Bây giờ Nguyễn Hiền mười một tuổi, tiếng tăm về thần đồng hiếu học không chỉ trong vùng mới biết, mà đã vang xa tận kinh đô, và nhiều châu lộ khác. Có người họ Đặng, tên Tính, vốn là một danh Nho (nhà nho tên tuổi), vẫn thường vỗ ngực xưng danh mình là “Nhất”, đã đọc hết sách trong thiên hạ, nghe tiếng đồn về Hiền thì không chịu nổi, nên lặn lội tìm đến Dương A để so tài văn bút.

Gặp Hiền, thấy chỉ là cậu bé con thì có ý khinh thường, nghĩ:

— Nhỏ như nó thì học được mấy hơi? Ta mà thách đố là nó… bí ngay ấy mà!

Họ Đặng liền thách Hiền làm phú, lấy đầu đề là:

“PHỤNG HOÀNG SÀO VU A CÁC, KỲ LÂN DU VU UYỂN HỰU”[1]

Cái khó là Đặng giao ước, trong mỗi câu đều phải có tên một con vật.

Không cần nghĩ lâu, Hiền đọc phú ngay:

Qui phi Lạc Thủy

Long bất Mạnh Hà

Ý bỉ Hữu Hùng chi quốc

Ấp vu Trác Lộc chi a…[2]

Hiền còn dợm giọng đọc tiếp thì Đặng Tính đã xanh mặt lắc đầu le lưỡi, chắp tay khom mình vái cậu lia lịa:

— Thiên tài!… Quả là thiên tài, Đặng này xin bái phục.

Rồi bỏ đi một nước, còn nghe vọng lại:

— Văn tài của cậu này mới đúng là… thiên hạ đệ nhất đó!

Vì sao chỉ cần nghe Hiền đọc bốn câu mà Đặng Tính đã chịu thua vậy?

Là vì cả bốn câu, mỗi câu đều nêu tên một con vật như họ Đặng yêu cầu: QUI là con rùa, LONG là con rồng, HÙNG là con gấu và LỘC là con hươu; chẳng những thế, câu nào cũng gắn liền với một điển tích trong cổ sử Trung Hoa, cho thấy sự am hiểu phi thường, bác cổ thông kim của cậu, nên Đặng Tính… sợ là phải.

Năm sau (Bính Ngọ 1246), triều đình mở khoa thi, Nguyễn Hiền ứng thí và đỗ ngay Thủ khoa lúc mới 12 tuổi (bấy giờ vẫn chưa chia ra các kỳ thi Hương, Hội, Đình như sau này).

Rồi sang năm sau nữa (Đinh Mùi 1247), mở tiếp khoa thi Thái Học sinh (chọn Tiến sĩ); kể từ khoa này, vua Trần Thái Tông mới đặt ra danh hiệu Tam khôi: gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa dành cho ba người đỗ đầu. Nguyễn Hiền dự thí lại đoạt ngay học vị Trạng nguyên.

Như vậy, Hiền là Trạng nguyên chính thức đầu tiên của Đại Việt ta, được gọi là “Trạng”, còn trước đó (dưới thời Lý, Trần) chỉ gọi là những người đỗ đầu khoa thôi, vì chưa có chức danh này. Nguyễn Hiền còn đạt được một kỳ tích nữa, vì cậu là vị Trạng nhỏ tuổi nhất trong lịch sử khoa cử nước nhà (13 tuổi), nên cũng được gọi là “Trạng non”, “Trạng trẻ con”….

❀ ❀ ❀

[1] Nghĩa là: Chim phượng hoàng làm tổ trên gác A các, con kỳ lân ra chơi ở vườn Uyển Hựu. Đều là điển tích cả.

[2] Bốn câu trên có nghĩa: Không phải con rùa ở sông Lạc Thủy - Không phải con rồng ở sông Mạnh Hà - Ấy kia nước Hữu Hùng - Đóng đô ở gò Trác Lộc.