Ông Nghè Lê[1] ngồi giữ cậu con trai cho bà vợ đi có việc. Ôm nó trong lòng chán, ông lại xốc nách giơ lên cao, lắc qua lắc lại chọc cười, mỏi tay rồi thì đặt ngồi lên án thư trước mặt, ngắm nhìn nó…
Nhớ ngày nào, mới làm lễ “thôi nôi” mà giờ đây nó đã lên hai rồi… Hôm đó, sau khi cúng vái xong, người nhà bày ra sàn đủ thứ đồ vật xem nó sẽ chọn món gì để đoán định tương lai theo tập tục. Cu cậu bò quanh, mắt mở to ngắm các thứ một cách tò mò ghê lắm; kia là cái chong chóng bằng giấy màu sặc sỡ, rồi con vụ (con quay), đồng tiền, cái bập bung, thanh kiếm gỗ, tập sách, oản bánh cùng nhiều thứ linh tinh khác nữa; cái nào cũng đẹp đẽ, bắt mắt cả… Cậu bò chán rồi ngồi phịch ra, vẫn nhìn chăm chăm các thứ, cuối cùng thò tay lấy… cây bút và tập sách!
Lúc đó, ông Nghè đã vỗ đùi cười khoan khoái:
— Há há, phải vậy chứ!… Con nhà tông, không giống lông cũng giống cánh mà.
Người nhà ai cũng rạng rỡ vui cười, ông ngoại thằng bé,[2] vuốt râu gật gù, bàn:
— Hai bên nội ngoại nó đều là dòng khoa bảng, toàn ông Nghè ông Cống cả, hy vọng nó sẽ nối nghiệp ông cha, làm cho họ tộc thêm lừng lẫy danh tiếng…
Cậu bé Phương[3] đã tụt khỏi án thư, lật lật vài trang của cuốn sách cha cậu đang đọc dở để đấy,mắt cậu nhìn vào chăm chú như người biết chữ vậy, rồi cầm lấy cây bút, quay lại nhìn cha nhoẻn cười, huơ huơ bút bắt chước điệu bộ của cha khi viết, làm ông Nghè Thứ phải bật cười theo. Ông chợt nghĩ vui:
— Hay là… mình thử dạy chữ, xem nó có lĩnh hội được gì chưa?
Rồi tay giữ con, tay cầm bút nhúng vào nghiên mực, ông viết ra giấy, vừa bảo:
— Xem này, đây là chữ nhất, ta viết một nét ngang… chữ nhị thì hai nét… chữ tam ba nét… hiểu không?
Thấy nó yên lặng ngồi nhìn, ông thử hỏi lại:
— Chữ nhất đâu nào?… Nhị đâu?… Tam đâu?
— Nhất… nhị… tam…
Nó bập bẹ, chỉ đúng từng chữ.
Ngạc nhiên, ông Nghè Thứ lấy tờ giấy khác, viết lại từng chữ, hỏi, nó vẫn đáp đúng. Ông thử viết vài chữ phức tạp, nhiều nét hơn, có cả chữ HỮU (có), và VÔ (không), thằng bé vẫn chỉ… trúng phóc!
Hôm sau, rồi nhiều ngày sau nữa, khi viết rồi hỏi lại, có đến trăm lần, cậu bé Phương còn nhớ mặt chữ như in, luôn chỉ đúng… Lúc ấy ông Nghè mới tin chắc con trai mình có một trí nhớ phi thường, nhưng cũng e ngại vì “tinh anh phát tiết (từng chữ) ra ngoài” quá sớm[4], nên mãi đến bốn, năm tuổi mới dạy chữ cho. Ở tuổi này mà Phương đã học đến Kinh Thi, vì cậu thông minh lắm, học đâu nhớ đấy, hiểu đấy, cha không phải chỉ bảo lần thứ hai… Rồi lên sáu, lên bảy thì đã biết làm đối, thơ văn phú lục, tứ thư ngũ kinh, Bắc sử Nam sử… môn nào cũng tinh thông cả.
Trong khi bọn trẻ con ở làng, phải đến tám thậm chí mười tuổi mới bắt đầu nhập môn thầy đồ, tập đồ chữ trên tấm ván khắc hoặc viết bằng que lên đất nện, ê a dăm ba câu Tam Tự kinh, thì cậu Phương đã ở vào hạng trung tập đại tập rồi, tức là sức học vượt xa bọn chúng cả chục năm. Bởi vậy, danh hiệu “thần đồng thất tuế” ở đất học Duyên Hà[5] chẳng mấy chốc mà vang lừng khắp chốn.
❀ ❀ ❀
[1] Tức Lê Trọng Thứ, cha của Quí Đôn.
[2] Tiến sĩ Trương Minh Lượng là ông ngoại Lê Quí Đôn.
[3] Hồi nhỏ, Quí Đôn có tên là Lê Danh Phương.
[4] Người xưa quan niệm rằng “Tài hoa thì bạc mệnh”, “Bạo phát thì bạo tàn”, sự thái quá thì bất cập, phát triển quá sớm thì không tốt, cũng ví như ngọn đèn càng sáng thì càng mau cạn kiệt dầu, rồi lụi tàn.
[5] Thần đồng 7 tuổi, Duyên Hà là quê nhà của Lê Quí Đôn
