Bà Phúc, mẹ của Quán Nho ngày thì tất bật với việc chăn lợn (xắt cây chuối, bằm rau bèo nấu cám, tắm cho lợn, quét dọn chuồng…), đêm về lại se sợi bện thừng (từ xơ dừa) để đem bán ở kỳ chợ phiên. Bận rộn là thế, nhưng những lúc rảnh rỗi, bà luôn để tâm chăm sóc dạy dỗ Nho về lễ giáo, về đức tính trung thực và điều hay lẽ phải mà bà hấp thụ được từ cha anh mình, vốn dòng gia giáo lễ nghĩa. Rất mừng là cậu con luôn vâng lời, chưa một lần làm trái ý mẹ… Ấy vậy mà hôm nọ, trên đường đi vớt bèo cho lợn về, bà thấy cậu lấp ló thập thò bên ngoài cửa sổ một ngôi nhà…
— Hừm, chỉ có kẻ mang ý đồ xấu xa, mới rình mò nhà người ta. Bà Phúc giận dữ nghĩ, rồi gọi cậu, định dạy cho một bài học.
Nhưng nào ngờ, Quán Nho thơ ngây trong trắng đâu biết sắp bị mẹ rầy la, cậu còn vung vẩy lóng trúc chuốt nhọn làm quản bút, cười rạng rỡ khoe:
— Mẹ ơi, con ở bên ngoài lớp học của thầy đồ, cũng đọc, viết theo được mấy chữ đấy ạ… Để con đọc mẹ nghe nhé…
Đôi mắt ngấn lệ, bà Phúc đứng sững sờ, tí nữa thì bà trách lầm cậu con rồi. Tội nghiệp, ra là nó ham học như bọn trẻ đồng lứa trong làng, nhưng tự biết phận nghèo nên đành thụt thò bên ngoài cửa lớp mà… học lóm đấy thôi.
Nho vẫn đọc ê a, mà bà mẹ chẳng nghe được gì vì bao cảm xúc đang dâng trào, bà mừng thầm con có ý chí ham học, nhưng cũng ngậm ngùi xót xa cho cậu và tủi thân trách phận mình vì không lo toan được để Quán Nho đàng hoàng đến trường lớp như bao trẻ khác…
Ngoài những lúc mò cua bắt ốc và làm lặt vặt phụ mẹ, Nho còn muốn kiếm thêm việc để mẹ đỡ gánh lo, nhưng vì còn nhỏ nên chẳng ai mướn cậu làm nông tang, ngay cả chăn bò lùa trâu cũng chưa được nữa là… Nên chi, rảnh rỗi là cậu phóng ngay đến lớp học thầy đồ. Lớp do một nhà giàu có trong làng mời thầy về dạy cho con cái mình, lo liệu toàn bộ việc ăn ở của thầy, rồi những nhà khá giả khác cũng gởi con em đến học, phụ đóng góp học phí.[1]
Tuy chỉ thậm thụt từ ngoài học lóm, nhưng được cái thiên tư thông tuệ bẩm sinh, nên Quán Nho học rất nhanh (ừm, thừa hưởng huyết thống di truyền bên ngoại, cậu Nho có ông bác ruột Trịnh Cao Đệ đỗ đến Tiến sĩ cơ mà). Chữ thầy đồ vừa đọc, viết xong là cậu đã ghi nhớ như in rồi, viết lại không sai một nét…
Cậu thích nhất những câu thầy giảng dạy về sự khuyến học, như câu “Nhân bất học, bất tri nghĩa” là người mà không học thì không biết lễ nghĩa; “nhân sinh bất học minh minh như dạ hành” là người sống mà không học thì mờ tối như đi trong đêm đen; rồi câu “Gia nhược bần, bất khả nhân bần nhi phế học”… nghĩa là nhà nghèo, song chớ vì nghèo mà bỏ học, v.v…
Nghe được những lời giáo huấn này, cậu lấy làm quí như khuôn vàng thước ngọc, từ đó càng cố công theo đuổi, ngày ngày đều đến… bên ngoài lớp.
Rồi một hôm, chẳng biết vô tình hay hữu ý, thầy giảng về sự trọng đạo thánh hiền, là học trò phải quí trọng chữ thánh hiền, không được viết bừa bãi, không bôi xóa dẫm đạp dưới chân, có thế mới mong học giỏi được.
