Một người bạn đọc đã gửi cho tôi một bức thư vừa sắc sảo vừa thú vị bàn về những lời bóng gió của tôi trước đây quanh chủ đề bếp núc tập thể. Anh ta biện hộ cho các nhà bếp tập thể một cách rất mạch lạc từ góc độ của một người theo chủ nghĩa tập thể mang tư duy tính toán; nhưng, giống như nhiều người cùng chí hướng, anh ta dường như không thể hiểu rằng vấn đề này còn có một thước đo khác mà những phép tính toán ấy hoàn toàn không chạm tới được. Anh ta thừa nhận mọi chuyện sẽ rẻ hơn nếu tất cả chúng ta cùng ăn một thời điểm để dùng chung một chiếc bàn. Điều đó đúng. Mọi chuyện cũng sẽ rẻ hơn nếu một nhóm chúng ta ngủ ở những thời điểm khác nhau để có thể luân phiên mặc chung một chiếc quần. Nhưng câu hỏi đặt ra không phải là chúng ta đang mua một thứ với giá rẻ nhường nào, mà là chúng ta đang mua cái gì? Sở hữu một nô lệ thì rẻ. Mà làm nô lệ thì lại càng rẻ hơn nữa.

Người bạn đọc của tôi cũng cho rằng thói quen ra ngoài ăn nhà hàng và những nơi tương tự đang ngày một phổ biến. Theo tôi thấy, thói quen tự sát hình như cũng vậy. Tôi không hề có ý định đánh đồng hai sự kiện này với nhau. Có vẻ khá rõ ràng là một người không thể đi ăn nhà hàng vì anh ta vừa mới tự sát; và có lẽ cũng thật quá đà nếu cho rằng anh ta tự sát chỉ vì vừa mới đi ăn nhà hàng. Thế nhưng, khi đặt cả hai trường hợp cạnh nhau, chúng đủ để vạch trần sự giả dối và hèn nhát của thứ lập luận hiện đại muôn thuở dựa trên những gì đang là mốt thời thượng. Đối với những người dũng cảm, câu hỏi không nằm ở việc một điều gì đó có đang gia tăng hay không; mà vấn đề là chính chúng ta có đang góp phần làm cho nó gia tăng hay không. Tôi vẫn thường xuyên ăn ở các nhà hàng vì tính chất công việc khiến tôi thấy tiện lợi: nhưng nếu tôi nghĩ rằng việc ăn uống ở nhà hàng đồng nghĩa với việc tôi đang tiếp tay cho sự ra đời của những bữa ăn tập thể, tôi sẽ chẳng bao giờ bước chân vào nhà hàng thêm lần nào nữa; tôi thà thủ sẵn bánh mì với phô mai trong túi hoặc mua sô-cô-la từ các máy bán hàng tự động. Bởi vì yếu tố cá nhân trong một số khía cạnh là điều thiêng liêng. Hôm nọ, tôi nghe ông Will Crooks diễn tả điều này một cách vô cùng hoàn hảo: “Thứ thiêng liêng nhất chính là việc được tự tay khép lại cánh cửa nhà mình.”

