Sự khác biệt giữa hai quốc gia lớn có thể được minh họa qua sự trùng hợp ngộ nghĩnh rằng, vào thời điểm này, cả Pháp và Anh đều đang bàn thảo về việc tưởng niệm một nhà văn. Nước Pháp đang cân nhắc việc tôn vinh cố nhà văn Zola, trong khi nước Anh đang xem xét việc tôn vinh đại văn hào Shakespeare mới qua đời gần đây. Có lẽ việc khoảng thời gian trôi qua dài ngắn khác nhau cũng mang một ý nghĩa dân tộc sâu xa nào đó. Một số người có thể cho rằng sự vội vã trong việc đả kích hay thần thánh hóa Zola lúc này là thiếu kiên nhẫn và kém tế nhị; nhưng một quốc gia đã dửng dưng suốt ba trăm năm kể từ đám tang của Shakespeare thì có lẽ bị coi là quá mức tế nhị rồi. Thế nhưng, đằng sau vấn đề thời gian ấy lại ẩn chứa những điều sâu xa hơn nhiều. Điểm tương phản cốt lõi nằm ở chỗ người Pháp đang tranh luận xem có nên dựng đài tưởng niệm hay không, trong khi người Anh chỉ tranh luận xem đài tưởng niệm đó nên ra sao. Nói cách khác, người Pháp đang thảo luận về một vấn đề hãy còn sống, còn chúng ta lại bàn về một vấn đề đã chết. Hoặc đúng hơn, không phải là đã chết, mà là đã ngã ngũ, đó lại là một chuyện hoàn toàn khác.

Khi một vấn đề thuộc về trí tuệ đã ngã ngũ thì nó không chết: trái lại, nó trở thành bất tử. Bảng cửu chương là bất tử, và danh tiếng của Shakespeare cũng vậy. Nhưng danh tiếng của Zola chưa chết mà cũng chẳng bất tử; nó đang ở vào thời điểm khủng hoảng, đang hồi cân não; và rất có thể sẽ bị đánh giá là thiếu trọng lượng. Do đó, người Pháp hoàn toàn có lý khi coi đây là một vấn đề thời sự. Nó vẫn đang sống như một câu hỏi, bởi vì nó vẫn chưa có lời giải đáp. Song Shakespeare không phải là một câu hỏi thời sự: ông là một câu trả lời sống mãi với thời gian.

Do đó, phần mình, tôi cho rằng cuộc tranh cãi về Zola ở Pháp thiết thực và kích thích hơn nhiều so với cuộc tranh cãi về Shakespeare ở Anh. Việc đưa Zola vào điện Panthéon có thể xem như một cách định vị vị trí của ông. Nhưng chẳng ai có thể nói rằng việc dựng một bức tượng Shakespeare, dẫu cao đến năm mươi thước trên đỉnh Nhà thờ St. Paul, lại có thể định vị được vị trí của Shakespeare. Nó chỉ định vị vị trí của chính chúng ta đối với Shakespeare mà thôi. Chính ông mới là kẻ đứng vững; còn chúng ta mới là kẻ ba phải, đổi thay. Điều gần gũi nhất ở Anh có thể sánh với trường hợp của Zola là nếu có đề xuất đưa một tác giả gây tranh cãi dữ dội và mang tính bài bác cao vào an nghỉ cùng tro cốt của những nhà thơ vĩ đại nhất nước Anh. Chẳng hạn, giả sử có đề xuất chôn cất ông Rudyard Kipling tại Tu viện Westminster. Tôi sẽ phản đối việc chôn cất ông ấy ở Tu viện Westminster; thứ nhất, bởi vì ông ấy vẫn còn sống (và ở điểm này, tôi nghĩ ngay cả bản thân ông ấy cũng phải thừa nhận sự công bằng trong lời phản đối của tôi); và thứ hai, bởi vì tôi muốn dành không gian ngày càng thu hẹp đó cho những gương mặt lớn lao, trường tồn của văn học Anh, chứ không phải cho những vị khách ngoại quốc ngắt quãng đầy thú vị. Tôi sẽ không đời nào đưa cả ông Kipling lẫn ông George Moore vào Tu viện Westminster, dẫu cho ông Kipling quả thật đã nắm bắt tài tình hơn cả ông Moore sự tàn nhẫn lạnh lùng, minh bạch của truyện ngắn Pháp. Tôi vô cùng chắc chắn rằng Geoffrey Chaucer và Joseph Addison vẫn sống hòa thuận với nhau tại Góc Thi Sĩ, dẫu cho họ cách nhau cả thế kỷ. Nhưng tôi cảm thấy ông George Moore sẽ hạnh phúc hơn nhiều nếu được nằm ở Père-la-Chaise, với một bức tượng nổi loạn do Rodin điêu khắc ngự trị trên đầu; và ông Kipling sẽ hạnh phúc hơn biết bao dưới một tượng đài châu Á khổng lồ nào đó, được chạm trổ toàn những sự tàn bạo của các vị thần.

