Một trong những thú vui lý tưởng ở đồng quê là thả diều, mà thả “sáo diều” lại càng thú vị hơn nữa, vì ngoài việc ngắm cánh diều lơ lửng trên không, tai còn được nghe tiếng sáo nhặt khoan, trầm bổng du dương từ trời cao vọng xuống, làm sảng khoái cả tâm hồn và cảm giác dễ chịu trong ngọn gió hây hây… Vì lẽ đó mà Thế Vinh rất đam mê trò chơi này, và với tính cách của một nhà toán học ham quan sát tìm hiểu, thực nghiệm ứng dụng, đương nhiên là sáo diều của cậu chẳng chịu thua kém những cánh diều nổi tiếng trong vùng. Con diều trăng của Vinh thuộc loại to đại, hai đầu cánh hình lá uốn cong cân đối và dàn sáo có đến năm chiếc mang tên ốc, chuông, chiêng, phèng, còi, khi đón gió phát ra đủ âm thanh, hòa điệu thật nhịp nhàng êm ả.

Những chiều hè, khi gió nồm thổi mát rượi trên đê, là lúc thiếu niên trai tráng trong làng rủ nhau ra đồng thả diều. Cánh diều đã bay cùng bước chân Vinh chạy nhảy khắp các cánh đồng Sét, đồng Thuần, đồng Mông quanh vùng để thi thố diều đẹp, sáo hay, bay cao, đứng vững… Và, cho đến khi kỳ thi gần kề mà Vinh vẫn thích thú với môn chơi này để thư giãn sau những lúc miệt mài học tập…

Trong những buổi đại tập[1] do các thầy Huấn đạo, Giáo thụ chủ trì và các kỳ bình văn có cả những nhà khoa bảng tên tuổi của Sơn Nam tham dự, văn bài của Thế Vinh và hai anh em Quách Đình Bảo, Quách Hữu Nghiêm luôn được chấm hạng ưu, làm bài mẫu cho các sĩ tử khác tham khảo. Vinh và hai anh em nọ thường được ưu ái cho ngồi bên cạnh thầy, được ban chén rượu “khuyến miễn” là vinh dự lớn nhất để biểu dương tài năng và công lao học tập. Cũng từ đó họ kết tình bằng hữu do mến mộ tài năng của nhau,thường gặp gỡ để trau dồi thi phú, đàm luận văn chương…. Nhưng, càng cận kề kỳ thi thì sự viếng thăm của anh em họ Quách càng thưa dần, rồi biệt tăm hẳn. Vinh lo lắng nghĩ:

— Hay là họ gặp bất trắc gì chăng?… Phải sang thăm họ, luôn tiện định ngày cùng nhau lên kinh ứng thí chứ!

Rồi, Thế Vinh khăn gói lên đường đi thăm bạn. Tuy cùng đạo Sơn Nam, nhưng làng Phúc Khê quê nhà của anh em họ Quách xa lắm, đi hơn nửa ngày trời mới đến đầu làng, Thế Vinh liền ghé vào quán lá bên đường nghỉ chân uống nước cho tươi tỉnh lại đã, rồi mới vào nhà thăm bạn.

Thấy Vinh là người lạ, bà hàng nước hỏi:

— Trông cậu ra vẻ là học trò lạ… qua làng này có việc chi vậy?

— Thưa, học trò ghé thăm bằng hữu là anh em họ Quách ở Phúc Khê này ạ…

— Ôi giời!… Cậu đến lúc này thì hỏng rồi!… Không gặp được họ đâu!

Nghe vậy Vinh giật mình lo lắng hỏi dồn:

— Sao thế ạ?… Họ gặp chuyện chẳng lành ư?… Thưa bác?

Bà hàng nước mau miệng kể:

— Không phải!… Họ vẫn mạnh cả thôi, có điều cả tuần trăng nay rồi cậu Bảo cậu Nghiêm đóng cửa ngồi nhà nấu sử sôi kinh, quyết giành khôi nguyên ở khoa thi này, nên tuyên bố không bước chân ra khỏi cửa, không tiếp bất cứ ai… Chà, vậy là cậu không may rồi!…

Hiểu ra lý do bạn bặt tin, Vinh thầm nghĩ:

— Sắp đến ngày thi mà cứ cố nhồi nhét thêm chữ vào đầu thì phỏng có ích chi? Lối học của người này khác xa ta rồi, có gặp cũng chỉ làm phiền toái, gián đoạn sự học của bạn thôi… Huống hồ, bạn còn tuyên bố bế môn, miễn tiếp khách?!…

Vinh đứng dậy trả tiền nước, xách tay nải ra về…

— Ơ… ơ… thế cậu không định vào thăm bạn nữa sao? Ở xa đến, không chừng họ tiếp đấy…!

