Oliver leo lên một ngọn đồi, từ đó chàng có thể nhìn bao quát những vùng đồng bằng Tây Ban Nha. "Roland," chàng kêu lên, "anh có thấy những chiếc mũ giáp sáng ngời và những thanh gươm chói lọi kia không? Chính Ganélon đã gây ra cơ sự này, và hắn là kẻ đã bỏ mặc anh lại đây."
"Hãy im lặng, Oliver," Roland đáp. "Ông ấy là cha dượng của ta. Ta không muốn nghe bất cứ lời xúc phạm nào nhắm vào ông ấy." Đoạn, Oliver xuống đồi và thuật lại cho các binh sĩ những gì mình đã chứng kiến. "Sẽ chẳng có trận chiến nào bì được với trận này đâu," chàng nói; "các anh sẽ cần dốc hết sức lực để giữ vững trận địa và không bị đẩy lùi." "Nguyện rủa kẻ nào đào ngũ," họ đáp. "Chẳng một ai trong chúng ta lại không biết cách hy sinh."
"Quân ngoại giáo rất đông đảo," Oliver lại lên tiếng, "còn người Frank của chúng ta lại quá ít. Roland, hãy thổi tù và đi; vua Charles nghe thấy sẽ đến cứu chúng ta."
"Anh thật điên rồ khi nói thế," Roland đáp lại, "vì ở nước Pháp, ta sẽ mất hết mọi vinh quang. Không; nhưng thanh gươm Durendal của ta biết cách giáng đòn chí mạng, và người Frank của chúng ta sẽ chiến đấu đến cùng, ôi với biết bao niềm hân hoan! Thật là một ngày tồi tệ cho bọn vô tín ngưỡng khi chúng đặt chân đến đây, vì ta nói cho anh biết, không một kẻ nào có thể trốn thoát."
"Bọn vô tín ngưỡng rất đông," Oliver lặp lại, "còn chúng ta lại vô cùng ít ỏi. Roland, bạn tôi ơi, hãy thổi tù và đi; vua Charles nghe thấy sẽ đến cứu chúng ta."
"Ta hẳn là kẻ điên nếu làm vậy," Roland đáp. "Ở nước Pháp, khi mọi người hay tin, ta sẽ mất hết cả vinh quang! Không; nhưng thanh gươm Durendal của ta biết cách giáng đòn chí mạng, và người Frank của chúng ta sẽ chiến đấu dũng mãnh biết bao, với niềm hân hoan nhường nào! Đó là một ngày tang tóc cho bọn ngoại đạo khi chúng đến đây, vì ta nói cho anh hay, không một tên nào thoát khỏi cái chết."
"Hỡi Roland, ta cầu xin anh hãy thổi tù và, vua Charles sẽ nghe thấy khi ngài vượt qua các hẻm núi, và người Frank, ta xin thề đấy, sẽ đến cứu chúng ta."
"Trời đất không dung," Roland nói, "để vì ta mà họ hàng bị sỉ nhục, hay để ta mang tiếng xấu cho đất nước Pháp xinh đẹp. Không; nhưng thanh gươm Durendal của ta biết cách ra đòn. Bọn vô tín ngưỡng đã tự chuốc lấy cái chết, và chúng sẽ nhận lấy nó."
"Ta chẳng thấy có sự sỉ nhục nào cả," Oliver nói. "Chính mắt ta đã trông thấy quân Saracen của Tây Ban Nha; từ núi non cho đến thung lũng đâu đâu cũng thấy bóng chúng. Thế mà chúng ta lại quá đỗi ít ỏi!"
"Thế thì chúng ta càng có nhiều cơ hội chiến đấu hơn," Roland đáp. "Trời đất không dung để ta biến người Frank thành những kẻ hèn nhát! Thà chết vinh còn hơn sống nhục. Càng tiêu diệt nhiều giặc, Hoàng đế càng thêm yêu quý chúng ta."
Roland dũng cảm, nhưng Oliver cũng vô cùng khôn ngoan, và tâm hồn của cả hai đều cao cả như lời họ nói. "Hãy nhìn xung quanh và suy ngẫm một lát đi," Oliver nói; "chúng đã ở ngay sát chúng ta, còn vua Charles thì ở quá xa. À! Giá như anh chịu thổi tù và, Nhà Vua giờ này đã có mặt ở đây, và quân đội của chúng ta đã không lâm vào cảnh nguy hiểm. Đoàn hậu quân khốn khổ sẽ chẳng bao giờ còn được như ngày hôm nay nữa đâu."
"Anh đang nói những lời thật dại dột," Roland đáp. "Nguyện rủa kẻ nào có trái tim run sợ. Chúng ta sẽ mạnh mẽ giữ vững trận địa. Những đòn giáng trả sẽ xuất phát từ chúng ta, và chính trận chiến này cũng sẽ do chúng ta định đoạt."