(A!… không chừng thầy đã phát hiện ra có cậu bé học lóm ngoài sân, dùng que vạch chữ lên đất, đầy nền rồi thì dùng chân chà xóa đi để viết chữ khác… nên muốn thử lòng cậu chăng?!…)
Chỉ biết rằng hôm sau không thấy bóng dáng Quán Nho ngoài song cửa nữa… Cậu xấu hổ bỏ học rồi chăng?… Không đâu! Nho rất tôn trọng lời dạy của thầy nên tự hứa không viết chữ lên đất nữa, nhưng mua giấy bút thì tiền chẳng có, nên cậu đi tìm thứ chi có thể thay thế được.
Và, kia rồi… những bụi xương rồng mọc trên triền đồi, với những bẹ lá tròn tròn dẹp dẹp, có thể vạch chữ lên như bản khắc hay tập vở ấy chứ! Nghĩ vậy, Nho hăm hở chặt một số bẹ xương rồng mang về… Cậu cặm cụi cắt bỏ những gai nhọn trên bề mặt bẹ, thế là có ngay phiến lá phẳng phiu, dày dặn đâu thua gì tập quyển của bọn học trò kia?… Giờ thì có thể đứng, ngồi mà viết cũng được, không phải gò người vạch lên đất nữa.
Thích chí, hôm sau Quán Nho lại lò dò đến lớp thầy đồ. Ô kìa… cậu ta mang theo hàng lô lốc bẹ xương rồng, được gọt cắt nhẵn nhụi, giắt quanh dây lưng bẹ chuối, quàng xiên qua vai trông chẳng khác nào anh lính ra trận với đầy đủ cụ bị đeo bì đạn ruột tượng bầu nước vậy… Trông thì nực cười nhưng mà bạn phải nể phục tính kiên trì vượt khó trong học tập của cậu ta mới đúng chứ!
Với que gai nhọn, Quán Nho ngồi cắm cúi khắc những chữ thầy viết, đọc cho bọn trò trong lớp kia. Nhưng rồi, mủ xương rồng từ những nét khắc tươm ra, lần hồi dính lấm lem cả, áo quần tay chân cậu bê bết mủ, những bẹ đã vạch chữ cũng nhòe nhoẹt cả… Thầy đồ, lúc này biết tỏng sự hiện diện của cậu, đứng trong song cửa, lén nhìn, lắc đầu tội nghiệp…
— Ưm, sao mình ngốc thế nhỉ? Lá chuối thật thẳng thớm, chỉ việc cắt thành tấm, đóng thành xấp thì có khác chi tập vở giấy đâu?… Hi hi, dốt thật!
Quán Nho vừa tự nhạo mình, vừa nhanh tay dùng con dao nhỏ rọc tàu lá, bỏ phần sóng, cắt lá thành nhiều miếng cỡ trang giấy rồi dùi lỗ một cạnh, xỏ dây lạt cột lại làm gáy sách… Xong, cậu hài lòng ngắm nghía thành quả của mình, xem cũng tươm tất ra phết ấy chứ!….
Từ lóng trúc để vạch lên đất, rồi que cứng để khắc lên bẹ xương rồng, bây giờ cây bút của cậu thu nhỏ dần, chỉ cần bẻ một cái gai nhọn để viết là đủ.
Lần này, cậu đến bên lớp trông thật gọn gàng sạch sẽ chỉ với cuốn tập “lá chuối” cầm tay và “ngòi bút gai” bé xíu giắt đâu cũng được. Bên trong, học trò cắm cúi ghi chép thì ngoài này, cậu cũng tỉ mỉ gò từng nét lên lá cho ngay, cho đẹp… Thầy đồ lại nhìn qua song, gật gù cười mỉm vì thấy cậu thông minh, chịu khó và nhất là ngoan ngoãn làm theo lời giáo huấn, không viết bậy nữa…
Nhưng… chỉ được vài ngày thì Quán Nho lại buồn thiu. Những cuốn tập lá chuối của cậu đã khô héo vàng úa, quăn queo hết cả, chữ vạch trên đó cũng biến dạng không đọc được nữa.
