Có ai đó viết thư phàn nàn về điều gì đó tôi đã nói về sự tiến bộ. Tôi đã quên mất mình nói gì, nhưng tôi hoàn toàn chắc chắn rằng nó (giống như một nhân vật tên Mr. Douglas nào đó trong một bài thơ mà tôi cũng đã quên) vừa dịu dàng lại vừa chân thật. Dù sao đi nữa, điều tôi muốn nói bây giờ là thế này. Lịch sử nhân loại vô cùng phong phú và phức tạp đến mức bạn có thể đưa ra lý lẽ cho bất kỳ hướng cải thiện hay thụt lùi nào. Tôi có thể chứng minh rằng thế giới đang trở nên dân chủ hơn, bởi vì quyền bầu cử ở Anh chắc chắn đã được mở rộng dân chủ hơn. Tôi cũng có thể chứng minh rằng thế giới đang trở nên quý tộc hóa hơn, bởi vì các trường học công lập ở Anh rõ ràng đã trở nên mang tính quý tộc hơn. Tôi có thể chứng minh chủ nghĩa quân phiệt đang suy giảm qua việc bãi bỏ nhục hình; tôi lại có thể chứng minh chủ nghĩa quân phiệt đang gia tăng qua việc quy mô quân đội thường trực và chế độ tòng quân ngày càng mở rộng. Nhưng theo cách đó thì tôi chứng minh điều gì cũng được. Tôi có thể chứng minh rằng thế giới ngày càng xanh tươi hơn. Chỉ mới đây thôi người ta đã phát minh ra rượu absinthe và tờ báo Westminster Gazette. Tôi cũng có thể chứng minh rằng thế giới đã kém xanh hơn. Chẳng còn những lâm trân của Robin Hood nữa, và các cánh đồng đang dần bị nhà cửa lấp đầy. Tôi có thể chỉ ra rằng thế giới nay bớt đỏ màu vải kaki hơn, hoặc đỏ hơn với những con tem bưu chính một xu mới ra. Nhưng trong mọi trường hợp, tiến bộ chỉ có nghĩa là tiến bộ ở một vài phương diện cụ thể nào đó mà thôi. Bạn đã bao giờ để ý đến câu thơ kỳ lạ của Tennyson, nơi ông nửa như vô tình thú nhận rằng sự tiến bộ mang tính quy ước đến nhường nào chưa?—

“Hãy để thế giới lớn lao mãi quay trong những rãnh rộn ràng của đổi thay.”

Ngay cả khi ca ngợi sự thay đổi, ông lại dùng một hình ảnh so sánh từ thứ ít thay đổi nhất. Ông gọi sự thay đổi hiện đại của chúng ta là một cái rãnh. Và đúng là một cái rãnh thật; có lẽ chưa từng có thứ gì lại rập khuôn đến thế.

Không có gì có thể dụ dỗ tôi trong một bài độc thoại nhàn rỗi thế này mà lại đi bàn luận thỏa đáng một vấn đề chính trị lớn lao như câu hỏi về các hình phạt quân sự ở Ai Cập. Nhưng tôi có thể nêu ra một thực tế rộng lớn mà cả hai bên cần quan sát, và nói chung là cả hai bên đều không quan sát. Dù điều gì khác có đúng đi nữa, thì việc áp dụng lập luận rằng chúng ta — những người châu Âu — phải đối xử với những kẻ dã man và người châu Á y hệt như cách họ đối xử với chúng ta là hoàn toàn sai lầm. Tôi thậm chí từng thấy một số nhà tranh luận dùng ẩn dụ rằng: “Chúng ta phải dùng chính vũ khí của họ để chống lại họ.” Rất hay; vậy thì hãy để những nhà tranh luận đó đón nhận ẩn dụ của họ, và hãy đón nhận nó theo nghĩa đen đi. Hãy để chúng ta chiến đấu với người Sudan bằng chính vũ khí của họ. Vũ khí của họ là những con dao lớn, rất vụng về, đôi khi kèm theo một khẩu súng lỗi thời nào đó. Vũ khí của họ còn là sự tra tấn và cảnh nô lệ. Nếu chúng ta chiến đấu với họ bằng sự tra tấn và nô lệ, chúng ta sẽ chiến đấu tồi tệ, y hệt như thể chúng ta dùng những con dao vụng về và súng cũ để đánh họ vậy. Đó chính là toàn bộ sức mạnh của nền văn minh Cơ Đốc giáo của chúng ta: nó chiến đấu bằng vũ khí của chính mình chứ không phải bằng vũ khí của kẻ khác. Không có chuyện sự bề trên lại gợi ý một màn ăn miếng trả miếng. Không có chuyện nếu một tên du côn nhỏ nhặt lè lưỡi trêu Chánh án Tối cao, thì vị Chánh án ngay lập tức nhận ra cơ hội duy nhất để giữ vững địa vị của mình là lè lưỡi lại với tên du côn nhỏ bé đó. Tên du côn có thể có hoặc không có sự tôn trọng nào đối với Chánh án Tối cao: đó là một vấn đề mà chúng ta có thể thoải mái bỏ qua như một bí ẩn tâm lý trang nghiêm. Nhưng nếu tên du côn ấy có chút tôn trọng nào đối với vị Chánh án, thì sự tôn trọng đó chắc chắn được dành cho vị Chánh án hoàn toàn là vì ông đã không lè lưỡi lại.