Người bạn đọc của tôi đặt vấn đề: “Chẳng phải phụ nữ của chúng ta sẽ được giải thoát khỏi công việc bếp núc buồn tẻ cùng mọi nỗi lo toan gắn liền với nó, để rồi họ được tự do hướng tới nền văn hóa bậc cao hay sao?” Điều đầu tiên hiện lên trong đầu tôi khi nghe câu hỏi này rất đơn giản, và tôi cho rằng đó cũng là một phần trải nghiệm chung của tất cả chúng ta. Nếu người bạn đọc của tôi có thể tìm ra bất kỳ cách nào để ngăn phụ nữ khỏi việc phải lo lắng, anh ta quả thực là một con người phi thường. Tôi cho rằng vấn đề này sâu xa hơn thế nhiều. Trước hết, người bạn đọc của tôi đã bỏ qua một sự phân biệt vốn mang tính căn bản trong bản chất con người chúng ta. Về mặt lý thuyết, tôi đoán rằng ai cũng muốn được giải thoát khỏi những nỗi lo âu. Nhưng chẳng có ai trên đời này lại luôn muốn mãi mãi không phải bận tâm đến những công việc gây phiền muộn cả. Bản thân tôi cũng rất muốn (xét theo cảm xúc của tôi lúc này) được rũ bỏ cái phiền toái đeo bám là việc phải viết bài báo này. Thế nhưng điều đó không có nghĩa là tôi muốn từ bỏ cái phiền toái đeo bám mang tên nghề làm báo. Việc chúng ta lo lắng về một điều gì đó không đồng nghĩa với việc chúng ta không hứng thú với nó. Sự thật lại xoay theo chiều ngược lại. Nếu chúng ta chẳng có chút hứng thú nào, hà cớ gì mà chúng ta phải bận tâm lo lắng? Phụ nữ lo lắng chuyện gia đình nội trợ, nhưng những người quan tâm nhiều nhất lại chính là những người lo lắng nhiều nhất. Phụ nữ còn lo lắng nhiều hơn thế cho chồng con họ. Và tôi đoán rằng nếu chúng ta siết cổ bọn trẻ và đập búa vào đầu những ông chồng, điều đó sẽ giúp phụ nữ rảnh rang để vươn tới nền văn hóa bậc cao. Nghĩa là, khi ấy họ sẽ được tự do... bắt đầu lo lắng về chuyện đó. Bởi vì phụ nữ sẽ lo lắng về văn hóa bậc cao nhiều y hệt như cách họ lo lắng về mọi thứ khác trên đời.

Tôi tin rằng lối nói năng về phụ nữ và nền văn hóa bậc cao của họ hầu như bắt nguồn từ những tầng lớp mà (khác với tầng lớp làm báo của chúng tôi) lúc nào cũng sở hữu một lượng tiền bạc tương đối dư dả. Có một điều kỳ lạ mà tôi đặc biệt nhận thấy. Những kẻ viết lách theo giọng điệu này dường như hoàn toàn quên mất sự tồn tại của các tầng lớp lao động và làm công ăn lương. Chúng cứ lải nhải hoài, y như người bạn đọc của tôi, rằng người phụ nữ bình thường lúc nào cũng chỉ là một kẻ đầu tắt mặt tối. Và xin hỏi nhân danh Chín vị Thần, thế nào là một người đàn ông bình thường? Những con người này dường như đinh ninh rằng đàn ông bình thường nào cũng là một Bộ trưởng Nội các. Họ cứ mãi bàn về chuyện người đàn ông bước ra thế giới để nắm giữ quyền lực, tự mở lối đi riêng, khắc ghi dấu ấn cá nhân của mình lên cuộc đời, để ra lệnh và bắt người khác tuân theo. Điều này có thể đúng với một tầng lớp nào đó. Các công tước, có lẽ, không phải là những kẻ đầu tắt mặt tối; nhưng ngặt một nỗi, các nữ công tước cũng vậy. Những quý ông và quý bà thuộc Giới Thượng lưu hoàn toàn thảnh thơi để theo đuổi nền văn hóa bậc cao, mà thứ văn hóa ấy chủ yếu bao gồm việc lái ô tô và đánh bài Bridge. Thế nhưng người đàn ông bình thường – kẻ đại diện và tạo nên hàng triệu con người cấu thành nên nền văn minh của chúng ta – lại chẳng hề được tự do hướng tới nền văn hóa bậc cao hơn so với người vợ của anh ta.