Khi Roland nhận ra rằng mình buộc phải giao chiến với quân ngoại giáo, chàng gọi các chiến binh Frank đến và bảo Oliver đứng sát bên mình. "Đừng nói những điều đó nữa, người bạn và cũng là chiến hữu của ta," chàng nói. "Hoàng đế đã để lại cho chúng ta hai mươi ngàn tinh binh, không một ai trong số họ mang trái tim hèn nhát. Vì vị chúa công tối cao của mình, người ta phải sẵn sàng chịu đựng lạnh lẽo và oi bức, đói khát, hoan hỉ đổ máu và cam chịu mọi khốn cùng. Hãy phóng giáo của anh đi, Oliver, như ta sẽ vung thanh Durendal, thanh gươm đã được chính Nhà Vua trao tặng. Và nếu ta ngã xuống, kẻ đoạt được nó có thể tự hào thưa rằng: 'Đây là thanh gươm của một trang nam nhi hào hiệp'."
Bấy giờ, từ trên một ngọn đồi nhỏ, Tổng giám mục Turpin cất lời cậy trông với họ. "Vua Charles đã để lại chúng ta ở đây; ngài là Vua của chúng ta, và việc hy sinh vì ngài là bổn phận của chúng ta. Đạo Cơ Đốc đang lâm nguy, và các anh phải bảo vệ nó. Không thể tránh khỏi một trận chiến; vậy hãy chiến đấu và cầu xin Chúa dung thứ cho tội lỗi của các anh. Nhân danh Ngài, ta sẽ ban ơn xá tội cho các anh, và chốn Thiên đàng đã sẵn sàng chờ đón các anh rồi." Quân Frank xuống ngựa, quỳ gối xuống đất, và vị Tổng giám mục ban phép lành cho họ. Sau đó, họ lại lên ngựa và chỉnh đốn lại đội hình chiến đấu.
Tựa như chớp lóe, Roland ngự trên lưng tuấn mã Veillantif lao vút qua các hẻm núi, nét mặt rạng rỡ tươi vui, ngọn giáo lăm lăm trong tay. Người bạn tri kỷ Oliver sát cánh ngay sau chàng, và những người lính Frank bảo nhau: "Hãy nhìn vị anh hùng của chúng ta kìa!" Chàng liếc nhìn quân ngoại đạo bằng ánh mắt đầy kiêu hãnh, nhưng khi chạm đến những người đồng đội Frank, ánh mắt ấy lại trở nên dịu dàng và đầm ấm. "Hãy tiến chầm chậm thôi, hỡi các vị nam tước cao quý," chàng nói; "bọn vô tín ngưỡng hôm nay đang tự tìm đến cái chết tử đạo, và các anh sẽ thu được những chiến lợi phẩm phong phú hơn bất kỳ vị Vua nước Pháp nào từng có trước đây."
Oliver đáp: "Mọi lời tôi nói lúc này đều vô ích; anh đã không để vua Charles biết về hiểm cảnh của chúng ta, thế nên anh không thể trách ngài vì sự nguy khốn này. Hãy phi ngựa thật nhanh, và chỉ nghĩ đến hai điều: cách ra đòn và đỡ đòn sao cho chuẩn xác nhất. Và đừng quên hô vang chiến hiệu của vua Charles."
"Montjoie! Montjoie!" quân Frank cùng gầm vang, khi hai đạo quân lao sầm vào nhau trong một tiếng va chạm kinh hoàng.
Thật dài dòng biết bao nếu muốn kể lại hết trận chiến ấy cùng những chiến công hiển hách do cả Kitô hữu lẫn kẻ vô tín ngưỡng lập nên. Roland có mặt ở nơi chiến sự khốc liệt nhất, vung giáo đâm thục cho đến khi thân gỗ gãy vụn. Đoạn, chàng rút thanh Durendal ra khỏi vỏ, vung lên và dọn sạch một con đường đẫm máu giữa hàng ngũ giặc. Oliver cùng Nhóm Mười Hai Bồi Tước sát cánh ngay phía sau, khiến mặt đất ngập ngừa sắc đỏ bởi thây ma ngoại giáo. "Đánh hay lắm, đánh hay lắm!" Tổng giám mục hô vang, "Montjoie, Montjoie!"
Oliver dường như hiện diện ở khắp mọi nơi cùng một lúc. Ngọn giáo của chàng đã gãy đôi, chỉ còn trơ lại phần mũi và một mảnh dăm, thế nhưng nó lại tước đi nhiều sinh mạng hơn cả gươm của bao tráng sĩ khác. "Anh đang làm gì thế, hỡi người anh em?" Roland kêu lên, khi hai con ngựa của họ sượt qua nhau trong chốc lát. "Thứ chúng ta cần trong trận chiến này không phải là gỗ, mà là thứ thép đã được tôi luyện kỹ càng! Thanh gươm Hauteclair với chuôi nạm ngọc cùng đốc gươm bằng pha lê của anh đâu rồi?"
