Tôi nhận thấy trong văn chương và báo chí của chúng ta đã len lỏi một lối nịnh bợ mới dành cho những kẻ giàu sang và quyền thế. Vào những thời kỳ bộc trực hơn, sự nịnh bợ vốn dĩ cũng bộc trực hơn; sự giả dối khi ấy cũng chân thật hơn phần nào. Một kẻ nghèo hèn muốn làm vừa lòng người giàu chỉ việc ca tụng hắn là người khôn ngoan nhất, dũng cảm nhất, cao lớn nhất, mạnh mẽ nhất, nhân từ nhất và đẹp đẽ nhất trên đời; và vì bản thân kẻ giàu có lẽ cũng thừa biết mình chẳng được như vậy, nên điều đó chẳng gây ra tác hại gì mấy. Khi các triều thần cất tiếng ca ngợi một vị vua, họ gán cho ngài những điều hoàn toàn hoang đường, chẳng hạn như ngài rực rỡ tựa vầng thái dương ban trưa, khiến họ phải nheo mắt che đi mỗi khi ngài bước vào phòng, rằng thần dân không thể thở nổi nếu thiếu ngài, hoặc ngài chỉ bằng một thanh gươm đã chinh phạt cả châu Âu, châu Á, châu Á và châu Phi. Sự an toàn của phương pháp này nằm ở tính phi thực tế của nó; giữa nhà vua và hình ảnh công chúng của ngài thực ra chẳng có chút liên hệ nào. Thế nhưng, người hiện đại đã phát minh ra một thứ ca tụng tinh vi và độc hại hơn rất nhiều. Phương pháp hiện đại là chọn lấy một vị hoàng thân hay nhà tài phiệt, đưa ra một bức chân dung đáng tin về kiểu nhân cách của hắn – rằng hắn là người tháo vát, ưa thể thao, thích nghệ thuật, thích tụ tập tièu tụy hay kín đáo – rồi sau đó phóng đại một cách quá đáng giá trị và tầm quan trọng của những phẩm chất tự nhiên ấy. Những kẻ ca ngợi ông Carnegie không hề nói rằng ông khôn ngoan như Solomon hay dũng cảm như thần Mars; ước gì họ làm thế. Điều đó ít ra còn thành thật hơn chút ít so với việc nêu lý do thực sự khiến họ ca ngợi ông, đơn giản là vì ông có tiền. Những nhà báo viết về ông Pierpont Morgan không hề nói rằng ông đẹp đẽ như thần Apollo; ước gì họ đã làm thế. Điều họ làm là nhặt nhạnh đời sống bề ngoài cùng cung cách, y phục, sở thích, niềm yêu mèo, sự ghét bác sĩ hay bất cứ thứ lặt vặt nào của kẻ giàu; rồi dựa vào lớp vỏ bọc hiện thực ấy để nhào nặn kẻ đó thành một nhà tiên tri hay vị cứu tinh của nhân loại, trong khi thực chất hắn chỉ là một cá nhân tầm thường, ngớ ngẩn, tình cờ có sở thích nuôi mèo hoặc ghét bác sĩ mà thôi. Kẻ nịnh bợ thời xưa mặc định rằng nhà vua chỉ là một người bình thường, rồi ra sức tô vẽ để biến ông thành phi thường. Kẻ nịnh bợ thời nay, ranh ma hơn, lại mặc định sẵn rằng kẻ đó là một nhân vật phi thường, và do đó, ngay cả những chi tiết tầm thường nhất về hắn cũng trở nên đáng chú ý.