Thực ra, anh ta còn chẳng được tự do bằng. Xét giữa hai giới, phụ nữ ở vị thế quyền lực hơn. Bởi vì người phụ nữ trung bình đứng đầu một không gian mà cô ấy có thể tùy ý xoay sở theo ý muốn; trong khi người đàn ông trung bình chỉ biết tuân theo mệnh lệnh và chẳng làm gì khác ngoài việc đó. Anh ta phải đặt viên gạch buồn tẻ này chồng lên viên gạch buồn tẻ khác, và không còn việc gì khác; anh ta phải cộng con số buồn tẻ này với con số buồn tẻ khác, và chấm hết. Thế giới của phụ nữ có lẽ nhỏ bé, nhưng cô ấy có quyền thay đổi nó. Người phụ nữ có thể nói cho gã tiểu thương mà cô ấy giao dịch biết vài sự thật phũ phàng về bản thân hắn. Người nhân viên văn phòng nào dám làm điều tương tự với sếp tổng thường sẽ bị sa thải ngay lập tức, hay nói cách khác (để tránh dùng từ phàm tục), anh ta sẽ thấy mình được tự do để hướng tới nền văn hóa bậc cao. Hơn hết thảy, như tôi đã nói trong bài viết trước, người phụ nữ làm một công việc mang tính sáng tạo và cá nhân ở một mức độ nhỏ bé nào đó. Cô ấy có thể sắp xếp hoa hoặc đồ đạc theo những ý thích trang trí của riêng mình. Tôi e rằng người thợ xây không thể tự ý sắp xếp các viên gạch theo ý thích của riêng anh ta mà không gây ra thảm họa cho chính mình và những người khác. Nếu người phụ nữ chỉ đang vá một miếng thảm, cô ấy vẫn có thể chọn lựa mảnh vải xét trên phương diện màu sắc. Tôi e rằng nhân viên tập sự ở văn phòng khi đi gửi bưu phẩm sẽ chẳng đời nào được phép chọn con tem theo sở thích màu sắc; không đời nào được ưu ái sắc tím mộng mơ của con tem sáu xu hơn sắc đỏ chói lọi của con tem một xu. Một người phụ nữ nấu ăn đôi khi có thể không nấu theo lối nghệ thuật; dẫu vậy cô ấy vẫn có thể nấu ăn một cách nghệ thuật. Cô ấy có thể đưa vào công thức nấu một món súp những biến tấu mang dấu ấn cá nhân và vô hình. Còn người nhân viên văn phòng thì không bao giờ được khuyến khích đưa ra bất kỳ biến tấu mang dấu ấn cá nhân hay vô hình nào vào những con số trong sổ cái.

Khốn nỗi là vấn đề thực sự mà tôi nêu ra lại chẳng hề được đem ra thảo luận. Người ta tranh luận về nó như một bài toán tính từng xu, chứ không phải như một vấn đề xoay quanh con người. Tôi không phản đối các đề xuất của những nhà cải cách này vì thấy chúng sai trái, mà tôi phản đối thái độ cùng những lập luận của họ. Tôi không chắc chắn về việc các nhà bếp tập thể là sai lầm, bằng sự chắc chắn của tôi rằng những kẻ bênh vực nhà bếp tập thể mới chính là những kẻ sai lầm. Tất nhiên, xét một khía cạnh, có một khoảng cách vô cùng lớn giữa những nhà bếp tập thể mà tôi vừa nhắc tới với bữa ăn tập thể (một con quái vật gớm ghiếc, vô hình thù) mà tâm trí tăm tối và hoang dại hơn của người bạn đọc kia đã phác hoạ ra một cách đầy quỷ quái. Nhưng điểm chung đáng ngại ở cả hai trường hợp là những kẻ ủng hộ chúng nhất quyết không chịu bảo vệ chúng một cách nhân bản như những thiết chế của con người. Họ không chịu đếm xỉa đến một thực tế tâm lý hiển nhiên rằng có những việc mà đàn ông hay phụ nữ, tùy từng trường hợp, đều muốn tự tay mình làm lấy. Anh ta hoặc cô ta nhất định phải làm việc đó theo lối mày mò, sáng tạo, nghệ thuật, mang đậm dấu ấn cá nhân—nói ngắn gọn là, làm một cách vụng về. Việc chọn vợ (chẳng hạn) là một trong những việc như thế. Thế còn việc chọn món ăn tối cho chồng thì sao? Đó mới là toàn bộ vấn đề: và chẳng ai thèm đặt ra câu hỏi ấy bao giờ.

