Vào đầu đời nhà Trần (thế kỷ XIII), đất nước Đại Việt khá bình yên thì lúc đó trên thế giới nổi lên một đế quốc hùng mạnh, hệt như một con rồng chuyển mình thức giấc giương vuốt vẫy đuôi. Đế quốc này cứ đánh chiếm các lãnh thổ quốc gia khác, vươn rộng dần từ đông sang tây, từ bắc chí nam khiến nước nào nghe danh cũng phải khiếp sợ. Đó chính là đế quốc Mông Cổ, sau đổi là Đại Nguyên (Nguyên Mông).

Nhà Tống của Trung Hoa lục địa to lớn là thế, vậy mà cứ bị thôn tính dần, đẩy lùi về phía nam và sắp đến hồi cáo chung… vẫn chưa dừng sự bành trướng ở đó, giặc Nguyên Mông lại lăm le nhìn ngó Đại Việt ta, có ý định muốn… nuốt chửng luôn!

Thời xưa, trước khi dùng vũ lực gây chiến với một nước khác, thì người ta hay “đấu trí” trước đã, giống như là chiến tranh do thám vậy. Thường, bên gây hấn sẽ cử sứ đoàn sang, đưa ra những đòi hỏi, yêu sách khó chấp nhận (kiếm cớ gây sự ấy mà), đồng thời cũng kèm theo những bài toán, câu đố hiểm hóc… nhờ giải giùm, hoặc trò đối đáp văn chương thi phú nữa.

Trông thì nực cười, giống như con nít giỡn chơi nhưng thực ra họ đang muốn tìm hiểu xem đất nước đó có thực lực không, vì quan niệm “nhân tài là nguyên khí của quốc gia” mà, nước có nhiều người tài trí giúp sức thì sẽ hùng mạnh, đánh e khó thắng.

Ngược lại, nếu cả triều đình đó mà không giải nổi một bài thơ câu đố nào đấy thì họ biết ngay là đồ yếu hèn, nước nhược binh suy, quần thần quan lại toàn hạng bất tài vì văn chẳng ôn võ chẳng luyện, đem quân đánh sẽ thắng ngay.

Và rồi, Đại Nguyên gây hấn với Đại Việt thật, đòi mượn đường cho quân họ đi xuyên qua nước Việt về phía nam để đánh Chiêm Thành, đòi vua ta phải sang chầu Nguyên Chủ (Hoàng đế nhà Nguyên) và còn… dụ ta đầu hàng nữa!

Vua tôi nhà Trần bèn tìm đối sách khôn khéo đáp lại, khi thì mềm dẻo, khi thì cứng rắn, lần lữa mãi mà cuối cùng chẳng tuân theo đòi hỏi nào của họ.

— Thật không biết cái xứ Đại Việt… tí hon này ra sao nữa?!

Các quan sứ nhà Nguyên tức bực bảo nhau, cuối cùng họ gởi cho triều đình ta một trò đố; thử xem có giải được không?

• • •

Từ vua chí quan ai nấy đều hồi hộp chụm đầu nhìn cái tráp đóng kín mà quan Thông Thị[1] vừa đem từ Quán Dịch[2] về, đặt ở long án trước mặt.

Tay run run, vua từ từ mở nắp, bên trong là… một cái vỏ ốc và một sợi chỉ:

— Gì thế này?! Trợn mắt ngạc nhiên, vua hỏi, viên quan vội tâu: - Muôn tâu, sứ Nguyên bảo rằng: Nhờ ta xâu sợi chỉ này xuyên qua vỏ ốc ạ…

Thái Tông nhíu mày suy nghĩ:

— Hừ, sao lại bày cái trò trẻ con này chứ?… Ai xâu mà chẳng được?… Hay là họ còn có ý gì khác?

— Tâu… họ còn bảo, nội trong ba ngày, nếu làm được thì họ mới vào… bệ kiến ạ.

Trợn mắt, vua cầm vỏ ốc lên:

— Cái gì mà ba ngày chứ? Trò mọn này ta làm xong ngay… Xem nào.

Tay cầm đầu sợi chỉ, tay kia cầm vỏ ốc, vua luồn sợi chỉ vào, nhưng chỉ được một đoạn thì chỉ đùn lại không xỏ tiếp được vì vỏ ốc xoắn vòng theo hình trôn, dễ gì xuyên qua.

— Chà… không được! Các khanh làm thử xem…

Vua trao vỏ ốc cho các quan, đến lượt họ thi nhau trổ tài: - Ta ngậm đuôi ốc vào miệng, ngài đút chỉ vào miệng ốc để ta hút hơi kéo chỉ qua nhé…!

