Với sự ra đi của Francis Thompson, chúng ta đã mất đi năng lượng thi ca vĩ đại nhất kể từ thời Browning. Năng lượng của ông mang thứ bản chất dường như tương đồng. Browning có chiều sâu phức tạp về mặt trí tuệ chính vì ông rất đơn giản trong đạo đức. Ông quá giản dị để phải tự giải thích về mình; ông quá nhún nhường để mà cho rằng người khác cần đến bất kỳ sự cắt nghĩa nào. Thế nhưng, nguồn năng lượng thực sự ở ông, cũng như năng lượng đích thực nơi Francis Thompson, được biểu hiện rõ nét nhất qua việc cả hai nhà thơ đều vừa vặn say mê những điều vô tận, lại vừa trân quý cả những tiểu tiết. Bất kỳ một kẻ theo chủ nghĩa Đế quốc tầm thường nào cũng có thể ôm ấp những tư tưởng lớn lao chừng nào hắn không bị buộc phải bận tâm đến những ý tưởng nhỏ nhặt. Bất kỳ một nhà triết học khoa học tầm thường nào cũng có thể nắm giữ những chi tiết vụn vặt chừng nào ông ta không phải gánh vác những tầm nhìn bao quát. Song, những thi sĩ lớn luôn biết dùng cả kính viễn vọng lẫn kính hiển vi. Các nhà thơ lớn thường có vẻ khó hiểu xuất phát từ hai lý do trái ngược: đôi khi, bởi họ đang bàn về một điều gì đó quá lớn lao vượt quá tầm hiểu biết của bất kỳ ai; và có lúc, bởi họ đang đề cập đến một thực tại quá ư bé nhỏ mà không một ai có thể nhìn thấy. Francis Thompson sở hữu cả hai chiều kích vô tận ấy. Ông ẩn mình bằng cách hóa thành quá đỗi nhỏ bé, tựa như loài vi sinh vật lẩn khuất; hoặc ông thoát đi bằng cách trở nên vô cùng vĩ đại, tựa như vũ trụ bao la. Bất cứ ai am hiểu thơ ca của Francis Thompson đều tường tận chân lý mà tôi đang nhắc đến. Để rộng đường ơn huệ cho những ai chưa biết, tôi xin được nêu ra hai trường hợp được gợi lại từ ký ức. Tôi không mang theo sách bên mình, thế nên tôi chỉ có thể chuyển tải những đoạn thơ ấy qua một bản diễn giải vụng về. Nhưng có một bài thơ mang hình ảnh lớn lao đến mức thoạt đầu người ta thực sự khó lòng lĩnh hội nổi; ông đang miêu tả buổi chiều tàn trên mặt đất với làn sương mờ, hơi khói và hương thơm, rồi hình dung tất cả cuồn cuộn bay lên tựa như làn khói; để rồi đột nhiên, ông gọi cả quả địa cầu là một chiếc lò xông hương, và bảo rằng có một linh hồn khổng lồ nào đó đang chậm rãi lư hương ấy trước đấng Tối Cao. Đó là ví dụ về hình ảnh quá lớn lao để có thể thấu hiểu trọn vẹn. Một minh chứng khác vẫn còn hằn sâu trong tâm trí tôi về một hình ảnh quá đỗi nhỏ bé. Trong một bài thơ của mình, ông nói rằng khoảng vực thẳm giữa điều đã biết và điều chưa biết được bắc cầu bởi “cái chết mang uy quyền giáo hoàng.” Có khoảng mười chơi chữ mang tính lịch sử và thần học được nén chặt trong từ duy nhất đó. Rằng một vị linh mục vốn đồng nghĩa với giáo hoàng, rằng một vị giáo hoàng chính là người xây cầu, rằng cái chết chắc chắn là một nhịp cầu, rằng rốt cuộc cái chết hóa ra lại là một linh mục hòa giải, rằng chí ít cả linh mục lẫn những nhịp cầu đều minh chứng cho việc một thực thể này có thể tách rời khỏi một thực thể khác—tất cả những ý niệm ấy, cùng đôi mươi ý niệm khác nữa, đều thực sự hội tụ trong từ “mang uy quyền giáo hoàng.” Trong thơ ca của Francis Thompson, cũng như trong thi ca của vũ trụ, bạn có thể thỏa sức vươn ra xa đến vô cùng tận, nhưng đồng thời cũng có thể lặn sâu vào trong đến tận cùng. Hai chiều kích vô tận ấy chính là dấu hiệu của sự vĩ đại; và ông quả là một nhà thơ lớn.