Và rồi cả nền văn hóa bậc cao ấy nữa. Tôi thừa hiểu thứ văn hóa đó. Nếu có thể ngăn cản, tôi sẽ chẳng đời nào giải phóng bất kỳ người đàn ông nào cho thứ văn hóa ấy cả. Tác động của nó lên những kẻ giàu có vốn được tự do tận hưởng nó lại khủng khiếp đến mức còn tồi tệ hơn mọi trò giải trí khác của giới đại gia—tệ hơn cả cờ bạc, thậm chí tệ hơn cả việc làm từ thiện. Nó có nghĩa là tôn sùng nhà thơ xoàng xĩnh nhất nước Bỉ hơn cả nhà thơ vĩ đại nhất nước Anh. Nó có nghĩa là đánh rơi mọi sự đồng cảm mang tính dân chủ. Nó có nghĩa là bất lực trong việc trò chuyện với một tên thợ đào về thể thao, về bia bọt, về Kinh Thánh, về cuộc đua ngựa Derby, về lòng yêu nước, hay về bất cứ thứ gì trên đời mà chính hắn – người thợ đào ấy – muốn trò chuyện. Nó biến văn học thành một thứ phải được đem ra đối xử một cách nghiêm túc, một việc làm đậm chất nghiệp dư. Nó có nghĩa là chỉ tha thứ cho sự đồi trụy khi đó là sự đồi trụy ảm đạm. Các tín đồ của nó sẽ gọi một cái xẻng là cái xẻng; nhưng chỉ khi đó là cái xẻng của kẻ đào huyệt. Văn hóa bậc cao thật ảm đạm, rẻ tiền, trơ trẽn, cay độc, thiếu đi sự trung thực và chẳng có lấy một chút tự nhiên. Tóm lại, nó thật “sang chảnh” (high). Từ ngữ gớm ghiếc ấy (vốn cũng dùng để chỉ thịt thú săn) mô tả nó một cách không thể chuẩn xác hơn.

Không; nếu các anh giải phóng phụ nữ cho một mục đích nào khác, có lẽ tôi sẽ dễ xiêu lòng hơn. Nếu các anh có thể đảm bảo với tôi, một cách kín đáo và nghiêm túc, rằng các anh đang giải phóng phụ nữ để họ được nhảy múa trên những ngọn núi như những nữ tu cuồng tín của thần Dionysus, hoặc để thờ phụng một vị nữ thần quái dị nào đó, tôi sẽ ghi nhận yêu cầu của các anh. Nếu các anh hoàn toàn chắc chắn rằng những quý cô ở Brixton, ngay khoảnh khắc họ từ bỏ việc nấu nướng, sẽ gióng lên những hồi chiêng lớn và thổi tù và dâng lên thần Mumbo-Jumbo, thì tôi sẽ đồng ý rằng hoạt động đó ít ra cũng mang tính con người và ít nhiều còn có phần giải trí. Phụ nữ từng được giải phóng để trở thành những nữ tín đồ Bacchantes; họ từng được giải phóng để trở thành những Nữ Thánh Tử Đạo; họ từng được giải phóng để trở thành Phù Thủy. Xin đừng ép họ lúc này phải chìm xuống thứ đáy sâu tồi tệ là nền văn hóa bậc cao.

Tôi cũng có những quan niệm nho nhỏ của riêng mình về sự giải phóng khả dĩ dành cho phụ nữ; nhưng ngặt nỗi tôi đoán mình sẽ chẳng được ai coi trọng nếu đem chúng ra bày tỏ. Tôi sẽ ủng hộ bất cứ thứ gì có thể gia tăng uy quyền to lớn hiện nay của phụ nữ cùng hoạt động sáng tạo của họ ngay chính trong ngôi nhà của mình. Người phụ nữ trung bình, như tôi đã nói, là một bạo chúa; còn người đàn ông trung bình lại là một kẻ nô lệ. Tôi ủng hộ bất kỳ kế hoạch nào mà ai đó có thể hiến kế nhằm biến người phụ nữ trung bình trở thành một bạo chúa đích thực hơn nữa. Thay vì mong muốn cô ấy mang những bữa ăn đã nấu sẵn từ bên ngoài về, tôi lại ước gì cô ấy nấu nướng một cách ngẫu hứng hơn và hoàn toàn theo ý nguyện của riêng mình. Thay vì ngày nào cũng phải nhận những món ăn y hệt từ cùng một địa điểm, hãy để cô ấy tự sáng chế ra một món ăn mới mẻ cho mỗi ngày trong đời nếu cô ấy thích. Hãy để phụ nữ đóng vai trò là những người kiến tạo nhiều hơn nữa, chứ đừng ít đi. Chúng ta có lý khi dùng từ “Phụ nữ” (Woman); chỉ có những kẻ đê tiện mới dùng từ “những người phụ nữ” (women) theo kiểu hạ thấp. Dẫu vậy, mọi người đàn ông đều bàn về đàn ông (men), và đó chính là toàn bộ sự khác biệt. Đàn ông đại diện cho yếu tố bàn bạc và dân chủ trong cuộc sống. Còn phụ nữ đại diện cho yếu tố chuyên chế.