Cách đây ít lâu, tôi từng mạnh dạn đứng lên bảo vệ cái giống loài tội phạm bị săn đuổi và bức hại ấy—tức là các Giám mục; nhưng mãi cho đến tuần này, tôi mới thấu hiểu mức độ họ bị bức hại sâu sắc đến nhường nào. Chẳng hạn, Đức Giám mục vùng Birmingham đã có những phát biểu hết sức xác đáng tại Viện Quý tộc, đại ý rằng Oxford và Cambridge (như ai cũng rõ) từ lâu đã biến quá mức thành những sân chơi thuần túy mang tính tài phiệt. Người ta đáng ra phải nghĩ rằng một vị Giám mục Anh giáo ít ra cũng được phép biết đôi điều về hệ thống đại học Anh quốc, thậm chí, nếu có thể, còn được phép có đôi chút thiên vị cho nó. Nhưng (như tôi đã chỉ ra) cái máu Cấp tiến tưng bừng của các Giám mục thì cần phải được kìm hãm lại. Kẻ chuyên viết mục điểm tin cho tờ tuần báo mang tên Outlook cảm thấy đó là bổn phận của mình để chặn đứng việc ấy. Đoạn văn đó mang một vẻ siêu phàm giản dị đến mức tôi buộc phải trích dẫn lại đây—

“Dr. Gore đã có những lời lẽ không xứng với danh tiếng của mình khi gọi các trường Đại học lâu đời là sân chơi cho kẻ giàu và kẻ nhàn rỗi. Trước hết, những người giàu ở đó không hề nhàn rỗi. Một số ít người giàu thì có, và một số người nghèo cũng vậy. Nhìn chung, con cháu của các gia đình quý tộc và giàu có vẫn duy trì tốt nhất những truyền thống của đời sống hàn lâm.”

Xét cho cùng, điều này nghe có vẻ rất hay ho. Nó là một phần trong nguyên tắc phổ quát mà người Anh vẫn theo đuổi trong những năm gần đây. Vì bạn không chịu tìm cách đưa những người xuất sắc nhất lên nắm quyền lực lớn nhất, nên bạn tự huyễn hoặc bản thân rằng những kẻ đang nắm quyền lực lớn nhất chính là những người xuất sắc nhất. Những tên người Pháp và người Ai-len điên rồ cứ thích hiện thực hóa lý tưởng. Còn bạn thì gánh vác sứ mệnh cao cả hơn (và dễ dàng hơn nhiều) là lý tưởng hóa thực tại. Trước hết, hãy trao trọn quyền kiểm soát các trường đại học vào tay giới nhà giàu; rồi để giới nhà giàu ấy khai sinh ra các truyền thống; và sau đó tự hào ca ngợi thực tế rằng con cháu của họ đang gìn giữ những truyền thống ấy. Mọi chuyện thật đơn giản và vui vẻ làm sao. Thế nhưng, nhà phê bình nọ—kẻ đang ngự trị trên ngai cao của tờ Outlook để vùi dập Dr. Gore—lại tiếp tục luận điểm của mình bằng một cách thức thực sự khó hiểu. “Thật là một lợi thế rõ rệt,” ông ta viết, “khi người giàu và người nghèo—nghĩa là những thanh niên có con đường đời phẳng lặng phía trước và những kẻ phải tự tay đục đẽo đường đi cho chính mình—được đặt trong sự tương tác lẫn nhau. Mỗi tầng lớp học hỏi được rất nhiều điều từ tầng lớp kia. Một bên, sự tự phụ và thói kiêu kỳ giai cấp nhường chỗ cho tinh thần cạnh tranh tự do giữa mọi tầng lớp; bên kia, những nét gai góc và định kiến bị mài giũa cho phẳng đi.” Ngay cả điều này, tôi có lẽ cũng đã nuốt trôi. Nhưng đoạn văn lại kết thúc bằng một câu kỳ lạ thế này: “Chúng ta thu được kết quả rực rỡ qua những sự nghiệp kiểu như Lord Milner, Lord Curzon, và Mr. Asquith.”

