Gió bấc từng cơn lùa cái lạnh giá phủ trùm lên vạn vật, bầu trời xám xịt ảm đạm trong một chiều đông. Làng Vạn[1] nhà nhà đều cửa đóng then cài để tránh rét buốt len vào, vậy mà trên đường vắng vẻ, một cậu bé so vai rụt cổ, co ro vì lạnh đang thất thểu bước về hướng cuối làng, nơi có căn nhà tranh rách nát, nhưng là tổ ấm quí báu của mẹ con cậu.

Nhìn cái áo cánh quần cộc cậu mặc trên người, màu thì bạc phếch, đôi chỗ rách bươm, vai gối vá víu lằng nhằng là đủ thấy gia cảnh bần hàn rồi. Đã vậy, cậu còn buộc dây thắt lưng (để khép hai vạt áo bung móc sứt khuy ấy mà) bằng sống tàu lá chuối khô, đeo thêm một cái rọ tre đan lủng lẳng, trông thật nực cười, nhưng cũng thảm hại tội nghiệp làm sao…!

Cậu bé ấy tên là Nguyễn Quán Nho. Ngày đông tháng giá, cậu phải ra đồng mò cua bắt ốc kiếm cái ăn phụ giúp mẹ. Nhưng hôm nay thật rủi, cậu ra về với cái giỏ không vì không bắt được con cua con cá nào cả.

— Rầm!… Tiếng động lớn làm cậu giật mình quay nhìn, thì ra cánh cửa chái bếp căn nhà bên đường do quên cài then, bị gió thốc mở tung ra, gió còn đùa cả cái nồi đồng trên kệ rơi xuống nền đất, rồi xoay tròn và lăn ra phía cửa…

Cậu bé chợt sáng bừng mắt, chồm người lên hàng giậu tre, nhìn chăm bẳm chiếc nồi đồng… Quán Nho mừng rỡ vì thấy bên trong nồi, còn cả một lớp cơm cháy vàng ruộm trông ngon lành mà có lẽ người nhà họ vừa dùng cơm chiều xong, thừa ra đấy.

— Hi hi… mình có cách này, không xin xỏ, cũng không trộm… miếng cơm kia…! Quán Nho thầm nghĩ, rồi cất tiếng gọi:

— Bác Cả ơi… Bác Cả ạ…

Một người đàn bà từ trong bếp bước ra, thấy cửa mở, nồi rơi liền cúi xuống nhặt:

— Í… cửa thì mở, nồi ở dưới đất,… lạ nhỉ?

— Là do then không cài, gió thốc vào đấy bác ạ…

Bà ta ngẩng lên thấy Nho đứng ngoài rào, mỉm cười với cậu rồi vói tay định đóng cửa:

— Ừm, cảm ơn cậu nhé!…

— I i… chưa hết mà. Nho thảng thốt xua tay nói.

— Gì nữa hả, cậu bé?! Bà Cả chững lại, hỏi.

— Thưa,… là cháu xin mượn chiếc nồi này, về cho mẹ nấu… đồ ạ. Quán Nho tay chỉ chiếc nồi, mặt đỏ rần (vì không quen nói dối) tuôn một hơi.

— Lạ nhỉ… Ai chẳng biết mẹ con cậu ta nghèo rớt, hôm nay lại mượn nồi đồng nấu ăn cơ đấy?!… Hay là giỗ đám chi đây… Bà Cả thầm nghĩ, rồi chặc lưỡi: - Mà thôi, mình cũng… nhiều chuyện quá, sẵn nồi dơ cho họ mượn thì khi trả được chùi rửa, cũng tốt vậy!

Bà vui vẻ lấy thêm cái nắp vung ra trao cho cậu cả bộ, dặn:

— Này, nhà bác nấu bếp than, còn nhà cậu chắc đun củi đen cả bồ hóng, vậy nấu xong nhớ kì cọ sạch sẽ nhá!

Nho mừng quýnh, trịnh trọng hai tay ôm lấy nồi như nâng niu báu vật, dạ ran:

— Vâng, vâng ạ, cháu cảm ơn bác ạ… Rồi co cẳng chạy ngay về nhà.

Bạn biết không, miếng cơm cháy dính nồi ấy, được chan nước canh, dầm cho mềm rồi vét vào chén, cũng giúp mẹ con bà Phúc cậu Nho được bữa chắc bụng hơn là món rau củ dại mà họ phải ăn suốt những ngày mùa đông ấy, khi mà tiền gạo hết nhẵn, việc làm cũng không ai thuê.

Chiếc nồi đồng sau đó được cọ rửa tinh tươm, thậm chí còn sáng loáng hơn trước vì cậu Nho chịu khó đem ra sông, dùng cát đánh bóng. Và hôm sau, khi bà Cả nhận lại chiếc nồi, hết sức hài lòng.

Cứ thế, chiếc nồi được mượn thường xuyên hơn, vào buổi chiều sau mỗi bữa ăn của gia đình bà. Dần dà, bà Cả cũng hiểu ra, việc mượn nồi chỉ là cái cớ, thực chất, miếng cơm cháy dính nồi mới là chủ đích. Xúc động, cảm thương với hoàn cảnh hai mẹ con cậu, những lần sau đó, khi cho mượn nồi bao giờ bà Cả cũng cố tình để lại lưng lửng cơm. Rồi lần lượt, những người tốt bụng trong làng biết chuyện, họ san sẻ bằng cách thi nhau cho cậu Quán Nho… mượn nồi. Thực chất là chia sớt cái ăn, giúp mẹ con cậu qua hồi gian nan.

Tấm lòng đùm bọc của xóm giềng với sự việc trông thì nhỏ nhoi, nhưng chứa đựng tình nhân ái tương trợ bao la, là nguồn động viên khích lệ lớn lao giúp cậu Quán Nho vượt khó.

Sau này, khi cậu… được đi học, xóm làng còn ra mặt giúp đỡ cơm gạo áo tiền, vì biết một mình bà Phúc không thể lo toan.

Và, để không phụ những tấm chân tình yêu thương ấy, Quán Nho cố công dùi mài kinh sử, lòng hiếu học đã được đền đáp xứng đáng. Quán Nho đỗ Cống sĩ khi mới 19 tuổi, ra làm quan vẫn tiếp tục học tập và rồi đỗ Ông Nghè (Tiến sĩ), giữ chức Tể tướng, là trọng thần rường cột của triều đình.

Dù làm quan to, Quán Nho vẫn không bao giờ quên thời niên thiếu đầy gian nan ấy, và luôn tri ân lòng tốt cưu mang của chòm xóm trước kia. Mỗi lần về thăm quê, ông bãi bỏ mọi lễ nghi nghinh tiếp long trọng, đích thân đi thăm hỏi từng nhà, và thân mật bảo với dân làng rằng:

— Tôi chỉ là… “Thằng cháy” đây mà.

Bạn thấy không, con người không quên gốc tích, không vì sự thành đạt hiện tại mà chối bỏ quá khứ thấp kém, đích thị là một người tốt đó (Quán Nho nổi tiếng là quan thanh liêm cần mẫn lo cho dân, cho nước). Và đáng nể hơn là gương hiếu học vượt khó của người. Thử nhìn lại bọn mình xem, chỉ một chút thiếu thốn hay khó khăn trong học tập, đã vội nản chí, chịu thua… Những lúc ấy, nên nhớ đến tấm gương của cậu Nguyễn Quán Nho để mà noi theo, bạn ha!…

❀ ❀ ❀

[1] Tức làng Vãn Hà, xã Thiệu Hưng, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Còn gọi nôm là làng Vạn.