Thấy bà hàng quán ái ngại thay cho mình mà mách nước, Vinh chắp tay chào, đáp:

— Thưa, thôi ạ… cháu vào chỉ làm mất thời gian của bạn ấy… Nếu sau có gặp, nhờ bác nhắn là có Thế Vinh đến thăm là được rồi ạ, cảm ơn bác.

Vinh ra về, mãi một thời gian sau, khi đã ôn luyện hoàn tất Đình Bảo mới “khai môn xuất ngoại”. Một buổi đi dạo ra đầu làng, gặp bà hàng nước thì được tin trước đó Vinh có qua thăm, Bảo nghĩ:

— Lúc ấy mình vùi đầu ngày đêm còn không kịp ôn bài, sao cậu ta lại có thì giờ rảnh rỗi thế nhỉ?!… Mình phải sang bên ấy đáp lễ, tiện thể xem Vinh học hành ra sao?

Đến lượt Đình Bảo khăn áo qua làng Cao Hương thăm bạn, vào thư phòng thì chẳng thấy Vinh đâu, mặt án thư đã bám đầy bụi, nghiên mực khô cứng, sách quyển quăng bừa bãi như lâu ngày chưa ai rớ đến. Người nhà đi vắng cả, chỉ còn chú tiểu đồng đứng xớ rớ, Bảo hỏi:

— Thế cậu chủ đâu?

Thằng bé cười hồn nhiên, chỉ tay ra ngõ:

— Ở ngoài đồng trống ạ…

— Á… à, ra là cậu ta tìm nơi vắng vẻ yên tịnh để học, nên mới bỏ mặc thư phòng bừa bộn thế này đây… Bảo nghĩ như vậy, càng tò mò muốn gặp Vinh hơn.

— Em dẫn ta ra gặp cậu chủ nhé?

Bảo vừa hỏi xong thì thằng bé gật đầu lia lịa, nhoẻn cười rồi nắm tay hăm hở lôi cậu vừa đi vừa chạy… Ra khỏi cổng làng, băng qua ruộng đồng, chạy dọc bờ đê cho đến khi thấy những bãi cát trải dài, nhấp nhô, xa xa lố nhố có một đám người đang chơi thả diều, thằng bé mới buông tay Bảo ra, vừa thở hổn hển vừa cười bảo:

— Cậu chủ đang thả sáo diều đấy… Con diều to nhất bay cao nhất kia kìa… há há… vui quá…

Rồi nó chạy tiếp về phía trước, còn quay lại ngoắt Bảo:

— Cậu cũng đến đó chơi đi, vui lắm!… Ha ha, nhanh nào…!

Bảo đứng thừ người ra, cậu đã nhìn thấy Thế Vinh đang chạy tới lui, giật giật dây diều, hết thả ra lại cuộn bớt dây vào ống tre cầm trên tay, miệng không ngớt reo hò cùng đám mục đồng trai tráng trên bãi, xem ra Vinh rất hào hứng sảng khoái, đặt hết tâm trí vào trò chơi, chẳng chút bận bịu lo nghĩ gì về việc học việc thi cả…

— Thi cử đến nơi rồi mà vẫn vui chơi thoải mái được, thư thái ung dung như vậy thì tài học của người này ta không thể sánh bằng… Thật là kỳ tài!

Bảo nghĩ thầm rồi buồn bã lủi thủi quay về, đến nhà càng chuyên tâm ôn luyện hơn nữa…

Và, một cuộc thi đấu giành học vị khoa cử hết sức ly kỳ đã diễn ra giữa Thế Vinh và Đình Bảo, đôi bạn hữu đồng niên đồng khoa, nhưng cũng là kỳ phùng địch thủ của nhau.

