Tôi từng nghe một người gọi thời đại này là thời đại của những kẻ mị dân. Về điều này, tôi chỉ có thể mượn lời nhận xét vô cùng hợp lý của người đánh xe giận dữ trong tác phẩm “Pickwick” để nói rằng: “Nhận xét đó mang tính chính trị, hay nói cách khác, nó chẳng đúng chút nào.” Thời đại này không những không phải là thời đại của những kẻ mị dân, mà thực ra đây chính là thời đại đặc trưng của những kẻ thích ra vẻ huyền bí. Trái với việc đây là thời đại mà người ta ca tụng mọi thứ vì chúng được lòng quần chúng, sự thật lại cho thấy đây có lẽ là lần đầu tiên trong toàn bộ lịch sử nhân loại, người ta có thể ca tụng sự vật chỉ vì chúng không được lòng quần chúng. Kẻ mị dân thành công vì hắn khiến người ta hiểu được mình, dẫu cho hắn chẳng đáng để hiểu. Nhưng kẻ giả trang huyền bí lại thành công vì hắn khiến người ta hiểu lầm mình; mặc dù, thông thường, hắn thậm chí chẳng đáng để người ta nhọc công hiểu lầm.

Gladstone là một kẻ mị dân: Disraeli là một kẻ ưa vẻ huyền bí. Nhưng thời đại chúng ta đặc biệt là lúc con người có thể quảng cáo hàng hóa của mình không phải như một thứ phổ quát, mà như một thứ mà giới thương nhân gọi là “đặc sản riêng biệt”. Chúng ta đều biết điều này, chẳng hạn, trong nghệ thuật hiện đại. Michelangelo và Whistler đều là những nghệ sĩ tài hoa; nhưng một người thì hiển nhiên hướng ra công chúng, người kia hiển nhiên mang tính riêng tư, hay đúng hơn, hoàn toàn chẳng có gì là hiển nhiên cả. Những bức bích họa của Michelangelo chắc chắn vượt trội hơn gu thẩm mỹ thông thường, nhưng chúng rõ ràng được tạo ra để tác động vào gu thẩm mỹ đó. Trái lại, các bức tranh của Whistler dường như cố tình trốn tránh gu thẩm mỹ của đại chúng; chúng thậm chí còn có vẻ muốn trốn chạy cả sự tán thưởng của công chúng. Chúng mơ hồ, phù du; chúng chạy trốn cả những lời khen ngợi. Chắc chắn rằng vào thời của Michelangelo, nhiều nghệ sĩ từng tự nhận mình là đại họa sĩ dẫu họ chẳng gặp may mắn trong sự nghiệp. Nhưng họ không tự nhận mình là đại họa sĩ vì họ thất bại: đó mới chính là điểm kỳ quặc của thời đại chúng ta, một thời đại mang thành kiến rõ rệt chống lại quần chúng.

Một trường hợp tương tự cũng có thể được tìm thấy trong những quan niệm mới nhất về sự hài hước. Theo truyền thống lành mạnh của nhân loại, một câu nói đùa vốn là thứ dùng để mang lại tiếng cười cho con người; một trò cười không thể làm người ta cười thì cũng thất bại chẳng khác gì một ngọn lửa không thể sưởi ấm họ. Thế nhưng, chúng ta lại thấy cả sự kín đáo và tinh hoa quý tộc đã len lỏi vào ngay cả những câu chuyện cười. Nếu một trò cười rơi vào cảnh nhạt nhẽo, một nhóm nhỏ những kẻ theo chủ nghĩa thẩm mỹ sẽ chỉ yêu cầu chúng ta chú ý đến vẻ đẹp hoang dã lúc nó rơi xuống và sự phẳng lì hoàn hảo của nó sau cú ngã đó. Quan niệm cũ cho rằng câu chuyện cười chưa đủ hay đối với người nghe giờ đây đã bị thay thế bởi quan niệm quý tộc mới cho rằng người nghe không xứng đáng với câu chuyện cười ấy. Họ đã đưa một chủ nghĩa cá nhân gần như điên rồ vào chính cái hình thức giao tiếp vốn mang tính cộng đồng và ồn ào nhất. Họ biến cả những trò đùa cợt thành những bí mật. Họ khiến tiếng cười trở nên cô đơn hơn cả nước mắt.