Nhưng Quán Nho không dễ chịu thua đâu, “thất bại là mẹ thành công” mà; với trí tuệ mẫn tiệp, cậu suy luận ra rằng: “Lá lìa cành thì lá vàng héo, lá trên cây thì vẫn xanh tươi”, nên chi chẳng cần cắt lá đóng tập cho mất công nữa. Hàng ngày, học được câu chữ gì, Quán Nho ráng ghi nhớ, rồi trên đường về, gặp những bụi chuối bên đường làng hay cạnh bờ mương, cậu tha hồ viết lên tàu lá… Dần dà, những cây chuối trong làng đều đầy chữ, chúng trở thành những quyển vở học khổng lồ, như minh chứng rằng học vấn tri thức của Quán Nho cũng ngày một tiềm tàng phong phú lên vậy.
Thầy đồ giờ rất yêu mến cậu vì sự bền chí, kiên gan, thông minh sáng dạ nên tuy cậu không được vào lớp, thầy cũng cố gắng giúp Quán Nho chút đỉnh tiền bạc, giấy bút và tận tình chỉ dạy thêm… Về sau, nhờ sự nỗ lực làm lụng của cả hai mẹ con cộng với phần đóng góp của dân làng tốt bụng, Quán Nho mới có điều kiện đến trường lớp đàng hoàng như bao trò khác.
Lần nọ, bà Phúc thấy Quán Nho đang cặm cụi gọt khoét một quả cà già, thỉnh thoảng giơ lên soi, rồi lại gọt, khoét… Nghĩ cậu đang say mê chế tác đồ chơi, bà chau mày bảo:
— Sao không lo học? Ham chơi nghịch ngợm thì có ích gì?
— Không phải đâu mẹ à, là con đang… thực hành đấy chứ ạ…
Cậu liếng thoắng tiếp:
— Mẹ nghe nhé: “Như nang huỳnh, như ánh tuyết, gia tuy bần, học bất chuyết…”.
Thấy vẻ ngơ ngác của mẹ, Nho cười, giải thích:
— Có nghĩa là… Nhà tuy bần cùng, nhưng không chịu bỏ học, làm đèn đom đóm, soi mặt tuyết mà đọc sách.
Nho hào hứng thêm:
— Hôm nay thầy kể cho chúng con nghe về tấm gương hiếu học của cậu bé Xa Dận, sống vào thời nhà Tần bên Trung Quốc… Hi hi, cậu ta cũng… nghèo như mình vậy mẹ ạ, vì không có tiền mua dầu thắp đèn, nên bắt đom đóm bỏ vào túi vải, đêm đến soi sách mà học…
Cậu giơ quả cà đang khoét ruột, khoe:
— Vì vậy con cũng làm đèn vỏ cà này, tối bắt đom đóm bỏ vào ấy chứ!
Hiểu ra, bà Phúc bồi hồi xúc động: “Con mình thật có chí, biết noi gương các bậc tiền hiền, tìm ánh sáng để học thêm ban đêm…”
Bà chặc lưỡi: “Nhà nghèo quá, đến rơm củi còn không đủ dùng, nói chi đến đèn dầu… Nhưng mà, vỏ quả cà thì đục lắm, hay mình tìm thứ gì khác cho nó nhốt đom đóm…”
Bà Phúc lần dò đầu thôn cuối xóm, sau cùng tìm được cho cậu một cái vỏ trứng ngỗng. Nho thích lắm, cậu chùi rửa sạch sẽ, bắt thật nhiều đom đóm bỏ vào rồi quấn lá chuối làm nút đậy lỗ hổng lại.
Tối đến, với ngọn đèn đom đóm lập lòe trong tay, di qua lại trên từng trang sách mặt chữ, Quán Nho đã không bỏ phí thời gian, thu thập thêm biết bao là kiến thức…
Chốc chốc đèn đom đóm lại sáng bừng lên, soi tỏ khuôn mặt đĩnh ngộ của Quán Nho, rạng ngời thành vầng hào quang bao quanh đầu cậu. Vâng, chính là hào quang trí tuệ đang tỏa sáng từ khối óc và chí khí vượt khó hiếu học của cậu đấy thôi!…
Bà Phúc ngồi nhìn con, chợt ấm cả cõi lòng.
❀ ❀ ❀
[1] Ngày xưa chưa có nền giáo dục bắt buộc như hiện nay, tất cả trẻ em đều được đi học. Nên muốn học chữ phải có tiền, lễ Thầy, lễ Thánh, học phí v.v… Nghèo như cậu Quán Nho thì muốn học chữ là điều… không thể!