Năm ấy (Nhâm Ngọ 1462), triều đình mở khoa thi Hương, ở trường thi Sơn Nam Hạ, Lương Thế Vinh đậu Giải Nguyên (đứng đầu) còn Quách Đình Bảo chỉ đậu Hương Cống, xếp sau một bậc.

Sang năm sau (Quí Mùi 1463), lại mở tiếp khoa thi Hội, đôi bạn này cùng lều chõng về Thăng Long ứng thí. Kỳ này, Đình Bảo đoạt học vị Hội Nguyên đứng đầu cả 1.400 ông Cống sĩ, trên Thế Vinh một bậc… Chỉ còn vào Đình thí, chờ nhà vua đích thân khảo duyệt nữa thôi, Đình Bảo chắc mẩm sẽ đoạt Trạng rồi… Nào ngờ, vua Lê Thánh Tông lại ra bài văn sách cho các ông Cống làm, hỏi về vấn đề “Đạo trị nước của các bậc đế vương”…. Ái chà, nếu hỏi về kinh thư chế biểu thì không ai qua được Đình Bảo, vì sở trường của cậu là lối học từ chương cử nghiệp (học gạo), điều gì cũng nhớ như in. Nhưng mà, làm văn sách thì lại cần có kiến văn uyên bác, học một hiểu mười mới có thể bàn luận sâu sắc, đưa ra những kế sách vẹn toàn thiết thực. Đây lại là ưu thế của Thế Vinh, vì sở học của cậu là phải hiểu rõ vấn đề một cách tường tận ngọn nguồn, còn biết phân tích đánh giá và góp ý kiến riêng cho vấn đề đó. Nên chi, bài nghị luận của Vinh vượt trội hơn tất cả.

Các khảo quan khi chấm đến bài của Vinh, đã phê rằng:

— Thử quyển hữu học thức, nghị khả trúng thượng. (nghĩa là: Quyển này có học thức, xứng đáng đỗ đầu)

Rồi khi quyển của Vinh được trình lên vua xem xét, Thánh Tông đọc xong lấy làm sảng khoái, châu phê rằng:

— Thử quyển tường minh bất tu đối sách chi danh độc kỳ văn thi nhân tâm thích thích yên. (nghĩa là: Quyển sách này rõ ràng không hổ danh là một bài đối sách, càng đọc càng thấy thích thú).

Nhà vua xuống chiếu phong Lương Thế Vinh làm Trạng nguyên, đệ nhất giáp đệ nhất danh Tiến sĩ Cập đệ. Còn Quách Đình Bảo chỉ đạt hạng ba: Thám hoa - Đệ nhất giáp đệ tam danh Tiến sĩ Cập đệ.

Vua Lê Thánh Tông rất đẹp lòng vì các quan tân khoa đều là những người trẻ tuổi tài cao, rồi đây họ sẽ có nhiều cống hiến tốt đẹp cho triều đình và quốc dân. Và lạ một điều nữa là cả ba vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa đều xuất thân từ vùng đất học Sơn Nam Hạ. Phấn khích, vui mừng, Vua sai dệt một lá cờ hoa gấm rồi tự tay mình đề bài thơ khen tặng, để rước đi trong đoàn vinh qui bái tổ của ba quan tân khoa cùng về quê Sơn Nam Hạ cho thêm phần vinh danh, thơ rằng:

Trạng nguyên Lương Thế Vinh,

Thiên hạ cộng tri danh.[2]

Lương Thế Vinh còn rất tài giỏi trong nhiều lĩnh vực khác như nghiên cứu về đạo Phật, tuồng chèo, lễ nhạc triều đình, múa rối nước, v.v… Nhưng nổi bật và đáng nhớ nhất về Thế Vinh, như câu đối của Hoàng giáp Phạm Văn Nghị đề ở đền thờ Trạng khi ghé thăm vào 400 năm sau, rằng:

Tam khôi thái kỳ thiên tử chế

Cửu chương toán học nhân gian truyền.

Nghĩa là:

Cờ hoa tam khôi vua ban tặng,

Toán học cửu chương dân còn truyền.

❀ ❀ ❀

[1] Tổ chức ở cấp huyện, trấn cho sĩ tử thử trước khi đi thi.

[2] Là khắp thiên hạ lừng danh.