Có một điều thứ ba mà gần đây những kẻ ưa vẻ huyền bí đang áp dụng các phương pháp của một hội kín: đó là phép xã giao. Những người từng tìm cách chấn chỉnh sự thô lỗ thường xem phép xã giao là những điều hợp lý và bình thường; giờ đây, họ lại tìm cách biến chúng thành những thứ riêng tư và kỳ quặc. Thay vì nói với một kẻ đang chặn lối đi hoặc đứng chắn trước lò sưởi rằng, “Anh phải biết điều hơn chứ,” những người hiện đại lại nói, “Dĩ nhiên là anh chẳng thể biết điều hơn được rồi.”

Tôi vừa đọc một cuốn sách thú vị của Lady Grove mang tựa đề “The Social Fetich” (Thần tượng xã hội), một tác phẩm thực sự là sự cuồng loạn của thứ chủ nghĩa chuyên biệt và thần bí mới này. Phải công nhận rằng Lady Grove sở hữu một số phẩm chất phóng khoáng và đáng quý của giới quý tộc Whig cũ, bên cạnh lối sống từng trải đáng kinh ngạc cùng niềm tin kỳ lạ của họ vào những trào lưu chính trị mau qua. Chẳng hạn, bà dùng một thái độ khinh miệt lành mạnh kiểu Anh để nói về chủ nghĩa đế quốc Jingo; bà nhận thức được những chân lý lẻ loi, nổi bật và ghi chép chúng một cách công bằng — ví dụ như tính dân chủ cao hơn ở các quốc gia miền Nam và Công giáo tại châu Âu. Nhưng khi bàn về các quy tắc xã hội tại Anh quốc đây, phải thẳng thắn mà nói, bà chẳng khác gì một kẻ truyền bá vẻ huyền bí tầm thường. Bà không giống như một kẻ mị dân đàng hoàng vốn muốn làm cho mọi người hiểu; bà muốn khiến họ đau đớn nhận ra rằng mình không thể hiểu được. Phương pháp ưa thích của bà là khiến mọi người sợ hãi không dám làm những việc hoàn toàn vô hại bằng cách dọa rằng nếu làm thế, họ sẽ thuộc tuýp người có thể làm những việc khác, vốn cũng vô hại chẳng kém. Nếu bạn hỏi thăm sức khỏe mẹ của ai đó (hoặc bất kỳ điều gì tương tự), bạn sẽ bị coi là kiểu người có vỏ gối, hoặc không có vỏ gối. Tôi quên mất đó là vế nào; và tôi dám cá là bản thân bà ấy cũng quên. Nếu bạn giữ vững lòng tự trọng thông thường của một công dân lương thiện và nói rằng bạn chẳng thấy có hại gì khi có mẹ hay có một chiếc vỏ gối, bà sẽ đáp rằng dĩ nhiên là bạn không thấy thế rồi. Đó là điều mà tôi gọi là thói ra vẻ huyền bí. Nó còn tầm thường hơn cả việc làm một kẻ mị dân; bởi vì nó dễ hơn rất nhiều.