Tôi từng để ý thấy một cách thức vô cùng buồn cười để thực hiện điều này. Tôi nhận thấy phương pháp ấy được áp dụng cho khoảng sáu người giàu có nhất nước Anh trong một tập phỏng vấn do một nhà báo tài năng kiêm nổi tiếng thực hiện. Kẻ nịnh bợ khéo léo kết hợp giữa sự thật ngặt nghèo về mặt chi tiết với một bầu không khí ngập tràn vẻ kinh ngạc và thâm trầm bằng một thao tác đơn giản là xoay quanh hầu như toàn những điều phủ định. Giả sử bạn đang viết một bài nghiên cứu mang tính cảm thông về ông Pierpont Morgan. Có lẽ chẳng có mấy điều để nói về việc ông thực sự suy nghĩ, ưa thích hay ngưỡng mộ điều gì; nhưng bạn hoàn toàn có thể gợi mở cả một chân trời về gu thẩm mỹ và triết lý của ông bằng cách bàn luận thật nhiều về những thứ mà ông không hề nghĩ đến, không thích hay không ngưỡng mộ. Bạn viết về ông thế này – “Tuy ít bị thu hút bởi các trường phái triết học Đức gần đây nhất, ông vẫn đứng vững vàng, kiên quyết tách biệt khỏi các xu hướng của chủ nghĩa Phiếm thần siêu việt cũng như khỏi những niềm say đắm hẹp hòi của phong trào Tân Công giáo.” Hoặc giả như tôi được yêu cầu cất lời ca ngợi mụ đàn bà dọn dẹp vừa bước chân vào nhà tôi, người rõ ràng xứng đáng được khen ngợi hơn thế rất nhiều. Tôi sẽ nói rằng – “Sẽ là một sai lầm nếu xếp bà Higgs vào hàng ngũ những người đi theo tư tưởng của Loisy; lập trường của bà có nhiều điểm khác biệt; bà cũng không thể đồng nhất hoàn toàn với chủ nghĩa Do Thái cụ thể của Harnack.” Quả là một phương pháp tuyệt vời, bởi nó tạo cho kẻ nịnh bợ cơ hội bàn luận về một đề tài khác thay vì đối tượng đang được nịnh, đồng thời mang lại cho chính đối tượng ấy một thứ ánh hào quang trí tuệ phong phú dẫu có phần bối rối, hệt như một kẻ vừa trải qua những dằn vặt lựa chọn mang tầm triết lý mà trước đó hắn hoàn toàn không hề hay biết. Đó là một phương pháp tuyệt vời; nhưng tôi ước gì nó thỉnh thoảng được áp dụng cho những bà lao công thay vì chỉ dành riêng cho các nhà triệu phú.

Có một cách khác để nịnh bợ những nhân vật quan trọng mà tôi nhận thấy đang trở nên vô cùng phổ biến ngòi bút của các nhà báo và nhiều người khác. Nó nằm ở việc áp dụng cho họ những mỹ từ như “giản dị,” “lặng lẽ,” hay “khiêm nhường,” mà chẳng hề mang chút ý nghĩa hay mối liên hệ nào với chính con người đang được gắn nhãn ấy. Sống giản dị là điều tuyệt vời nhất trên đời; sống khiêm nhường là điều tuyệt vời thứ nhì. Tôi không dám chắc lắm về việc sống lặng lẽ. Tôi có khuynh hướng cho rằng những người thực sự khiêm nhường lại gây ra rất nhiều tiếng động lớn. Quá hiển nhiên rằng những con người thực sự giản dị cũng tạo ra rất ít sự tĩnh lặng. Thế nhưng, sự giản dị và khiêm nhường dẫu sao vẫn là những đức tính cao quý và hiếm hoi của con người, không thể muốn đem ra bàn tán hời hợt thế nào cũng được. Rất ít con người, và chỉ trong những khoảnh khắc hiếm hoi, mới thực sự vươn tới được sự khiêm nhường; chẳng có nổi một người trong số mười hay hai mươi người qua những trận chiến trường kỳ mà trở nên giản dị, hệt như một cựu binh thực thụ qua những năm tháng chiến tranh gian khổ mà trở thành kẻ mộc mạc. Những đức tính ấy không phải là thứ để tung hứng như những lời nịnh bợ rẻ tiền; rất nhiều nhà tiên tri và bậc hiền triết từng khao khát được chứng kiến những phẩm chất đó mà nào có thấy đâu. Thế nhưng, trong những bản miêu tả về sự ra đời, cuộc đời và cái chết của những kẻ ăn chơi xa hoa tột đỉnh, chúng lại được lặp đi lặp lại không ngừng và hoàn toàn vô tâm. Nếu một nhà báo phải viết về một chính trị gia hoặc nhà tài phiệt lớn (hai khái niệm này thực chất chẳng khác gì nhau) bước vào phòng hay rảo bước dọc một con phố, anh ta luôn viết rằng, “Ông Midas diện một bộ đồ giản dị gồm chiếc áo khoác đuôi tôm màu đen, chiếc áo ghi-lê trắng, quần ủi xám nhạt, thắt chiếc cà vạt màu xanh lá trơn và cài một bông hoa giản dị trên khuy áo.” Cứ như thể có ai đó lại trông đợi ông ta mặc chiếc áo khoác đuôi tôm màu đỏ thẫm hay chiếc quần đính kim sa lấp lánh vậy. Cứ như thể có ai đó mong đợi ông ta gài một bánh xe lửa Catherine đang bốc cháy trên khuy áo mình.