Ba cái tên ấy khiến lý trí tôi hoàn toàn tê liệt. Phần còn lại của lập luận thì tôi hiểu rất rõ. Thói độc tôn giai cấp của giới quý tộc tại Oxford và Cambridge phải nhường bước trước tinh thần cạnh tranh tự do giữa mọi tầng lớp. Nghĩa là, tại Oxford đang diễn ra một cuộc chiến đấu vô cùng khốc liệt và cam go, bao gồm những phu khuân vác than, nhân viên văn phòng Luân Đôn, người Digan, công nhân đào đường, nhân viên bán hàng vải, nhân viên bán tạp hóa—nói tóm lại, tất cả các tầng lớp hợp thành phần đông đảo của nước Anh—tại Oxford diễn ra một cuộc cạnh tranh dữ dội giữa ngần ấy con người, đến mức sự độc quyền quý tộc phải lùi bước trước sự hiện diện của họ. Điều đó hoàn toàn rõ ràng. Tôi không chắc chắn lắm về các dữ kiện thực tế, nhưng tôi hiểu rất rõ lập luận. Thế nhưng, sau khi vừa được kêu gọi hãy chiêm ngưỡng bức tranh tráng kiện về một chốn hỗn độn ồn ào hội tụ đủ mọi tầng lớp nước Anh ấy, tôi bỗng nhiên được yêu cầu phải chấp nhận Lord Milner, Lord Curzon, và vị Bộ trưởng Ngân khố đương nhiệm làm tiêu biểu cho bức tranh đó. Những nhân vật này đóng vai trò gì trong quá trình tư duy ấy? Phải chăng Lord Curzon là một trong những kẻ nghèo khổ rách rưới có những góc cạnh xù xì đã được mài giũa cho trơn tru? Hay ông ấy là một trong số những người mà Oxford đã tức khắc tước bỏ mọi thói kiêu kỳ giai cấp? Danh tiếng của ông tại Oxford hình như chẳng chứng thực được vế nào trong hai điều đó cả. Coi Lord Milner là một sản phẩm tiêu biểu của Oxford thì quả thực là bất công. Làm thế chẳng khác nào tước đi của truyền thống giáo dục nước Đức một trong những đứa con tiêu biểu nhất của họ. Giới quý tộc Anh có những thói hư tật xấu của họ, nhưng họ hoàn toàn không giống Lord Milner chút nào. Còn Mr. Asquith được đưa ra để chứng minh điều gì, liệu ông ấy là một kẻ giàu đã đánh mất sự độc tôn, hay một người nghèo đã mài mòn đi những góc cạnh của mình, thì tôi hoàn toàn chịu thua, không tài nào tưởng tượng nổi.

Tuy nhiên, có một chân lý nhẹ nhàng nhưng hết sức hiển nhiên mà ta có lẽ nên nhắc đến. Đó là thế này: không một ai trong ba vị xuất chúng kia là, hoặc từng là, một kẻ nghèo theo cái nghĩa mà đại đa số người dân Anh hiểu về từ đó. Chẳng có người nghèo nào ở Oxford theo cái nghĩa mà phần lớn những kẻ lang thang ngoài đường phố là nghèo cả. Chính cái thực tế là cây bút của tờ Outlook có thể gọi những con người như thế là nghèo đã cho thấy ông ta hoàn toàn không hiểu vấn đề thời đại là gì. Kiểu người nghèo của ông ta khiến tôi nhớ đến vị Bá tước trong bài thơ trào phúng của nhà châm biếm vĩ đại người Anh, Sir W.S. Gilbert, kẻ có những góc cạnh (những góc cạnh vô cùng sắc bén) mà ngặt nỗi chưa từng được mài giũa bởi một trường Đại học cổ kính nào của nước Anh cả. Quý độc giả hẳn còn nhớ khi cô gái bán ốc dừa được hai vị Công tước sủng ái, nhà thơ đã viết thêm rằng—

Nàng còn một kẻ ái tình,

Thuộc dòng hạ tiện đê hèn kém thua;

Một tên Bá tước khúm núm vừa,

Đến xin ơn phước lập bừa lầu xanh.