Điểm cốt lõi mà tôi muốn nhấn mạnh là loại hình quý tộc này bản chất là một loại hoàn toàn mới. Tất cả những kẻ bạo chúa thời xưa đều là những kẻ mị dân; ít nhất, họ là mị dân bất cứ khi nào họ thực sự cố gắng làm hài lòng hoặc gây ấn tượng với bình dân. Nếu họ rót bia cho chư hầu của mình, đó là vì cả họ lẫn chư hầu đều có sở thích uống bia. Nếu (trong một tâm trạng có đôi chút khác biệt) họ rót chì tan chảy lên đầu chư hầu, đó là vì cả họ lẫn chư hầu đều cực kỳ ghê tởm chì tan chảy. Nhưng họ chẳng hề tạo ra sự bí ẩn nào quanh cả hai thứ chất liệu đó. Họ không nói rằng: “Các ngươi không thích chì tan chảy ư?.... À! Không, dĩ nhiên là các ngươi không thích rồi; các ngươi có lẽ là kiểu người thích uống bia hơn.... Thật vô ích khi bắt các ngươi phải tưởng tượng ra luồng khoái cảm tâm lý kỳ lạ mà một kẻ tinh tế cảm nhận được dưới lớp vỏ bọc tưởng chừng là sự trừng phạt bằng chì tan chảy.” Ngay cả các bạo chúa khi cố gắng tỏ ra được lòng dân, họ cũng cố mang lại niềm vui cho người dân; họ không tìm cách uy hiếp quần chúng bằng cách ban cho họ thứ mà họ phải xem là niềm vui. Mọi chuyện cũng diễn ra tương tự với cách thể hiện của giới quý tộc trước công chúng. Giới quý tộc tìm cách gây ấn tượng với nhân loại bằng việc trưng bày những phẩm chất mà nhân loại ngưỡng mộ, như sự dũng cảm, lòng vui tươi, hoặc thậm chí chỉ là vẻ lộng lẫy thuần túy. Giới quý tộc có thể chiếm ưu thế hơn ở những điều này, nhưng giới bình dân cũng có được niềm vui thích lớn lao không kém. Việc tự hào khoe khoang rằng mình đã nốc cạn ba chai rượu vang đỏ trong một lần ngồi uống để thu hút sự ngưỡng mộ vốn dĩ hợp lý hơn rất nhiều so với việc tự ca tụng bản thân (như cách Lady Grove làm) chỉ vì bạn cho rằng phải nói là “rượu vang đỏ” trong khi người khác lại nghĩ chỉ cần nói “rượu vang” là đủ. Liệu sở thích dùng từ rượu vang đỏ của Lady Grove (ý tôi là cụm từ rượu vang đỏ) có phải là một điều hoàn toàn nhảm nhí hay không thì tôi không rõ; nhưng ít nhất đó lại là một ví dụ rất hay về sự vô nghĩa của những tiêu chuẩn như vậy ngay cả trong vấn đề gia phong thuần túy. Cụm từ “rượu vang đỏ” có thể tình cờ là cách nói được dùng trong một số gia đình danh giá nào đó; nhưng vô số nhà quý tộc vẫn nói “rượu vang”, và tất cả các cô bán quán rượu đều nói “rượu vang đỏ”. Toàn bộ chuyện này còn nhạt nhẽo hơn cả việc đi sưu tầm vé xe điện; và tôi sẽ không bàn sâu thêm về những sự phân biệt vụn vặt của Lady Grove nữa. Tôi xin bỏ qua lý thuyết thú vị cho rằng tôi nên nói với Jones (dường như ngay cả khi anh ta là người bạn thân nhất của tôi) rằng, “Chị Jones thế nào rồi?” thay vì hỏi “Vợ anh thế nào rồi?”, và tôi cũng xin bỏ qua bài diễn văn đầy nhiệt huyết về khăn trải giường (tôi nghĩ thế) nhưng chẳng tài nào làm tôi mảy may bận tâm.

Sự thật của vấn đề thực ra rất đơn giản. Tầng lớp quý tộc chính là một hội kín; và điều này càng đúng hơn khi mà, giống như trong thế giới hiện đại, nó trên thực tế là một chế độ tài phiệt. Tư tưởng duy nhất của một hội kín là thay đổi mật khẩu. Lady Grove tự nhiên rơi vào sự quái đản thuần túy bởi vì bà cảm nhận được một cách vô thức rằng người dân Anh có thể bị giữ ở một khoảng cách an toàn hiệu quả hơn bằng một dòng thác bất tận những thử thách mới lạ thay vì sự duy trì của một vài lề thói cũ. Bà biết rằng trong “tầng lớp trung lưu” có học thức, người ta quan niệm rằng việc gọi là rượu vang đỏ là quê mùa; thế nên bà đảo ngược quan niệm ấy — bà phán rằng kẻ nào nói “rượu vang” chính là kẻ sẽ hỏi câu “Vợ anh thế nào rồi?”. Bà thốt ra điều đó bởi vì bà thừa biết cả hai cách nói này đều hoàn toàn hiển nhiên và hợp lý.

Tôi đoán rằng việc duy nhất có thể làm hoặc nói để đáp trả, chính là áp dụng nguyên tắc tạo vẻ huyền bí đầy táo bạo tương tự từ phía chúng ta. Tôi không thấy có lý do gì mà mình không thể viết một cuốn sách mang tựa đề “Phép xã giao ở phố Fleet”, rồi dọa cho tất cả những người khác phải tránh xa con phố đó bằng những ẩn ý đầy bí ẩn về những lỗi lầm mà họ thường mắc phải. Tôi có thể tuyên bố rằng: “Đây là kiểu người dám đeo một chiếc cà vạt xanh khi bước vào cửa hàng bán thuốc lá,” hoặc “Anh không thấy có gì sai trái khi uống một ly rượu Benedictine vào ngày thứ Năm ư?.... Không, dĩ nhiên là anh không thấy rồi.” Tôi có thể quả quyết với vẻ ghê tởm và khinh bỉ đầy sôi nổi rằng: “Kẻ nào có khả năng viết thơ xô-nê cũng giỏi làm thơ ba câu chẳng kém gì kẻ có thể trèo lên xe buýt công cộng trong tay vẫn cầm ô.” Xem ra đây là một phương pháp đơn giản; nếu có ngày tôi nắm vững được nó, biết đâu tôi có thể cai trị cả nước Anh.