Còn về vấn đề đài tưởng niệm Shakespeare của người Anh, mỗi dân tộc có một phương thức tưởng niệm riêng, và tôi nghĩ phương thức của chúng ta có rất nhiều điểm đáng bàn. Có phong cách tưởng niệm kiểu Pháp, tức là dựng những bức tượng vô cùng khoa trương, nhưng được chế tác rất tinh xảo. Có phong cách tưởng niệm kiểu Đức, tức là dựng những bức tượng vô cùng khoa trương, nhưng chế tác tồi tàn. Và có phương pháp tưởng niệm kiểu Anh, cách thức vĩ đại của người Anh đối với các bức tượng, đó là hoàn toàn không dựng tượng chút nào. Một bức tượng có thể mang tính uy nghi; nhưng sự vắng bóng của bức tượng lại luôn mang một vẻ uy nghi thâm trầm hơn. Phần mình, tôi cảm thấy có một nét gì đó rất mang tính dân tộc, một sự biểu trưng vô cùng lành mạnh, trong thực tế là chẳng có bức tượng nào của Shakespeare cả. Dĩ nhiên, có một bức ở Quảng trường Leicester; nhưng chính cái nơi nó đứng lại cho thấy nó do một người ngoại quốc dựng lên cho những người ngoại quốc ngắm. Chắc chắn có một điều gì đó khiêm nhường và nam tính khi chúng ta không cố gắng thể hiện đại thi hào của mình qua loại hình nghệ thuật tạo hình mà ta vốn không sở trường. Chúng ta tôn vinh Shakespeare cũng như người Do Thái tôn vinh Chúa — bằng cách không dám tạc tượng ngọc hình vị. Nghệ thuật điêu khắc, những bức tượng của chúng ta, đủ tốt cho giới chủ ngân hàng và các nhà từ thiện, những kẻ đang gieo họa cho chúng ta: nhưng chưa đủ tốt cho ngài, người ban ơn phước cho xứ sở này. Cớ sao chúng ta lại phải tôn vinh cái nghệ thuật mà ta thất bại bằng chính cái nghệ thuật mà ta đắc thắng cơ chứ?