Có lẽ, dăm ba bóng gió về hệ thống đại học của chúng ta, và về sự va chạm phổ quát giữa muôn hình vạn trạng các tầng lớp trong xã hội tại đó, có thể được tìm thấy trong những vần thơ cách đó không xa, rằng—

May thay hắn vốn sẵn mang,

Một nền giáo dục đàng hoàng hẳn hoi;

Góc nhìn xứng đáng lắm thôi,

Ở nơi cao quý một thời xa xôi.

Biết đâu giữa Lord Curzon và Lord Milner cũng tồn tại một khoảng cách đơn giản như thế. Nhưng tôi e rằng cái khoảng cách ấy sẽ trở nên mờ nhạt đến mức gần như vô hình, mỏng manh như một vết nứt dưới kính hiển vi, nếu ta đem so sánh nó với vực thẳm ngăn cách một trong hai vị ấy—hoặc cả hai—với đông đảo nhân dân của đất nước này.

Tất nhiên, sự thật đúng như những gì Đức Giám mục vùng Birmingham đã phát biểu. Tôi chắc chắn rằng ngài không hề mang một tâm địa ác ý hay khinh miệt nào đối với những trung tâm học thuật cổ kính ấy của nước Anh—những nơi dù có hay không phải là chốn dùi mài kinh sử, thì dẫu sao cũng rất cổ kính và đậm chất Anh, và đó là hai phẩm chất tuyệt vời. Đại học Cổ xưa của nước Anh là sân chơi dành cho giai cấp thống trị. Điều đó không chứng minh rằng nó là một thứ tồi tệ; trái lại, nó có thể chứng minh rằng đó là một điều vô cùng tốt đẹp. Quả thực, nếu đất nước đã có một giai cấp thống trị, thì hãy cứ để cho giai cấp thống trị ấy có một sân chơi. Tôi thà chịu để cho những kẻ biết cách chơi đùa cai trị mình còn hơn là những kẻ chẳng biết chơi đùa là gì. Cứ cho là chúng ta phải được cai trị bởi một bộ phận giàu có trong xã hội đi chăng nữa, thì việc giữ cho bộ phận ấy có được sự cởi mở và vui vẻ nhất định chắc chắn là điều vô cùng quan trọng. Nếu vị nhà văn nhạy cảm của tờ Outlook không thích cụm từ “Sân chơi của giới nhà giàu,” tôi có thể đề xuất một cụm từ mô tả một chốn như Oxford có lẽ với độ chính xác cao hơn. Đó là nơi nhân văn hóa những kẻ mà nếu không có nó có khi đã trở thành bạo chúa, hoặc thậm chí là những chuyên gia khô khan.

Việc giả vờ rằng giới quý tộc gặp gỡ đủ mọi thành phần tầng lớp tại Oxford là một điều lố bịch đến mức chẳng đáng để tranh luận. Nhưng có thể đúng là vị công tử ấy được tiếp xúc với nhiều loại người hơn so với khi hắn sống dưới một chế độ thuần túy quý tộc bao gồm các gia sư riêng và trường học quy mô nhỏ. Rốt cuộc, mọi chuyện đều quay trở về cái sự thật là người Anh, một khi đã quyết định phải có một tầng lớp quý tộc, thì ít nhất họ cũng quyết định phải có một tầng lớp quý tộc rộng lượng, dễ tính. Và phải công bằng mà thừa nhận rằng, gần như độc tôn giữa các dân tộc trên thế giới, họ đã thành công trong việc tạo ra được một tầng lớp như thế. Người ta suýt chút nữa có thể dung thứ cho cái thiết chế ấy, nếu không vì những lời ca tụng dành cho nó. Người ta có thể chịu đựng được Oxford, nhưng tuyệt đối không thể chịu nổi tờ Outlook.