"Tôi nào có thời gian để rút nó ra," Oliver đáp. "Có quá nhiều nhát gươm phải giáng xuống."
Cuộc giao tranh ngày càng trở nên dữ dội; thây ma nằm chồng chất trên mặt đất. Ai có thể đếm hết những người lính Frank ngã quỵ nơi đây, chẳng bao giờ còn được nhìn thấy vợ con, mẹ già hay những đồng đội đang ngóng chờ họ nơi các hẻm núi nữa? Thế nhưng, số lượng binh lính Saracen bỏ mạng thậm chí còn lớn hơn nhiều. Và trong lúc họ đang chiến đấu trên mảnh đất Tây Ban Nha, một trận cuồng phong kỳ lạ nổi lên ở nước Pháp, sấm sét cùng những cơn gió dữ, và mặt đất rung chuyển; tường thành sụp đổ, giữa ban trưa mà tối tăm mịt mù. Người ta thì thầm với nhau: "Tận thế đến nơi rồi." Không, không; ngày tận thế của vạn vật hãy còn chưa tới, đó chỉ là thiên nhiên đang tiếc thương cho cái chết của Roland. Cuối cùng, quân Saracen quay đầu bỏ chạy, quân Frank thừa thắng đuổi theo, chỉ còn trơ trọi một mình Margaris Dũng Cảm. Ngọn giáo của hắn đã gãy, chiếc khiên chi chít những lỗ thủng, lưỡi gươm đẫm máu, bản thân hắn thì mang đầy thương tích trầm trọng. Ôi trời đất! Hắn hẳn đã trở thành một chiến binh vĩ đại biết bao nếu như chịu theo đạo Kitô. Hắn quất ngựa phi thật nhanh về phía Vua Marsile, thét lớn bảo ngài hãy lên ngựa, tập hợp lại quân sĩ và tung lực lượng dự bị vào để giáng cho quân Frank một đòn quyết định cuối cùng, trong lúc họ đã kiệt sức vì trận chiến kéo dài. "Thật dễ dàng để trả thù cho hàng ngàn binh sĩ đã chết của chúng ta," hắn nói; "nhưng nếu để họ xổng mất lúc này, dòng chảy của trận chiến có thể sẽ xoay chiều chống lại chúng ta."
Vua Marsile cho gọi thêm viện binh, và khi trông thấy lực lượng ấy, những người lính Frank ôm chầm lấy nhau lần cuối, trong khi vị Tổng giám mục hứa hẹn rằng họ sẽ sớm bước chân vào chốn Thiên đàng. "Hoàng đế sẽ rửa hận cho sự phản bội của Ganélon," Roland hét lớn, "dù chúng ta sống hay chết, nhưng phần ác liệt nhất của trận chiến vẫn còn ở phía trước, và chúng ta sẽ phải dồn hết sức lực để đánh lui bọn ngoại giáo. Chúng không được phép mang chuyện hèn nhát về kể lại trên đất nước Pháp xinh đẹp." Đoạn, họ thúc ngựa tiến lên theo đội hình, miệng hô vang "Montjoie! Montjoie!"
Vua Marsile cất lời: "Bá tước Roland không giống như người thường, và vì hắn không thỏa mãn với hai trận chiến, chúng ta sẽ ban cho hắn trận thứ ba. Ngày hôm nay, vua Charles sẽ mất đi quyền uy trên đất Tây Ban Nha, và nước Pháp sẽ phải cúi đầu trong hổ thẹn." Rồi ngài ra lệnh cho tiền quân tiến lên, trong khi chính ngài dừng lại trên một ngọn đồi nhỏ chờ thời cơ xung trận. Cuộc va chạm giữa hai đạo quân vô cùng dữ dội, và các vị thủ lĩnh chiến đấu vô cùng dũng mãnh, giáp lá cà, gươm đối gươm. Không ai giáng những đòn hiểm hóc hơn Tổng giám mục Turpin, vừa vung gươm hạ gục quân thù khỏi yên ngựa vừa không ngớt nguyền rủa chúng. "Ngài ấy chiến đấu thật cừ khôi," những người lính Frank chứng kiến cảnh ấy liền thì thầm. Thế nhưng quân Frank đã chiến đấu quá lâu, giờ đây đã lả đi vì mệt mỏi. Họ đổ rất nhiều máu, và đôi tay đã trở nên rã rời, chẳng còn đủ sức ra đòn. "Hãy nhìn các anh em của chúng ta ngã xuống kìa," họ thì thầm với nhau, và Roland nghe thấy những tiếng rên rỉ ấy, lòng đau như cắt. Hàng ngàn thây ma nằm la liệt, hàng ngàn người khác mang thương tích, vậy mà cuộc chiến vẫn tiếp diễn. Những con ngựa không chủ lang thang khắp chiến trường, cất tiếng hò reo tìm chủ. Bấy giờ, Marsile ra lệnh cho tù và thổi lên, và quân đội của ngài tụ họp quanh