Khi khoa thi đã cận kề, thì trường lớp đều đóng cửa, các sĩ tử tự tìm nơi để ôn luyện. Riêng cậu Hưu đến trọ học ở chùa Báo Ân, núi Nhôi (nay là xã Đông Tân, huyện Đông Sơn). Ngôi chùa cổ kính chìm trong không gian u tịch của rừng cây núi đá bao quanh, thật là nơi thanh tịnh để trầm tư mặc tưởng cũng như ôn luyện bài vở.

Hôm đó, Hưu ở ngoài vườn chùa, đọc sách say mê đến độ quên cả ngoại vật, không biết rằng có một vị sư già, đứng cạnh mình tự bao giờ… Nhà sư cũng lặng yên như tượng ngắm gương mặt sáng láng của Hưu, nhìn đôi mắt tinh anh của cậu lướt nhanh trên từng trang sách. Bóng nắng xuyên qua kẽ lá chiếu rọi lên cậu mà nhà sư tưởng chừng như chính là hào quang trí tuệ từ cậu phát ra…

— Ừm… “Tự tiểu đa tài học, bình sinh chí khí cao”… cậu nhỏ này ham học như vầy, tất là có chí khí lắm đây…! Sư gật gù, tự nhủ thầm.

Rồi như không dừng được việc phải thử “sức học” của Hưu xem ra thế nào, sư đột ngột đọc đối:

“Cây thiên tuế sống ngàn năm”

Đây là cách ‘tức cảnh sinh đối’, vì sư đang đứng cạnh một cây thiên tuế, bèn lấy đó làm đề tài… xuất đối luôn.

Hưu giật mình vì đang chú tâm đọc sách mà; nhưng cái tài ứng đối nhanh nhẹn đã in sâu trong trí tuệ mẫn tiệp của cậu rồi, lúc nào cũng sẵn sàng để tuôn chữ thôi. Cậu buột miệng đọc ngay:

“Hoa thiên lý thơm ngàn dặm”

Thì ra cậu cũng mượn giàn hoa thiên lý ngay hàng rào kia, làm ý đối lại.

Câu đối thật chỉnh, chọi nhau chan chát, nhưng điều khiến sư ông phải sững người kinh ngạc, nghiền ngẫm thật lâu là khẩu khí tiềm tàng trong câu. Ý sư là tu học thì phải tĩnh tại tĩnh tâm như cây thiên tuế trầm lặng kia, mới đạt được sự trường tồn bất diệt (chữ thiên tuế nghĩa là ngàn tuổi, ngàn năm).

Nhưng Hưu thì có ý ngược lại, cậu cho rằng đã có tài năng thì phải thi thố, cống hiến cho đời, lưu danh thơm muôn thuở cho xứng đáng tài trai, như hoa thiên lý kia tỏa ngát hương thơm vậy (thiên lý có nghĩa là ngàn dặm), chứ đạt đạo cho riêng mình thì phỏng lợi ích chi?

Sư “mô Phật” vái chào rồi quay đi, lòng thư thái thầm nhủ:

— Một tinh hoa nước Việt, sắp nở rộ rồi đây…

Quả nhiên khoa thi đó, (Đinh Mùi 1247, đời vua Trần Thái Tông), Lê Văn Hưu đỗ Bảng Nhãn khi mới mười bảy tuổi.