Cũng hoàn toàn theo cách tương tự, các chủng tộc thô lỗ hoặc chậm tiến hơn nhìn nhận nền văn minh của thế giới Thiên Chúa giáo. Nếu họ dành bất kỳ sự tôn trọng nào cho nó, thì chính là vì nó không sử dụng những thủ đoạn thô tục và tàn ác của họ. Theo một số nhà luân cứ hiện đại, bất cứ khi nào người Zulu chặt đầu những người Anh đã khuất, thì người Anh cũng phải chặt đầu những người Zulu đã chết. Bất cứ khi nào người Ả Rập hay người Ai Cập liên tục dùng roi quất các nô lệ của họ, thì người Anh cũng phải dùng roi quất các thần dân của mình. Và theo một nguyên tắc tương tự (tôi đoán thế), bất cứ khi nào một Đô đốc Hải quân Anh phải giao chiến với những kẻ ăn thịt người, thì Đô đốc Anh đó cũng nên ăn thịt chúng. Dù một thực đơn toàn những vị vua dã man có vẻ kém hấp dẫn thế nào đối với một quý tộc Anh, ông ấy cũng phải cố gắng ngồi vào bàn ăn với một sự thèm thuồng. Ông ấy phải chiến đấu với những người dân đảo Sandwich bằng chính vũ khí của họ; và vũ khí của họ chính là dao với nĩa. Nhưng sự thật của vấn đề tất nhiên là, làm thế này chẳng khác nào phá vỡ toàn bộ thứ bùa phép tạo nên uy quyền của chúng ta. Tất cả sự huyền bí của người da trắng, tất cả chất thơ đáng sợ của người da trắng, chừng nào còn tồn tại trong mắt những kẻ dã man ấy, đều nằm ở chỗ chúng ta không làm những việc như vậy. Người Zulu chỉ tay vào chúng ta và nói: “Hãy nhìn sự xuất hiện của những á thần không thể giải thích được này, những kẻ phù thủy không hề cắt mũi kẻ thù của họ.” Người Sudan bảo nhau rằng: “Dân tộc kiên cường này không bao giờ quất roi các đầy tớ của mình; họ vượt lên trên cả những niềm vui nhân bản giản dị và hiển nhiên nhất.” Và những kẻ ăn thịt người thì nói: “Chủng tộc khắc khổ và đáng sợ ấy, chủng tộc thậm chí tự từ chối cả món nhà truyền giáo luộc chín, đang tiến đến gần chúng ta: hãy chạy mau đi.”