cờ hiệu lớn thêu hình con Rồng, do một tên Saracen tên là Abimus khiêng. Khi Tổng giám mục Turpin bắt gặp hắn, ngài phi thẳng tới chỗ ngọn cờ, chỉ với một nhát gươm uy lực đã hạ gục kẻ vô tín ngưỡng chết gục ngay trước tấm lân kỳ. "Montjoie! Montjoie!" ngài thét lên, và quân Frank nghe thấy, liền bảo nhau: "Cầu trời cho vua Charles có được nhiều người như ngài ấy!" Những ngọn giáo của quân Frank đã gãy nát, phần lớn khiên giáp cũng bị chẻ đôi, thế nhưng vẫn còn ba trăm thanh gươm trần trụi trụ vững để giáng những đòn chí mạng vào những chiếc mũ giáp sáng ngời của bọn ngoại giáo. "Cứu với! Cứu với, tâu Bệ hạ!" lũ quân Saracen hoảng loạn kêu cứu, và Marsile nghe thấy, liền đáp lời: "Thà chết chứ không trốn chạy trước đám người Frank này. Chớ ai nghĩ đến bản thân mình nữa, tất cả hãy dồn lại bảo vệ Roland. Nếu Roland chết, vua Charles coi như thất thủ. Nếu Roland sống, mọi chuyện đối với chúng ta thế là chấm hết!" Riêng Roland, sát cánh cùng Oliver bên cạnh, vung thanh Durendal dọn sạch một khoảng không gian rộng lớn khiến không tên nào dám đến gần; vị Tổng giám mục cũng dùng ngọn giáo giữ chân kẻ thù ở khoảng cách an toàn. Bốn lần quân Frank kiên cường chịu đựng những đợt xung phong, nhưng đến lần thứ năm, họ đã bị áp đảo bởi số lượng đông đảo của quân địch, và giờ đây chỉ còn lại vỏn vẹn sáu mươi người trên chiến trường.
ROLAND THỔI TÙ VÀ TRONG THÙNG LŨNG RONCESVALLES

Bấy giờ Roland quay sang Oliver mà rằng: "Hỡi vị chúa công tuấn tú và là người bạn chí thân, chúng ta thật đáng thương thay cho nước Pháp, từ nay sẽ phải góa bụa đi những tráng sĩ dũng mãnh nhường này. Ôi Charles, vị Vua của tôi, sao ngài vẫn chưa đến với chúng tôi? Oliver, hãy nói cho tôi biết, làm thế nào để chúng ta cho ngài hay tình cảnh hiểm nghèo này?" "Chẳng có cách nào cả," Oliver đáp, "thà chết vinh còn hơn sống nhục."
"Ta sẽ thổi tù và," Roland nói, "và vua Charles sẽ nghe thấy, rồi sẽ quay lại qua các hẻm núi. Ta biết quân Frank sẽ quay gót trở lại để cứu viện chúng ta."
"Làm thế là một điều nhục nhã cho họ," Oliver đáp lại; "tất cả họ hàng thân thích của chúng ta sẽ phải đỏ mặt vì chúng ta mãi mãi, và chính chúng ta cũng sẽ hổ thẹn với chính mình. Khi ta nài nỉ anh làm điều đó thì anh không chịu, và giờ thì thời gian đã qua mất rồi."
"Trận chiến đã quá ư khốc liệt," Roland nói, "ta sẽ thổi tù và, và vua Charles sẽ nghe thấy nó."
"Anh đã từ chối làm điều đó khi vẫn còn thời gian," Oliver đáp. "Giá như Hoàng đế đến lúc đó, thì đã chẳng có biết bao chiến binh ưu tú của chúng ta phải phơi thây trước mặt thế này. Đó không phải lỗi của ngài khi ngài không có mặt ở đây. Nhưng nếu anh thổi tù và lúc này, tôi sẽ không bao giờ gả em gái tôi, nàng Aude xinh đẹp, cho anh làm vợ nữa."
"Sao anh lại mang lòng oán hận sâu sắc đến thế?" Roland hỏi.
"Đó là lỗi của anh," Oliver đáp. "Sự dũng cảm và sự điên rồ không phải là một, và sự thận trọng luôn tốt hơn lòng cuồng nộ. Nếu có bao nhiêu người Frank phải nằm xuống, chính sự ngu ngốc của anh đã giết hại họ, và giờ đây chúng ta không thể phò tá Hoàng đế được nữa. Giá như anh chịu lắng nghe tôi, vua Charles giờ này đã có mặt ở đây, và Marsile cùng lũ Saracen của hắn đã bỏ mạng rồi. Lòng dũng cảm của anh, hỡi Roland, đã khiến chúng ta trả giá quá đắt! Bản thân anh sẽ bỏ mạng và nước Pháp sẽ bị bôi nhọ bởi sự nhục nhã. Và trước khi màn buông đêm xuống, tình bạn của chúng ta sẽ chấm dứt." Đoạn, chàng bật khóc, và Roland cũng khóc theo.