Nước Anh dễ được thấu hiểu nhất khi được nhìn nhận là xứ sở của những kẻ nghiệp dư. Đây đặc biệt là xứ sở của những người lính nghiệp dư (tức là Lực lượng Tình nguyện), của những chính khách nghiệp dư (tức là tầng lớp quý tộc), và cũng chẳng có gì là vô lý hay lạc điệu khi nơi đây đặc biệt trở thành xứ sở của một cái nhìn hời hợt, nhởn nhơ về văn học. Shakespeare không có một đài tưởng niệm mang tính hàn lâm cũng vì lý do ông chẳng có một nền giáo dục hàn lâm nào. Ông chỉ biết dăm chút tiếng La-tinh và còn ít tiếng Hy Lạp hơn thế, và (với tinh thần ấy) ông chưa bao giờ được tưởng niệm bằng những câu văn bia tiếng La-tinh hay cẩm thạch Hy Lạp. Nếu không có gì rõ ràng và cố định về các biểu tượng danh tiếng của ông, ấy là bởi chẳng có gì rõ ràng và cố định về cội nguồn danh tiếng ấy. Những ngôi trường lớn và các trường đại học từng dõi theo một người từ thuở trẻ có thể ghi tạc tên tuổi ông khi qua đời; nhưng Shakespeare chẳng có lấy những truyền thống quy tụ nào như thế. Chúng ta chỉ có thể nói về ông những gì ta nói về Dickens. Chúng ta chỉ có thể nói rằng ông xuất thân từ hư vô và đi đến muôn nơi. Đối với ông, một đài tưởng niệm ở bất cứ xó xỉnh nào cũng đều trở nên lạc lõng. Một bức tượng lạnh lẽo ở một quảng trường nào đó cũng bất hợp lý với ông y như khi đặt cạnh Dickens. Nếu ngày mai chúng ta dựng một bức tượng Dickens ở Portland Place, chúng ta sẽ cảm thấy sự cứng nhắc ấy thật mất tự nhiên. Ta sẽ phải nơm nớp lo sợ bức tượng ấy lững thững đi dạo trên phố vào ban đêm.

Nhưng ở Pháp, câu hỏi liệu Zola có nên được đưa vào điện Panthéon khi qua đời hay không cũng thực tế chẳng khác nào câu hỏi liệu ông ta có nên tống giam khi còn sống hay không. Đó là bài toán về việc liệu quốc gia ấy sẽ chọn ngả đường tư duy này hay ngả đường tư duy khác. Khi dựng một đài tưởng niệm cho Zola, họ không chỉ dựng lên một chiến tích, mà còn dựng cả một cột mốc chỉ đường. Vấn đề này sớm muộn gì cũng phải được giải quyết ở hầu hết các quốc gia châu Âu; nhưng giống như mọi vấn đề tương tự, nó đã bùng phát trước tiên ở Pháp; bởi vì Pháp là chiến trường của thế giới Cơ Đốc giáo. Vấn đề đó, dĩ nhiên, đại khái là thế này: trong cái vùng ranh giới mập mờ của sự tự do ngôn từ về một số chủ đề nhạy cảm nào đó, việcếm nhã mang tính cố ý và trang trọng sẽ là một tình tiết giảm nhẹ hay tình tiết tăng nặng? Sự đồi trụy sẽ đồi trụy hơn nếu nó mang vẻ nghiêm trang, hay đồi trụy hơn nếu nó mang vẻ cợt nhả? Phần mình, tôi thuộc về trường phái cũ trong vấn đề này. Khi một cuốn sách hay một vở kịch đập vào mắt tôi như một tội ác, tôi sẽ không vì thế mà nguôi giận khi được bảo rằng đó là một tội ác nghiêm trọng. Nếu một kẻ đã viết nên thứ gì đó đê tiện, tôi chẳng hề được an ủi chút nào bởi lời giải thích rằng hắn hoàn toàn cố tình làm thế. Tôi thừa biết mọi tai hại của sự suồng sã; tôi không ưa kẻ cười cợt khi nhìn thấy đức hạnh. Nhưng tôi thà chọn hắn còn hơn kẻ vừa khóc lóc khi nhìn thấy đức hạnh vừa lớn tiếng cằn nhằn cay đắng vì sự tồn tại của thứ đó. Tôi chẳng hề thấy yên tâm chút nào khi các chuẩn mực đạo đức dã man như tục ăn thịt người, lại được khoác lên tấm áo nghiêm túc và thành kính chẳng kém gì vụ tự sát. Và tôi nghĩ có một sự ngụy biện hiển nhiên trong những lời so sánh cay đắng do một số người hiện đại vẽ ra giữa sự ác cảm dành cho vở kịch “Hồn ma” của Ibsen với sự ái mộ dành cho một trò hề nào đó như “Dear Old Charlie”. Chắc chắn chẳng có gì huyền bí hay phi triết lý trong sự lựa chọn của đại중 cả. Trò hề “Dear Old Charlie” rồi sẽ trôi qua — bởi vì nó chỉ là một trò hề. Những “Hồn ma” bị xua đuổi — bởi vì chúng thực chất là những bóng ma.