Khi kẻ nghèo ở Oxford đánh mất đi những góc cạnh của mình (điều mà tôi đoán là sự độc lập của hắn), hắn có lẽ sẽ thu về—thậm chí ngay cả khi sự nghèo khó của hắn thuộc cái chuẩn nghèo mang tính tương đối cao có thể chấp nhận được ở Oxford—một lượng lợi lộc trần tục nhất định từ việc từ bỏ những góc cạnh ấy. Tuy nhiên, tôi phải thú nhận rằng tôi chẳng thể tưởng tượng ra điều gì tồi tệ hơn việc đánh mất đi các góc cạnh của chính mình. Đối với tôi, khao khát giữ lại được một vài nét góc cạnh trên con người mình là một mong muốn chung của tất cả những ai không đặt kỳ vọng tối hậu của đời mình vào việc trông giống như quả trứng Humpty-Dumpty. Những góc cạnh của chúng ta đơn giản chính là hình dáng của chúng ta. Tôi không thể tưởng tượng nổi có câu nói nào lại thấm đẫm thứ độc tố tinh vi và tồi tệ đang đầu độc và làm suy yếu đất nước chúng ta hơn là câu nói đại loại như sự cần thiết phải mài giũa cho phẳng phiu những nét gai góc của người nghèo. Khi được quy giản về ngôn ngữ đời thường thực tế, nó chẳng có nghĩa quái gì hết ngoại trừ việc làm vẩn đục cái ý thức công lý nguyên thủy của con người—thứ vốn là tấm gương soi cho mọi định chế nhân sinh.

Chúng ta không nên tiếp cận bài toán thực sự hóc búa về những phẩm đức tinh tế cùng những hiểm họa sâu thẳm của hai trung tâm học thuật lịch sử ấy bằng một tinh thần xoa dịu dễ dãi và liều lĩnh như vậy. Một người con hiếu thảo không dễ dàng thừa nhận rằng người mẹ đau ốm của mình sắp qua đời; nhưng một người con hiếu thảo cũng chẳng hề vui vẻ khẳng định rằng mẹ mình vẫn “hoàn toàn ổn”. Có rất nhiều lập luận xác đáng để giữ nguyên hai trường Đại học lịch sử ấy y như hiện trạng của chúng. Cũng có rất nhiều lập luận xác đáng để đập phá hoặc cải tạo chúng hoàn toàn. Nhưng dù ở trường hợp nào đi nữa, chân lý trần trụi mà Đức Giám mục vùng Birmingham đã nêu lên vẫn còn nguyên giá trị. Nếu những trường Đại học này bị phá hủy, chúng sẽ không bị phá hủy với tư cách là những trường đại học. Nếu chúng được bảo tồn, chúng cũng sẽ không được bảo tồn với tư cách là những trường đại học. Chúng sẽ được bảo tồn một cách nghiêm ngặt và đen đỏ theo đúng nghĩa đen là những sân chơi; những nơi chốn được trân trọng vì những giờ phút thảnh thơi nhàn rỗi hơn là vì những giờ phút lao động học hành. Tôi không nói điều này là bất hợp lý; xét theo bản tính cá nhân, tôi thậm chí còn thấy nó hấp dẫn. Người ta không chỉ có thể nói rất nhiều điều ca ngợi sự vui chơi; mà thực sự còn có thể nói những lời cao cả nhất để tán dương nó. Người ta hoàn toàn có thể lập luận một cách hợp lý rằng mục đích đích thực của mọi sinh mệnh con người chính là vui chơi. Trái đất này là một khu vườn lao tác; thiên đàng mới là một sân chơi. Cuối cùng được chìm đắm trong một sự vô tội vững chãi đến mức ta có thể tung hứng với cả vũ trụ và các vì sao, trở nên tốt đẹp đến mức ta có thể đối đãi với mọi thứ như một trò đùa—đó có lẽ chính là cái đích thực sự và kỳ nghỉ cuối cùng của các linh hồn con người. Khi chúng ta thực sự thánh thiện, chúng ta có thể coi Vũ trụ như một cuộc dạo chơi vui vẻ; thế nên có lẽ cũng chẳng có gì là sai trái về mặt bản chất khi coi Đại học là một trò vui chơi. Nhưng thực tế rành rành trước mắt là các tầng lớp thượng lưu của chúng ta thực sự coi Đại học là một trò chơi, chứ không hề coi nó là một trường đại học. Và cũng rất thường xuyên xảy ra chuyện do một chút sơ suất nào đó, họ quên béng không tự trang bị cho mình cái mức độ thánh thiện cực điểm mà tôi từng đặt ra như một điều kiện tiên quyết bắt buộc trước khi dấn thân vào chùm trò tiêu khiển phù phiếm cao cấp ấy.