Vị Tổng giám mục ở gần đó đã nghe thấy những lời họ nói. "Đừng cãi vã trong giờ phút này nữa," ngài bảo. "Tù và của anh giờ đây không thể cứu được họ nữa rồi. Vua Charles ở quá xa; ngài sẽ mất quá nhiều thời gian mới tới nơi. Dù vậy, hãy cứ thổi lên, bởi ngài sẽ quay lại và trả thù bọn ngoại giáo. Rồi họ sẽ đem thi thể chúng ta đặt lên cáng, chở trên lưng ngựa, và chôn cất chúng ta giữa chốn núi non với những giọt nước mắt xót thương, dựng lên những bức tường cao quanh chúng ta, để chó sói và heo rừng không thể cắn xé di hài." "Ngài nói phải lắm," Roland đáp, và chàng nâng chiếc tù và lên, âm thanh hùng tráng vang vọng khắp núi non, để rồi vua Charles nghe thấy tiếng vang dội ấy ở tận cách xa ba mươi dặm. "Quân ta đang giao chiến," ngài thét lớn, nhưng Ganélon liền đáp: "Nếu người khác nói câu đó, chúng ta hẳn đã gọi kẻ ấy là kẻ nói dối." Bá tước Roland bị thương vô cùng nặng nề, và cố sức thổi tù và khiến máu trào ra khỏi miệng chàng. Thế nhưng chàng vẫn thổi thêm một lần nữa, và tiếng vang ngân dài xa tít tắp. Vua Charles nghe thấy nó trong các hẻm núi, và tất cả quân Frank của ngài cũng đều nghe thấy. "Đó là tù và của Roland," Nhà Vua nói, "và thằng bé đang chiến đấu."
"Nó có chiến đấu gì đâu," Ganélon đáp lại; "Ngài đã già rồi, và lời nói của ngài chẳng khác nào trẻ con. Hơn nữa, ngài thừa biết tính tự phụ của Roland lớn đến nhường nào; thật là một điều kỳ lạ khi Chúa lại để hắn sống lâu đến thế. Chỉ vì một con thỏ thôi, Roland cũng có thể thổi tù và suốt cả ngày, và vào lúc này, rất có thể hắn đang cười cợt cùng Nhóm Mười Hai Bồi Tước về nỗi sợ hãi mà hắn vừa gây ra cho chúng ta. Và lại nữa, có ai trên đời này dám tấn công Roland cơ chứ? Chẳng có ai đâu. Hãy tiếp tục hành quân đi, thâu thượng; sao phải dừng lại làm gì? Nước Pháp vẫn còn xa lắm."
Bá tước Roland phải chịu đựng nỗi đau đớn tột cùng và một vết thương sâu hoắm vắt ngang trán. Chàng thổi chiếc tù và lần thứ ba, và vua Charles cùng quân Frank đã nghe thấy. "Tiếng tù và ấy vọng thật xa," ngài nói, và Naimes đáp lời: "Đó là Roland đang kêu cứu. Một trận chiến đang diễn ra; chắc chắn có kẻ đã phản bội ngài ấy. Nhanh lên, thâu thượng, ngài ấy đã gọi đủ số lần rồi. Hãy hô vang chiến hiệu và mau chóng đến cứu viện cho ngài ấy." Bấy giờ, Hoàng đế ra lệnh thổi tù và, quân đội của ngài nhanh chóng tập hợp lại và mặc giáp với tất cả sự khẩn trương có thể, mỗi người đều bảo nhau: "Giá mà chúng ta kịp đến cứu Roland khỏi cái chết, chúng ta sẽ giáng những đòn mãnh liệt biết bao cho kẻ thù." Hỡi ôi, họ đã quá muộn, quá muộn mất rồi!
Nhưng trước khi lên đường quay trở lại, Hoàng đế còn phải giải quyết một việc. Ngài cho triệu tập ngách bếp trưởng đến trước mặt, trao tên phản gian Ganélon vào tay hắn, và bảo hắn muốn xử lý tù nhân thế nào tùy ý, bởi kẻ đó đã chứng tỏ bản thân không xứng đáng được đứng chung hàng ngũ với các chiến binh. Thế là ngách bếp trưởng tha hồ hành hạ hắn theo ý thích, dùng gậy quất tơi bời và tròng một chiếc xích nặng nề vào cổ hắn. Và cứ thế, hắn canh giữ tên phản tặc cho đến khi vua Charles quay về.
Những ngọn núi trông mới cao làm sao đối với đoàn quân đang rút lui! Những thung lũng sâu thẳm biết bao, và dòng nước xiết xiết nhường nào! Nhưng suốt dọc đường, những hồi tù và vẫn liên hồi thổi lên, để Roland có thể nghe thấy mà thêm vững lòng. Và trong lúc phi ngựa, vua Charles chỉ có một suy nghĩ duy nhất: "Nếu Roland đã tử trận, liệu ta có thể tìm thấy một người nào còn sống sót không?"