Dù những chi tiết này có mang tính phỏng đoán đôi chút đi nữa, thì mệnh đề chung mà tôi đề xuất vẫn là thứ lẽ phải thông thường rành mạch nhất. Những yếu tố khiến châu Âu nói chung trở thành nền văn minh mang tính nhân đạo nhất lại chính là những yếu tố khiến nơi đây nói chung trở thành nền văn minh mạnh mẽ nhất. Bởi vì sức mạnh giúp một con người có khả năng nuôi dưỡng một xung lực tốt cũng chính là sức mạnh giúp người đó chế tạo ra một khẩu súng tốt; đó chính là trí tưởng tượng. Chính trí tưởng tượng giúp một người qua mặt kẻ thù, và cũng chính trí tưởng tượng khiến anh ta tha mạng cho kẻ thù. Chính xác là vì khả năng hình dung ra quan điểm của người khác vốn là sở trường của người Cơ Đốc giáo và người châu Âu, nên người Cơ Đốc giáo và người châu Âu, với tất cả những lỗi lầm của họ, mới đạt được sự hoàn thiện cao độ như vậy trong cả nghệ thuật chiến tranh lẫn hòa bình.

Chỉ có họ mới phát minh ra súng máy, và cũng chỉ có họ mới phát minh ra xe cứu thương; họ phát minh ra xe cứu thương (nghe có vẻ kỳ lạ) vì cùng một lý do khiến họ phát minh ra súng máy. Cả hai đều đòi hỏi một sự tính toán sống động về những sự kiện xa xôi. Chính vì phương Đông, với tất cả sự khôn ngoan của mình, lại tàn ác, nên phương Đông, với tất cả sự khôn ngoan ấy, mới yếu đuối. Và chính vì những kẻ dã man vốn nhẫn tâm nên chúng mãi mãi chỉ là—những kẻ dã man mà thôi. Nếu chúng có thể tưởng tượng ra nỗi đau khổ của kẻ thù, chúng cũng có thể tưởng tượng ra chiến thuật của kẻ đó. Nếu người Zulu không chặt đầu người Anh, rất có thể họ đã thực sự mượn được cái đầu ấy rồi. Bởi vì nếu bạn không hiểu một con người, bạn không thể nghiền nát anh ta. Và nếu bạn thực sự hiểu anh ta, rất có thể bạn sẽ không muốn làm thế.

Khi tôi khoảng bảy tuổi, tôi từng nghĩ rằng mối nguy hiểm hiện đại lớn nhất chính là mối nguy của việc quá văn minh. Giờ đây tôi lại có xu hướng nghĩ rằng mối nguy hiểm hiện đại lớn nhất lại là sự thụt lùi chậm chạp trở lại thời kỳ dã man, chính là một sự quay về thời kỳ hoang dã hệt như những gợi ý về sự trả thù dã man mà tôi vừa nhắc đến. Văn minh theo nghĩa tốt nhất chỉ có nghĩa là quyền uy toàn diện của tinh thần con người đối với mọi yếu tố ngoại tại. Dã man có nghĩa là sự tôn sùng những yếu tố ngoại tại ấy ở trạng thái thô sơ và chưa được thu phục của chúng. Dã man có nghĩa là sự tôn sùng Tự nhiên; và trong thơ ca, khoa học lẫn triết học gần đây, đã có quá nhiều sự tôn sùng Tự nhiên như thế. Bất cứ khi nào con người bắt đầu bàn luận nhiều và với vẻ uy nghiêm lớn lao về các lực lượng nằm ngoài con người, thì âm hưởng của điều đó chính là sự dã man. Khi con người bàn luận nhiều về tính di truyền và hoàn cảnh sống, họ gần như đã là những kẻ dã man. Phần lớn các nhà khoa học hiện đại đều gần như là những kẻ dã man. Ông Blatchford đang đối mặt với nguy cơ lớn là trở thành một kẻ dã man. Bởi vì những kẻ dã man (đặc biệt là những kẻ thực sự nhếch nhác và bất hạnh) luôn miệng bàn về những đề tài khoa học này từ sáng đến tối. Đó là lý do tại sao họ mãi nhếch nhác và bất hạnh; đó là lý do tại sao họ mãi là những kẻ dã man. Người Hottentot lúc nào cũng bàn về tính di truyền, giống như ông Blatchford vậy. Người dân đảo Sandwich lúc nào cũng bàn về hoàn cảnh sống, hệt như ông Suthers. Những kẻ dã man — những kẻ thực sự cằn cỗi hoặc đồi trụy — cống hiến hầu như mọi câu chuyện và châm ngôn của chúng cho chủ đề huyết thống thể xác, về lời nguyền rủa lên bộ lạc này hay bộ lạc khác, về vết nhơ trong gia đình này hay gia đình nọ, về quy luật bất dịch của máu mủ, về tai họa không thể tránh khỏi của vùng đất. Kẻ dã man thực sự là một tên nô lệ, và lúc nào cũng chỉ nói về những điều hắn buộc phải làm; con người văn minh thực sự là một người tự do và lúc nào cũng nói về những điều mình được phép làm. Do đó, tất cả những thứ văn chương về tính di truyền kiểu Zola và Ibsen được viết ra trong thời đại chúng ta đều tác động lên tôi không chỉ như một thứ xấu xa, mà còn mang bản chất vô minh và thụt lùi. Loại khoa học kiểu này gần như là thứ duy nhất có thể được gọi một cách đúng đắn là phản động. Chủ nghĩa quyết định khoa học đơn giản là chạng vạng nguyên thủy của toàn nhân loại; và dường như có một số người đang quay trở lại với nó.