Nhân loại, dẫu luôn mơ về một giống loài hạnh phúc, tự do, phóng khoáng và thư thái, đôi khi đã hình dung về họ ở một hòn đảo huyền bí nào đó, đôi khi ở một thành phố thiên quốc nào đó, đôi khi dưới hình hài những nàng tiên, các vị thần, hay những công dân thành Atlantis. Nhưng có một phương thức mà họ vẫn thường hay đắm chìm trong đó, chính là hình dung họ như những bậc quý tộc, như một giai cấp người đặc biệt mà người ta thực sự có thể nhìn thấy đang đi săn trong rừng hay dạo chơi trên phố. Và điều đó chưa bao giờ (như mấy tên người Đức ngốc nghếch vẫn tưởng) là sự tôn sùng niềm kiêu hãnh và sự khinh miệt; nhân loại chưa bao giờ thực sự ngưỡng mộ sự kiêu hãnh; nhân loại chẳng bao giờ dành cho sự khinh miệt bất cứ thứ gì ngoài sự rẻ rúng. Đó là sự tôn sùng cảnh tượng của hạnh phúc; đặc biệt là cảnh tượng của tuổi trẻ. Đó mới thực sự là bản chất của các trường đại học cổ kính dưới khía cạnh cao cả nhất của chúng; và đó là lý do tại sao luôn có những lý lẽ để giữ gìn chúng như nguyên trạng. Quý tộc không phải là một chế độ bạo tàn; nó thậm chí không chỉ đơn thuần là một thứ bùa chú. Nó là một tầm nhìn. Nó là sự chủ tâm đắm chìm vào một bức tranh vui thú nào đó được vẽ ra sẵn cho mục đích ấy; mỗi vị Nữ công tước đều (theo một nghĩa trong sáng) được tô điểm, giống như bức tranh “Nữ công tước xứ Devonshire” của Gainsborough. Nàng chỉ đẹp bởi vì, ẩn sâu bên dưới tất cả, nhân dân Anh quốc muốn nàng phải đẹp. Cũng theo cách đó, những nam thanh niên tại Oxford và Cambridge chỉ đang nô đùa quậy phá bởi vì nước Anh, từ tận đáy tâm hồn trang nghiêm của mình, thực sự mong muốn họ nô đùa. Tất cả những điều đó đều rất đỗi con người, rất đáng được tha thứ, và thậm chí sẽ hoàn toàn vô hại nếu trên đời này không tồn tại những thứ như hiểm nguy, danh dự và trách nhiệm trí tuệ. Thế nhưng nếu tầng lớp quý tộc chỉ là một ảo ảnh, thì đó có lẽ là ảo ảnh thiếu thực tế nhất trong mọi ảo ảnh. Đặt toàn bộ những con người hạnh phúc nhất của bạn lên một sân khấu ngập tràn ánh sáng rồi chỉ đăm đăm ngắm nhìn họ thì đó không phải là một cách làm việc hiệu quả. Biến sự thỏa mãn đơn thuần với việc bạn đã (ở một mức độ chưa từng có trên thế giới này) mang lại cho những cậu ấm may mắn nhất một quãng thời gian tuyệt vời nhất thành mục tiêu cứu cánh cho toàn bộ hệ thống giáo dục thì đó không phải là một phương thức quản lý giáo dục thực tế. Sẽ thật dễ dàng biết bao, hệt như tay nhà văn trên tờ Outlook, khi ta cứ việc tận hưởng những niềm vui sướng và phớt lờ mọi hiểm nguy. Ồ, nước Anh sẽ là một nơi hạnh phúc biết bao để sinh sống nếu như người ta đừng quá yêu mến nó!