— Tút… tút… tút… không được rồi. Một vị quan chán nản bảo sau khi đã hút đến hóp má hụt hơi.

Vị khác ra vẻ thông thái, dựng đứng vỏ ốc, đặt sợi chỉ vào rồi đổ nước cho chỉ trôi xuống… Nhưng mà ngược lại, chỉ nhẹ nên nổi lều bều thì có.

Còn rất nhiều người bày đủ trò đủ cách, kể cả Lê Bảng Nhãn và Đặng Thám Hoa nữa, vậy mà sợi chỉ mềm mại cứng đầu kia vẫn ngoan cố không chịu chui qua vỏ ốc, cuối cùng tất cả đành chào thua.

Vua có vẻ giận, trách:

— Hừm, bao nhiêu là văn thần võ tướng, uyên bác tinh thâm mà chịu thua cái trò mọn này thì còn gì là quốc thể?… Thật là “Quốc sỉ” đó![3]

Quần thần đều sợ hãi, cúi gầm mặt, nín khe….

— A… có cách rồi.

Một người reo lên làm ai nấy đều phải ngoái nhìn, vua mừng rỡ hỏi:

— Sao?… Khanh làm được ạ?

— Muôn tâu… không phải thần đâu ạ, mà có một người… thần tin là làm được.

Cả triều nhao nhao lên:

— Ai?… Là ai vậy?

— Là Trạng nguyên Nguyễn Hiền, (thần đồng xuất chúng), hiện ở quê nhà Dương A đấy…

— Chậc!… Bỏ người ta không dùng, khi cần lại nhờ đến… có phải minh quân không vậy?

Vua lúng túng tự xét mình, rồi nghĩ tiếp:

— Nhưng mà, đây có thể là… quốc nạn, ai cũng phải gánh vác, thôi thì… cứ cho gọi vậy.

Thái Tông liền truyền dụ:

— Hãy tức tốc cho người đón hắn về triều, bảo rằng Quan gia cần hắn hiến kế, nhanh lên!

Một viên quan sứ nhận lệnh, đi ngay…

• • •

Đến đầu làng thì đã giữa trưa, người ngựa đều mệt phờ, phì phò thở… Quan xuống ngựa dắt bộ, ngó quanh xem có ai để hỏi thăm nhà Trạng nguyên. Kia rồi, dưới gốc đa, một bọn trẻ đang nô đùa cười giỡn.

Thấy người lạ đến, lại là một ông quan thì chúng bỗng im bặt. Quan hỏi:

— Nghe ta hỏi đây, biết nhà Trạng ở đâu không?

Chẳng đứa nào trả lời - Xời, quan gì hách quá chừng, hỏi han cụt lủn, bọn chúng nghĩ…. - Lại nữa, có huynh trưởng ở đây (huynh trưởng chính là Nguyễn Hiền, cầm đầu lũ trẻ, do quan không biết mặt), huynh còn không nói, bọn ta sao dám?

Hỏi đôi ba lần vẫn vậy, quan đã nổi nóng, lại thấy đứa lớn phất tay ra hiệu cho cả đám bỏ đi thì càng sùng hơn, xổ đối:

— TỰ LÀ CHỮ, CẤT GIẰNG ĐẦU, CHỮ TỬ LÀ CON, CON AI CON ẤY?

A!… Thì ra quan dùng lối đối chiết tự chữ Hán, này nhé: chữ TỰ nghĩa là chữ viết, cất giằng đầu là bỏ phần trên nóc đi, còn lại chữ TỬ là con, con cái. Ý quan mắng rằng: con cái nhà ai mà vô phép thế?

Quan dắt ngựa tiến vào cổng làng, thì đứa lớn cũng đã bỏ đi hướng khác, nó ngoái lui đọc:

— VU LÀ CHƯNG, BỎ NGANG LƯNG, ĐINH LÀ ĐỨA, ĐỨA NÀO ĐỨA NÀY?

Thằng bé cũng chơi chữ chiết tự: chữ VU nghĩa là chưng, bỏ ngang lưng là bỏ cái nét ngang ở giữa đi, còn lại chữ ĐINH nghĩa là đứa, ý cậu ta chửi lại rằng: vậy chớ đứa này là đứa nào? (ám chỉ ông quan).

Quan há hốc ngạc nhiên: Thằng bé đáp đối nhanh trí tài tình quá, nhưng mà… láo!… Xấc xược lắm!

Quan tính quay lại mắng cho một trận, nhưng nó chạy mất tiêu rồi.