Roland đứng lặng nhìn núi non và những vùng đồng bằng, và ánh mắt chàng hướng tới đâu là những chiến hữu đã tử trận nằm la liệt ở đó. Chàng cất tiếng khóc than vang dội cho sự mất mát ấy, rồi quay sang Oliver mà rằng: "Người anh em, chúng ta phải bỏ mạng tại đây cùng với những người Frank còn lại." Chàng thúc ngựa thổi tù và, lao thẳng vào hàng ngũ quân thù, miệng thét vang "Montjoie! Montjoie!" Nhóm tàn quân sót lại quây quần đầy quả cảm quanh chàng, và những tiếng hò reo xung trận vang lên dữ dội. Dù Marsile cùng đại quân của hắn có tháo chạy trước mặt họ, vẫn có những kẻ không kém phần dũng mãnh ở lại phía sau, và Roland biết rằng giờ phút định mệnh của mình đã điểm. Về lòng dũng cảm, Oliver chẳng hề thua kém bất kỳ ai, chàng lao mình vào giữa chốn chiến trường ác liệt nhất. Chính Tên Tổng đốc (Caliph) là kẻ đã giáng đòn chí mạng kết liễu Oliver. "Vua Charles đã phạm sai lầm khi để anh ở lại trấn giữ các hẻm núi này," hắn nói, "nhưng mạng sống của anh sẽ phải đền trả cho vô số kẻ mà anh đã giết." Thế nhưng Oliver vẫn chưa chết, và lời lăng mạ của tên Tổng đốc như kích động dòng máu trong người chàng. Bằng tất cả sức lực còn sót lại, chàng vung cao thanh gươm Hauteclair, giáng một cú trời giáng xuống chiếc mũ giáp của tên Tổng đốc, chẻ đôi nó ra làm hai mảnh. "Hỡi tên ngoại đạo," chàng nói, chiến tích ngươi cướp được trong trận chiến sẽ chẳng bao giờ còn cơ hội khoe khoang nữa đâu." Rồi chàng thét lên "Roland! Roland!", và Roland đã đến. Khi trông thấy Oliver trước mặt, mặt tái mét và đầm đìa máu, chàng lảo đảo trên lưng ngựa như sắp ngất đi. Tầm nhìn của Oliver đã mờ đục và nhòe nhoẹt vì mất quá nhiều máu, lại không nghe rõ tiếng Roland nên đã nhầm chàng với kẻ thù, liền giáng một cú thật mạnh vào mũ giáp của Roland. Cú đánh ấy đã giúp Roland tỉnh táo lại, và chàng ngồi thẳng người lên. "Bạn tôi ơi," chàng nói, "sao anh lại làm thế? Tôi là Roland, người yêu quý anh khôn xiết, và chưa bao giờ tôi nghĩ anh lại có thể giấy tay lên chống lại tôi."
"Tôi nghe thấy anh nói," Oliver đáp, "tôi nghe thấy tiếng anh, nhưng lại chẳng thể nhìn thấy anh. Nếu tôi có lỡ đánh anh, xin hãy tha thứ cho tôi, bởi tôi thực lòng không hề hay biết."
"Ta tha thứ cho anh bằng cả tấm lòng," Roland nói, và họ ôm chầm lấy nhau lần cuối cùng.
Cơn hấp hối đang ập đến với Oliver; thị lực đã lụi tàn, thính giác cũng đang nhanh chóng mất đi. Chàng từ từ xuống ngựa, nhọc nhằn ngả mình xuống đất, lớn tiếng đọc lời sám hối tội lỗi. Rồi chàng cầu xin Chúa phù hộ cho Charlemagne, cho nước Pháp tươi đẹp và cho người bạn Roland, đoạn linh hồn rời khỏi xác. Roland quay lại và phát hiện ra bạn mình đã chết, chàng ôm lấy xác Oliver mà khóc nức nở. Cuối cùng, chàng đứng dậy và nhìn xung quanh. Trong số hai mươi ngàn con người, chẳng còn lại một ai ngoại trừ chính chàng, Tổng giám mục Turpin và Gautier. Cả ba người kề vai sát cánh, tiễn đưa không biết bao nhiêu tên ngoại giáo xuống suối vàng để đoàn tụ với những kẻ đi trước. Thế nhưng những vết thương trên thân thể họ thì đếm không xuể, và cuối cùng vị Tổng giám mục lảo đảo ngã quỵ. Dù vậy, họ vẫn chưa thể hạ sát được ngài: với một sự đấu tranh mãnh liệt, ngài gượng đứng dậy và đưa mắt tìm kiếm Roland. "Ta vẫn chưa bị khuất phục đâu," ngài nói; "một tráng sĩ có thể hy sinh chứ quyết không đầu hàng." Đoạn, cùng thanh gươm báu