Bên dưới dòng thác ngợi ca vốn dĩ thuộc về người thi sĩ đã khuất, vẫn tồn tại một tầng ngầm thảo luận đầy hiển hiện xung quanh ông; dăm ba lời buộc tội về sự suy đồi đạo đức ít ra cũng đủ sức nặng để được chính thức đính chính trên tờ Nation; và nhân dịp này cùng nhiều sự kiện khác, đã có một làn sóng bàn tán râm ran không dứt về sự thu hút của ông đối với các ý niệm thần học Công giáo cũng như quá trình ông dần thấm đượm những tư tưởng ấy. Vấn đề này vô cùng quan trọng đến mức tôi cho rằng nó cần được nhìn nhận và thấu suốt ngay cả ở thời điểm hiện tại. Tất nhiên, có một thực tế là Francis Thompson ngày càng hiến dâng nhiều hơn cho những vần thơ không chỉ thuần túy Công giáo, mà người ta còn có thể nói là thuần chất giáo hội. Hơn thế nữa, sự thật là (nếu mọi sự cứ tiếp diễn như hiện tại) sẽ ngày càng có nhiều thi sĩ tài năng nối gót ông làm điều tương tự. Các nhà thơ sẽ có xu hướng hướng về đức tin chính thống Thiên Chúa giáo vì một lý do vô cùng hiển nhiên: đó là thứ giản đơn và tự do nhất hiện còn sót lại trên cõi đời này. Về điểm này, thiết tưởng chúng ta rất cần phải rạch ròi. Khi người ta gán ghép những thói hư tật xấu đặc thù cho Giáo hội Thiên Chúa giáo, họ dường như hoàn toàn quên mất rằng thế giới (thứ duy nhất còn lại bên cạnh Giáo hội) lại mang những thói tật ấy trầm trọng hơn nhiều. Giáo hội từng tàn nhẫn; nhưng thế giới còn tàn nhẫn biết bao nhiêu. Giáo hội từng mưu mô; nhưng thế giới còn mưu mô gấp bội. Giáo hội từng mê tín; nhưng chưa bao giờ nó mê tín bằng một thế giới bị bỏ mặc cho chính nó.

Giờ đây, các nhà thơ trong thời đại của chúng ta sẽ có xu hướng nghiêng về tôn giáo mang tính giáo hội thuần túy bởi vì nó tự do hơn đôi chút so với bất kỳ thứ gì khác. Lấy ví dụ, trường hợp của biểu tượng và chủ nghĩa nghi thức. Mọi người có lý trí đều tin vào biểu tượng; song một vài người có lý trí lại không tin vào chủ nghĩa nghi thức; theo tôi hình dung, điều họ muốn nói chính là một thứ chủ nghĩa tượng trưng quá đỗi phức tạp, nhiêu khê và máy móc. Thế nhưng, bất cứ khi nào bàn về chủ nghĩa nghi thức, họ dường như luôn ngầm ám chỉ nghi thức của Giáo hội. Tại sao họ lại không nghĩ đến nghi thức của thế giới ngoài kia? Nó còn mang đậm tính nghi thức hơn nhiều. Nghi thức của Quân đội, nghi thức của Hải quân, nghi thức của các Phiên tòa, nghi thức của Nghị viện đều mang tính nghi thức cao hơn hẳn. Nghi thức của một bữa tiệc tối cũng rườm rà không kém. Các linh mục có thể điểm tô vàng bạc và những viên ngọc quý lên chiếc chén thánh; nhưng dẫu sao thì cũng chỉ có đúng một chiếc chén thánh để trang hoàng mà thôi. Khi bạn dự một bữa tiệc tối, người ta bày trước mặt bạn tận năm chiếc chén thánh khác nhau với năm hình thù kỳ dị mang phong cách phù hiệu để tượng trưng cho năm loại rượu vang khác nhau; đó là một sự kéo dài điên rồ của nghi thức mà ông Percy Dearmer hẳn sẽ phải thét lên và bỏ chạy. Một vị giám mục đội mũ tế; nhưng người ta chẳng hề đánh giá ông là giám mục hơn hay kém chỉ vì bạn có thể nhìn thấy những đường cong mới nhất trên chiếc mũ tế ấy. Trái lại, một kẻ trượng phu lại được định giá cao hay thấp tùy thuộc vào việc bạn có thể nhận ra những đường cong thời thượng nhất trên chiếc mũ phớt của hắn ta hay không. Trên thế giới này, sự om sòm quanh các biểu tượng còn lớn hơn nhiều so với trong Giáo hội.