• • •

Tìm được đến nhà Trạng, chưa kịp gọi đã thấy chính thằng bé đó từ chái bếp sau nhà thò đầu ra, cười…

— Sao mình ngu đến thế nhỉ? Lẽ ra ban nãy phải biết ngay là Trạng rồi, vì ở chốn quê này có mấy ai văn chương chữ nghĩa trác tuyệt như vậy, vừa ra đối đã đáp lại ngay…!

Quan vỗ đầu tự trách, rồi lần xuống bếp xem Trạng làm gì, thấy Hiền đang lúi húi lo cơm nước sẵn đợi mẹ về.

Quan lại ra đối, không phải để sinh sự nữa mà chỉ là dàn hòa, giễu trạng chơi:

— NGÔ VĂN QUÂN TỬ VIỄN BÀO TRÙ, HÀ TU MỊ TÁO?

(Nghĩa là: Ta nghe người quân tử thì lánh xa nơi bếp núc, sao ngươi lại đi nịnh ông bếp?)

Trong câu này, chữ TRÙ chữ TÁO đều chỉ về bếp. Bị giễu cũng quê, nhưng mà Hiền láu lỉnh lanh lợi lắm, nghĩ ngay ra tứ đối, đáp lại liền:

— NGÃ BẢN HỮU QUAN CƯ ĐỈNH NẠI, KHẢ TẠM ĐIỀU CANH.

(Nghĩa là: Ta có thể làm đến Tể tướng ấy chứ, nhưng mà tạm nêm canh cái đã).

Hiền cũng dùng chữ ĐỈNH NẠI là Tể tướng, và ĐIỂU CANH cũng có nghĩa bóng là Tể tướng, câu đối còn lồng ghép được điển tích[4] vào nên sứ giả phục lăn.

Rồi sứ thuật chuyện trong cung, cùng lời nhắn gọi Trạng về triều gấp. Hiền lắc đầu nguầy nguậy, không chịu…

— Trước Hoàng thượng bảo ta không biết lễ phép, nay chính Hoàng thượng mới là… không biết lễ phép đó!

— Á… Á… Phạm thượng, sao Trạng lại dám phát ngôn bừa bãi vậy?

— Không phải a?! Này nhé, phép mời Trạng phải đầy đủ nghi thức chứ, cần có chiếu chỉ này, áo mão này, xe ngựa này, biển lọng này… phải đầy đủ chu tất mới là biết lễ!

Bị Trạng bắt bẻ cho một hơi, quan sứ cứng họng, đành nhận là thiếu sót (há, hay là xem thường người ta… con nít nhỉ?). Chuyển sang màn năn nỉ một thôi một hồi, Trạng vẫn cương quyết chối từ. Sứ đành buồn bã vái chào, vội vã hồi triều để bẩm tâu lại…

Vừa phóc lên ngựa định ra roi, chợt quan sứ khựng lại lắng nghe, từ trong nhà giọng trẻ con trong trẻo cất lên, hát điệu đồng dao:

Tích tịch tình tang….

Bắt con kiến càng,

Buộc chỉ ngang lưng…

Kiến mừng kiến sang…

Tích tịch tình tang…

Nghe rồi thì gương mặt quan sứ rạng rỡ hẳn, nét lo lắng đăm chiêu vì nhiệm vụ bất thành tan biến mất, kế lại rớt nước mắt do mừng rỡ và cảm động. Ra là Trạng đã chỉ cách cho triều đình giải đố bằng bài hát đấy thôi… Sứ hướng về phía nhà, chắp tay vái lia lịa ông Trạng con đang đứng đó mỉm cười, nụ cười đôn hậu hồn nhiên thánh thiện vô cùng.

Rồi sứ giục ngựa phi nhanh về triều báo tin vui…

Quả nhiên, với cách thức Trạng chỉ bày, điều mà rất nhiều người lớn có những cái đầu thông thái không làm được thì con kiến bé xíu đã thực hiện thành công một cách dễ dàng, sợi chỉ đã xuyên qua vỏ ốc.

❀ ❀ ❀

[1] Quan thông tin giữa sứ thần và triều đình.

[2] Nơi dành cho sứ đoàn nước ngoài ở.

[3] Quốc thể: thể diện quốc gia. Quốc sỉ: nỗi nhục chung cả nước.

[4] Đời nhà Thương, vua Cao Tôn khi cử Phó Duyệt làm Tể tướng, bảo việc ĐIỀU CANH (nêm canh) mặn nhạt là tại tay người. Cũng như nắm chức Tể tướng thì mọi việc hay dở cũng ở tay người mà ra.