trong tay, ngài lao vào giữa chiến đoàn, mang cái chết gieo rắc khắp nơi. Roland chiến đấu hăng hái chẳng kém gì người bạn của mình, nhưng những khoảnh khắc trôi qua thật dài dằng dặc chờ đợi vua Charles đến cứu viện. Chàng lại thổi tù và, dẫu cho vết thương trên đầu lại một lần nữa tét miệng tuôn máu theo từng hơi sức bỏ ra. Và Hoàng đế đã nghe thấy tiếng tù và ấy, ngài khựng lại trong giây lát giữa chặng hành quân. "Hỡi các vị chúa công," ngài nói, "tình hình của chúng ta đang rất bất ổn; hôm nay chúng ta sẽ mất đi đứa cháu yêu quý Roland, bởi ta nhận ra qua tiếng tù và của nó rằng nó sống chẳng còn được bao lâu nữa. Hãy mau thúc ngựa, vì ta rất muốn nhìn thấy nó trước khi nó vĩnh viễn ra đi. Và hãy bảo mọi chiếc tù và trong quân đội thổi lên với âm hưởng lớn nhất!" Lũ ngoại giáo nghe thấy tiếng tù và vang dội khắp núi non thung lũng, chúng hãi hùng thì thầm với nhau: "Vua Charles đang đến kìa, vua Charles đến rồi!" Đó là cơ hội cuối cùng của chúng, một toán chiến binh ưu tú nhất lao thẳng về phía Roland. Trông thấy cảnh ấy, sinh lực bỗng chốc tràn trề trở lại trong huyết quản, và chàng kiêu hãnh đứng chờ chúng. "Ta sẽ chiến đấu sát cánh cùng ngài," Roland nói với Turpin, "và cho đến khi chết, ta sẽ không bao giờ rời bỏ ngài. Chúng muốn đánh mạnh đến đâu cứ việc; Durendal biết rõ cách giáng đòn trả thù."
"Sự hổ thẹn sẽ giáng xuống bất cứ kẻ nào không chiến đấu hết mình," vị Tổng giám mục đáp, "bởi đây là trận chiến cuối cùng của chúng ta. Vua Charles đang đến gần, và ngài sẽ rửa hận cho chúng ta."
Về sau, quân ngoại giáo từng kể lại rằng không một đại quân nào có thể gây ra sự tàn phá khủng khiếp như những gì vị Tổng giám mục và Roland đã làm trong ngày hôm đó. Ngựa Veillantif trúng đến ba mươi nhát giáo khắp mình mẩy rồi ngã quỵ xuống chết ngay dưới thân chủ. Nhưng Roland tung người nhảy xuống, vung gươm chém giết bầy Saracen khiến chúng hoảng hốt quay đầu bỏ chạy trước mặt chàng. Chàng đã quá kiệt sức để có thể truy đuổi theo chúng, đành quay lại xem vị Tổng giám mục còn thở hay không. Quỳ gối bên cạnh Turpin, chàng tháo chiếc mũ giáp bằng vàng và băng bó những vết thương đang rỉ máu cho ngài. Đoạn, chàng siết chặt ngài vào lòng và nhẹ nhàng đặt ngài nằm xuống đất. "Hỡi người bạn, chúng ta phải nói lời vĩnh biệt thôi, giờ đây tất cả các chiến hữu đều đã đi trước chúng ta rồi. Nhưng hãy làm tất cả những gì có thể cho thi hài của họ, không thể để họ nằm lại nơi chơ vơ thế này. Chính tay ta sẽ đi tìm kiếm các thi thể, mang họ về đây và xếp thành hàng ngay trước mặt ngài."
"Hãy đi đi," Tổng giám mục đáp, "nhưng đừng đi quá lâu. Tạ ơn Chúa, chiến thắng vẫn ở lại với anh và ta."
Một mình Roland lùng sục khắp chiến trường; chàng leo lên các sườn núi, băng xuống những thung lũng, và đi đến đâu chàng cũng thấy những gương mặt bất động của các chiến hữu. Hết người này đến người khác, chàng khiêng họ về đặt dưới chân Turpin, và trước những gương mặt ấy, vị Tổng giám mục bật khóc nức nở. Ngài giơ tay ban phép lành cho họ lần cuối cùng. "Hỡi các vị nam tước cao quý," ngài nói, "các anh đã ngã xuống trong một thời khắc cay đắng. Xin Chúa tiếp nhận linh hồn các anh vào chốn Thiên đàng. Còn ta, giữa bao nỗi đau đớn phải chịu đựng, điều tồi tệ nhất là ta sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy Hoàng đế của mình thêm một lần nào nữa."