Thế mà (thật kỳ lạ thay), dẫu con người có bận lòng nhiều hơn về các biểu tượng thế tục, ý nghĩa họ gán cho chúng lại nghèo nàn hơn. Đặc trưng của các nghi thức tôn giáo là chúng tuyên bố về một điều gì đó chưa được tỏ tường. Ngược lại, đặc trưng của các hình thái thế tục là chúng tuyên bố về một điều đã rõ mười mươi, và ai cũng biết đó là điều gian dối. Khi Đức Giáo hoàng trong một Thông điệp gọi ngài là cha của bạn, đó là vấn đề của đức tin hoặc sự hoài nghi. Nhưng khi Công tước xứ Devonshire viết thư tự xưng là kẻ tôi trung vâng lời của bạn, bạn thừa biết rằng ông ta ngầm ý ngược lại hoàn toàn với những gì mình viết. Các nghi thức tôn giáo, tệ nhất cũng chỉ là những câu chuyện ngụ ngôn; chúng hoàn toàn có khả năng là sự thật. Các nghi thức trần thế mới chính là những lời dối trá; chúng chẳng hề chân thật. Lấy một trường hợp mang tính thời sự hơn đi. Hoàng đế Đức có nhiều quân phục hơn cả Giáo hoàng. Thế nhưng, trang phục của Giáo hoàng đều ngụ ý tuyên bố về một điều gì đó hoàn toàn huyền bí và còn bỏ ngỏ. Trong khi đó, phần lớn quân phục của Hoàng đế Đức lại ngụ ý nhận vơ mình là một thứ gì đó mà chắc chắn ông không phải, và sẽ thật vô cùng ghê tởm nếu quả thực ông là như vậy. Giáo hoàng có thể là hoặc không phải là Đại diện của Chúa Kitô. Nhưng Kaiser thì chắc chắn không phải là một Đại tá Anh quốc. Nếu điều đó là thực tế, thì đó là tội phản quốc. Còn nếu đó chỉ thuần túy là nghi thức, thì đó chính là thứ nghi thức phi thực tế nhất trên trái đất này.

Giờ đây, những tâm hồn thi sĩ như Francis Thompson, trong hoàn cảnh hiện tại, sẽ có xu hướng rời xa xã hội thế tục và hướng về tôn giáo bởi lý do đã được trình bày ở trên: rằng ở cả hai nơi đều có vô vàn biểu tượng, nhưng biểu tượng của tôn giáo lại giản dị hơn và mang nhiều tầng ý nghĩa hơn. Lấy một mẫu hình rõ ràng, cây Thánh Giá mang chất thơ hơn lá cờ Anh Quốc, bởi vì nó đơn giản hơn. Một ý tưởng càng giản dị bao nhiêu, thì càng trù phú bấy nhiêu trong các biến thể. Francis Thompson có thể viết vô số bài thơ hay về cây Thánh Giá, bởi vì nó là một biểu tượng nguyên thủy. Số lượng bài thơ mà ông Rudyard Kipling có thể viết về lá cờ Anh Quốc lại, thật may mắn thay, bị giới hạn, bởi vì lá cờ ấy quá ư phức tạp để có thể nảy nở dồi dào. Nguyên lý tương tự cũng đúng với bất kỳ trường hợp nào khác. Một nhà thơ như Francis Thompson có thể khai thác những tầng nghĩa phong phú và rẽ nhánh mãi từ hai thực tại bình dị như bánh mì và rượu vang; với bánh mì và rượu vang, ông có thể mở rộng vạn vật đến muôn nơi. Nhưng với một thực đơn kiểu Pháp, ông chẳng thể mở rộng nổi thứ gì; ngoại trừ có lẽ là chính bản thân mình. Những ý tưởng rườm rà không thể sản sinh thêm bất kỳ ý tưởng nào khác. Giống lai tạp thì không thể sinh sôi. Nghi thức tôn giáo hấp dẫn bởi vì nó ẩn chứa một thứ ý nghĩa nào đó. Hình ảnh tôn giáo, thay vì mang tính tinh tế, lại là thứ đơn giản duy nhất còn sót lại cho các nhà thơ. Thay vì chỉ mang tầm vóc siêu phàm, nó lại là điều duy nhất mang tính nhân bản còn lại cho con người.