Đây, dĩ nhiên, chính là toàn bộ vấn đề về Zola. Tôi đã trưởng thành, và tôi chẳng bận tâm mấy đến sự vô đạo đức của Zola. Thứ tôi không thể nào chịu đựng nổi chính là đạo đức của ông ta. Nếu trên trái đất này từng có một con người sống để hiện thực hóa lời răn đanh thép rằng, “Nhưng nếu ánh sáng trong người ngươi lại là bóng tối, thì bóng tối ấy lớn biết nhường nào”, thì đó chắc chắn chính là hắn. Những con người vĩ đại như Ariosto, Rabelais, và Shakespeare dẫu có sa chân vào những chốn nhơ nhớp, có lấm láp trong những tội lỗi bồng bột nhưng có thể dung thứ, có lê thê qua hàng trang sách để phơi bày sự yếu đuối khổng lồ của mình, có dơ dáy, có không thể biện minh; thì rồi họ vẫn gượng dậy được và vẫn có thể cất lên những lời lẽ đầy lòng nhân ái thuyết phục cùng niềm danh dự nguyên vẹn về những điều tốt đẹp nhất trên đời: Rabelais nói về việc giáo dục tuổi trẻ nhiệt thành và khắc khổ; Ariosto nói về tinh thần hiệp sĩ thiêng liêng; Shakespeare nói về sự tĩnh lặng huy hoàng của lòng trắc ẩn. Nhưng ở Zola, ngay cả những lý tưởng cũng là thứ không đáng mong muốn; lòng trắc ẩn của Zola lạnh lùng hơn cả công lý — chà, lòng trắc ẩn của Zola còn cay đắng trong cổ họng hơn cả bất công. Khi Zola vẽ ra cho chúng ta một khung cảnh giáo dưỡng lý tưởng, ông không đưa chúng ta, như Rabelais, bước vào những miền đất hạnh phúc của học thức nhân văn. Ông dẫn ta vào những ngôi trường của học thức phi nhân văn, nơi chẳng có sách vở, chẳng có hoa thơm, chẳng có rượu ngon hay trí tuệ, mà chỉ có những dị hình ngâm trong lọ thủy tinh, nơi các quy luật được giảng dạy từ những ngoại lệ. Chân lý của Zola khớp hoàn toàn với định nghĩa về bộ xương giấu trong tủ; nghĩa là, đó là thứ mà phong tục gia đình cấm không được vén mở, nhưng vốn đã hoàn toàn mục rữa, ngay cả khi được phơi bày. Macaulay từng nói rằng những người Thanh giáo căm ghét trò đấu gấu, không phải vì nó gây đau đớn cho con gấu, mà bởi nó mang lại niềm vui cho đám đông khán giả. Bản chất của con người Thanh giáo đã đánh mất Chúa này cũng từ thứ chất liệu đó mà ra. Một kẻ Thanh giáo theo cái khuôn mẫu này còn tệ hại hơn cả gã Thanh giáo căm ghét niềm vui chỉ vì trong đó có điều ác. Kẻ này thực sự căm ghét điều ác chỉ vì trong đó có niềm vui. Zola còn tồi tệ hơn cả một kẻ chuyên viết sách khiêu dâm, hắn là một kẻ bi quan. Hắn làm một việc còn tệ hơn cả cổ xúy tội lỗi: hắn cổ xúy sự chán chường, mất niềm tin. Hắn biến dục vọng thành thứ gớm ghiếc bởi vì đối với hắn, dục vọng đồng nghĩa với sự sống.