến vào ngòi nổ rồi ba chân bốn cẳng chạy tháo thân.
Lát sau, tiếng nổ đục ngầu vang lên, và anh toan lững thững bước ngược trở lại để xem công sức vừa rồi đạt được kết quả gì; nhưng anh khựng lại; đoạn quay gót, tự nhủ thầm trong đầu hơn là thốt nên lời:
– Không, việc này vô ích, thật là nực cười. Nếu có tìm thấy gì đi nữa thì cũng chỉ là một trong những mạch than nhỏ nhặt phiền toái chẳng có ý nghĩa gì, và...
Đến lúc này, anh đã bước ra khỏi đường hầm. Dòng suy nghĩ của anh lại tiếp tục:
– Ta đã thất thủ rồi. . . . . . Ta hết lương thực, hết cả tiền rồi. . . . Ta đành phải bỏ cuộc thôi. . . . . . Toàn bộ công sức nhọc nhằn này coi như đổ sông đổ biển! Nhưng ta chưa chịu khuất phục đâu! Ta sẽ đi làm thuê kiếm tiền, rồi lại quay về làm một trận sống mái nữa với số phận. Ôi chao, có lẽ phải mất nhiều năm, có lẽ phải mất cả nhiều năm trời.
Đến cửa đường hầm, anh quăng chiếc áo khoác xuống đất, ngồi phịch xuống một phiến đá, đưa mắt ngắm nhìn mặt trời đang ngả về tây và đắm chìm vào phong cảnh nên thơ đang trải dài những dải rừng nhấp nhô, lớp lớp sóng lượn, tít tắp tận đường chân trời vàng rực.
Có cái gì đó đang diễn ra ngay dưới chân anh mà chẳng thu hút nổi sự chú ý của anh.
Cơn mơ màng của anh vẫn tiếp diễn, và gánh nặng trong tâm trí ngày một trở nên u ám hơn. Chẳng mấy chốc, anh đứng phắt dậy, liếc mắt nhìn đăm đăm về phía thung lũng xa xa, và dòng suy nghĩ của anh rẽ sang một hướng mới:
– Nó kìa! Trông đẹp làm sao! Nhưng dưới ấy đâu phải là ở trên này. Thôi, ta về nhà thu dọn hành lý vậy — chẳng còn việc gì khác để làm nữa.
Anh lủi thủi bước đi về phía túp lều của mình. Đi được một quãng khá xa anh mới nhớ ra chiếc áo khoác của mình; lúc ấy anh toan quay lại lấy, nhưng rồi lại mỉm cười trước ý nghĩ đó và tiếp tục cất bước — cái áo rách rưới thế kia thì ở chốn đô hội văn minh chẳng xài được tích sự gì; đi thêm chút nữa, anh chợt nhớ ra trong một chiếc túi của món đồ kỷ vật ấy có giắt mấy tờ giấy tờ quan trọng, thế là với một tiếng thở dài ăn năn, anh quay gót đi ngược lại, nhặt chiếc áo lên và mặc vào người.
Anh bước đi tầm chục bước rồi bỗng khựng lại đột ngột. Anh đứng chết trân một phút giây, tựa như một kẻ đang cố tin vào điều gì đó mà không tài nào tin nổi. Anh đưa một tay vòng qua vai sờ lên lưng mình, và một luồng điện mạnh mẽ chạy dọc sống lưng anh. Anh bốc bồng vạt chiếc áo lên bằng một cử chỉ đầy bộc phát và một luồng chấn động nữa lại kéo đến. Anh giật phăng chiếc áo khỏi lưng, liếc nhìn nó, ném phắt đi rồi ba chân bốn cẳng lao thốc về phía đường hầm. Anh tìm lại đúng chỗ chiếc áo vừa nằm — anh phải căng mắt nhìn vì trời đang chập choạng tối — rồi để cho chắc ăn, anh đưa tay quờ xuống mặt đất và một dòng nước róc rách liền trào qua những ngón tay anh:
– Tạ ơn Chúa, cuối cùng tôi đã chạm tới nó rồi!
Anh châm ngọn nến rồi cắm cổ chạy bổ vào trong đường hầm; anh nhặt lên một mẩu đất đá vụn do phát mìn cuối cùng hất ra, rồi thốt lên:
– Thứ đất sét này chính là cái mà tôi hằng mong mỏi — tôi biết đằng sau nó là gì rồi.
Anh vung cuốc bổ những nhát thật lực cho đến tận khi màn đêm đã buông trùm vạn vật, và khi lủi thủi bước về nhà vào lúc muộn màng, anh biết chắc rằng mình đã gặp được một vỉa than và nó dày tới bảy thước tính từ vách này sang vách kia.
Anh nhìn thấy một phong bì màu vàng nằm trên chiếc bàn ọp ẹp của mình, và nhận ra ngay đó là thứ thuộc về cái dòng họ vốn thiêng liêng chuyên truyền tải những bức điện tín.
Anh bóc ra, đọc ngấu nghiến, vo viên nó trong lòng bàn tay rồi vứt xuống đất. Nội dung ngắn ngủn chỉ vỏn vẹn mấy chữ:
– Ruth bị ốm nặng.