Một đặc tính dã man khác trong thời đại chúng ta là xu hướng bàn về các chất liệu vật chất thay vì bàn về các ý tưởng. Nền văn minh cũ bàn về tội tham ăn hoặc sự quá độ. Chúng ta thì bàn về Vấn đề Rượu chè — cứ như thể rượu có thể là một vấn đề vậy. Khi người ta đã gọi vấn đề sự thiếu kiềm chế của con người là Vấn đề Rượu chè, và bàn về việc chữa trị nó bằng cách tấn công nạn buôn bán rượu, thì họ đã chạm đến một tầng mức khá mờ mịt của sự dã man. Thứ đó là một dạng đảo ngược của việc thờ cúng vật tổ; nói cái chai là một vị thần cũng chẳng ngớ ngẩn gì hơn việc nói cái chai là một con quỷ. Những kẻ hay bàn về tai họa của rượu chè có lẽ sẽ tiếp tục trượt dài xuống cái ngọn đồi tối tăm đó. Chẳng mấy chốc nữa chúng ta sẽ thấy họ gọi hành động đánh đập vợ con là Vấn đề Cây cời lò sưởi; thói đột nhập nhà cửa sẽ được gọi là Vấn đề Ngành buôn bán Chìa khóa vạn năng; và biết đâu đấy, họ còn có thể cố gắng ngăn chặn tội làm giả giấy tờ bằng cách đóng cửa tất cả các cửa hàng văn phòng phẩm thông qua Đạo luật Quốc hội.

Tôi không sao kìm được cảm giác rằng đang có một bóng đen của chủ nghĩa duy vật phi văn minh này bao trùm lên một lý tưởng cao cả và đáng quý hơn nhiều ở hiện tại. Mọi người lúc này đều đang bàn về sự đáng khát vọng của việc thúc đẩy hòa bình và ngăn chặn chiến tranh. Nhưng ngay cả chiến tranh và hòa bình cũng là những trạng thái vật chất hơn là trạng thái đạo đức, và nếu chỉ bàn về chúng thôi thì chúng ta vẫn chưa chạm đến tận gốc rễ của vấn đề. Ví dụ, trên thực tế, làm thế nào chúng ta tạo ra hòa bình trong một cộng đồng duy nhất? Chúng ta không làm điều đó bằng cách ra rả bảo mọi người hãy tránh xa bạo lực và chịu đựng bất cứ điều gì giáng lên mình. Chúng ta làm điều đó bằng cách xác định rõ ràng các quyền lợi của họ và sau đó đứng ra trừng phạt những kẻ xâm hại quyền lợi ấy. Chúng ta sẽ không bao giờ có được một nền hòa bình chung ở châu Âu chừng nào chúng ta chưa có một nguyên tắc chung ở châu Âu. Người ta nói về “Hợp chủng quốc Châu Âu;” nhưng họ quên mất rằng cần phải có một “Tuyên ngôn Độc lập” đầy tính giáo điều thì mới tạo ra được Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Bạn không thể đạt được sự đồng thuận về hư vô cũng giống như bạn không thể cãi vã về hư vô vậy.