Thế nhưng quá trình ấy, vốn đã đủ lố bịch khi áp dụng vào đời sống thường ngày và bề ngoài của những kẻ vướng bận trần thế, lại trở nên hoàn toàn không thể dung tha khi nó bị áp dụng – như vẫn luôn bị áp dụng – vào đúng một phân cảnh vốn mang tính trọng đại ngay cả trong cuộc đời của các chính trị gia. Ý tôi là cái chết của họ. Khi chúng ta đã cảm thấy quá ngán ngẩm với những bản miêu tả về bộ trang phục giản dị của nhà triệu phú – thứ trang phục vốn dĩ phức tạp chẳng kém gì những gì ông ta có thể khoác lên người mà không bị coi là điên khùng; khi chúng ta đã được nghe kể về ngôi nhà khiêm nhường của nhà triệu phú – một chốn dung thân vốn dĩ quá phô phang để có thể gọi là một ngôi nhà; khi chúng ta đã theo chân ông ta qua tất cả những lời ca tụng vô nghĩa lý ấy, người ta cuối cùng vẫn bắt chúng ta phải thán phục đám tang tĩnh lặng của ông ta. Tôi chẳng biết người ta còn mong đợi một đám tang nào khác ngoài sự tĩnh lặng nữa. Thế nhưng hết lần này đến lần khác, trên ngôi mộ của từng kẻ giàu có tội nghiệp ấy – những kẻ mà xét cho cùng, ta chỉ có thể dành cho họ một sự thương cảm đến nghẹn lời – trên nấm mồ của Beit, trên nấm mồ của Whiteley – cái thứ vô nghĩa lý đến phát ói về sự khiêm nhường và giản dị ấy cứ liên tục được tuôn ra. Tôi nhớ rất rõ rằng khi Beit được chôn cất, các tờ báo đã đưa tin rằng những cỗ xe tang chở đầy những nhân vật quan trọng, rằng những vòng hoa kính viếng thật xa hoa, lộng lẫy, say đắm lòng người; thế nhưng, dẫu vậy, đó vẫn là một đám tang giản dị và tĩnh lặng. Nhân danh dòng sông Acheron, họ còn mong đợi nó phải thế nào nữa? Bộ họ nghĩ sẽ có cả hiến tế người – sự sát tế những nô lệ phương Đông bên lăng mộ ư? Bộ họ nghĩ rằng những hàng dài vũ nữ phương Đông sẽ uốn éo ngả nghiêng trong một nỗi đau đớn ngất ngây ư? Hay họ đang tìm kiếm những trò chơi tưởng niệm trong đám tang của Patroclus? Tôi e rằng họ chẳng mang ý nghĩa rực rỡ và ngoại đạo đến thế. Tôi e rằng họ chỉ đang dùng hai từ “lặng lẽ” và “khiêm nhường” làm thứ từ ngữ lấp đầy trang giấy – một thứ đạo đức giả tự động vốn đã quá quen thuộc ở những kẻ phải cầm bút viết liên hồi và vội vã. Từ “khiêm nhường” chẳng mấy chốc sẽ trở nên giống như từ “đáng kính,” vốn được cho là được người Nhật sử dụng trước bất kỳ từ nào xuất hiện trong một câu nói lịch sự, chẳng hạn như “Xin hãy đặt chiếc ô đáng kính vào cái ống cắm ô đáng kính;” hoặc “Xin rủ lòng thương lau sạch đôi giày đáng kính.” Trong tương lai, chúng ta sẽ đọc được rằng vị vua khiêm nhường đã bước ra với chiếc vương miện khiêm nhường trên đầu, khoác lên mình thứ vàng khiêm nhường từ đầu đến chân và được tháp tùng bởi mười vạn vị bá tước khiêm nhường, với những thanh gươm được rút ra một cách đầy khiêm nhường. Không! Nếu chúng ta phải trả giá cho sự lộng lẫy, hãy ca ngợi nó như một sự lộng lẫy, chứ đừng gọi đó là sự giản dị. Lần tới khi gặp một kẻ giàu có, tôi dự định sẽ tiến thẳng lại gần hắn giữa phố và chào hắn bằng lối nói thậm xưng phương Đông. Chắc hẳn hắn sẽ bỏ chạy mất dép cho mà xem.