Dưới gốc cây thông, sát bên một khóm tầm xuân, thi thể của Oliver đang nằm đó, Roland liền ôm chàng vào lòng và khiêng đến chỗ Tổng giám mục, đặt nằm trên một chiếc khiên gần bên các vị bồi tước khác. Bấy giờ, trái tim chàng vỡ vụn kèm theo một tiếng kêu xé lòng, rồi ngã quỵ ngất đi bên cạnh Oliver. Chứng kiến nỗi đau đớn của Roland, nỗi buồn của vị Tổng giám mục như nhân đôi, ngài với tay với lấy chiếc tù và đang nằm gần đó. Một con suối nhỏ chảy qua thung lũng Roncevalles, và ngài lết thân mình về phía đó để lấy nước cứu tỉnh Roland. Nhưng ngài đã quá kiệt sức do mất máu nên chẳng thể lê tới bờ sông, và ngài ngã quỵ ngay tại chỗ. "Xin Chúa dung thứ cho những tội lỗi của tôi," ngài nói, rồi trút hơi thở cuối cùng trong tư cách là người tôi tớ của Chúa và của vua Charles. Tiếng kêu ấy lọt vào tai Roland, người đang dần tỉnh lại, chàng gượng đứng dậy bước đến bên vị Tổng giám mục quá cố và đan hai tay ngài trước ngực. "Ôi vị Hiệp sĩ cao quý," chàng nói, "tôi xin phó thác ngài trong tay Chúa, bởi kể từ thời các Tông đồ, Ngài chưa từng có một người tôi trung nào hơn thế. Mong sao linh hồn ngài từ nay được thanh thản khỏi mọi u sầu, và nguyện xin Cổng Thiên đàng rộng mở đón ngài bước vào!"
Vừa cất lời, Roland linh cảm rằng cái chết của chính mình cũng chẳng còn xa nữa. Chàng làm lễ hòa giải với Chúa, một tay cầm tù và, tay kia nắm chặt thanh Durendal. Đoạn, chàng leo lên một ngọn đồi nhỏ mọc hai cây thông, nhưng vừa lên đến đỉnh thì ngã quỵ xuống gần như bất tỉnh. Thế nhưng một tên Saracen nãy giờ vẫn rình mò và giả vờ chết bỗng chốc vùng dậy, vừa trông thấy liền ré lên: "Bị hạ rồi! Hắn bị hạ rồi, đứa cháu của vua Charles! Và thanh gươm lừng danh của hắn sẽ được mang về Ả Rập"; thế là hắn nắm chặt lấy chuôi Durendal, và giật mạnh râu Roland để chế giễu. Giá như tên Saracen đó khôn ngoan hơn một chút, hắn đã chẳng dại dột chạm vào bộ râu của Roland, bởi chính cú chạm ấy đã kéo Bá tước trở lại với ý thức. Cảm nhận được thanh gươm đang bị tước đoạt, sẵn chiếc tù và vẫn luôn kè kè bên mình, chàng giáng cho tên Saracen một cú trời giáng vào mũ giáp khiến hắn buột rơi thanh Durendal và ngã lăn ra đất chết tươi. "Đồ hèn nhát," Roland lên án, "kẻ nào đã cho phép mày dám bén mảng động đến người Roland, dù sống hay chết? Mày thậm chí còn chẳng đáng để ta dùng tù và giáng cho một đòn." Ấy thế mà cái chết đang đến ngày một gần hơn, và Roland thừa biết điều đó. Chàng gượng đứng dậy thở hổn hển, khuôn mặt trắng bệch như thể đã chôn chân dưới nấm mồ, và rút thanh Durendal ra khỏi vỏ. Mười lần chàng giáng mạnh lưỡi gươm xuống khối đá nâu trước mặt, thế mà thép vẫn hoàn thép, chẳng hề suyuy chuyển. "Hỡi Durendal trung thực của ta, ngươi có biết giờ phút chia ly của chúng ta đã đến rồi không?" chàng khóc than. "Ngươi đã cùng ta chiến thắng trong bao trận chiến, và dâng hiến cho vua Charles biết bao vương quốc. Ngươi sẽ không bao giờ được phép phò tá bất kỳ một người chủ nào khác sau khi ta chết." Lại một lần nữa, chàng dồn hết sức lực chém xuống tảng đá, nhưng lưỡi thép Durendal chỉ bật chệch ra. Khi nhận ra mình không tài nào bẻ gãy nổi thanh gươm, Roland ngồi thụp xuống khóc lóc thảm thiết, hoài niệm về tất cả những trận chiến mà họ đã cùng nhau trải qua. Thêm một lần nữa chàng vung gươm, nhưng thép vẫn bền bỉ không suy suyển. Tử thần đang đến gần kề; chàng phải làm sao đây? Chàng ngả lưng nằm xuống dưới gốc cây thông để chờ chết, đầu gối lên thảm cỏ xanh, khuôn mặt hướng về phía bọn ngoại giáo. Phía dưới người, chàng đặt thanh Durendal và chiếc tù và. Trơ trọi một mình giữa chốn núi non hướng về Tây Ban Nha, chàng đọc lời sám hối tội lỗi và dâng lên lời cầu nguyện cuối cùng. Đoạn, chàng giơ cao bàn tay phải, và các Thiên thần đã đến đón linh hồn chàng về chốn Thiên đàng.