Thời đại chúng ta chứng kiến sự xuất hiện của một dòng sách vở và bài báo đặc biệt mà tôi thành tâm và long trọng cho rằng có lẽ là ngớ ngẩn nhất từng được biết đến trong nhân loại. Chúng hoang đường hơn cả những cuốn tiểu thuyết dã sử về hiệp sĩ hoang đường nhất và tẻ nhạt hơn cả những ấn phẩm tôn giáo tẻ nhạt nhất. Hơn nữa, tiểu thuyết hiệp sĩ ít ra còn viết về hiệp sĩ; các ấn phẩm tôn giáo viết về tôn giáo. Nhưng những thứ này chẳng viết về cái gì cả; chúng viết về cái gọi là Thành công. Trên mọi sạp báo, trong mọi tạp chí, bạn đều có thể tìm thấy những tác phẩm dạy người ta cách thành công. Đó là những cuốn sách chỉ cho con người cách thành công trong mọi thứ; chúng được viết bởi những kẻ thậm chí còn chẳng thể thành công nổi trong việc viết sách. Trước hết, tất nhiên, làm gì có cái gọi là Thành công. Hoặc, nếu bạn thích diễn đạt như vậy, thì chẳng có gì là không thành công cả. Việc một sự vật thành công đơn giản có nghĩa là nó tồn tại; một tên triệu phú thành công trong việc làm triệu phú và một con lừa thành công trong việc làm lừa. Bất kỳ người sống nào cũng đã thành công trong việc sống; bất kỳ người chết nào cũng có thể đã thành công trong việc tự sát. Song, gác lại sự ngụy biện và triết lý tồi trong cụm từ đó, chúng ta có thể hiểu nó, như những cây bút này vẫn làm, theo nghĩa thông thường của sự thành công trong việc kiếm tiền hoặc địa vị ở đời. Những cây bút này lớn tiếng bảo ban người bình thường cách họ có thể thành công trong nghề nghiệp hay sự đầu tư — rằng, nếu anh ta là một thợ xây, anh ta có thể thành công ra sao với tư cách thợ xây; rằng, nếu anh ta là một nhà môi giới chứng khoán, anh ta có thể thành công ra sao với tư cách nhà môi giới chứng khoán. Họ cao ngạo chỉ cho anh ta thấy rằng, nếu anh ta là một chủ ti tạp hóa, anh ta có thể trở thành một tay đua du thuyền thể thao thế nào; rằng, nếu anh ta là một nhà báo hạng bét, anh ta có thể trở thành một quý tộc thế nào; và rằng, nếu anh ta là một kẻ Do Thái gốc Đức, anh ta có thể trở thành một người Anglo-Saxon thế nào.

Đây là một lời đề nghị rạch ròi và mang tính thực tế kinh doanh, và tôi thực sự nghĩ rằng những kẻ mua những cuốn sách này (nếu quả thực có người mua) có một quyền đạo đức, nếu chưa nói là quyền hợp pháp, đòi lại tiền của họ. Chẳng ai dám xuất bản một cuốn sách về điện mà theo đúng nghĩa đen lại chẳng hề đả động gì đến điện; chẳng ai dám xuất bản một bài báo về thực vật học mà lại phơi bày ra rằng tác giả chẳng biết đầu nào của cái cây mọc dưới đất. Thế mà thế giới hiện đại của chúng ta lại đầy rẫy những cuốn sách viết về Thành công và những kẻ thành công mà theo đúng nghĩa đen chẳng chứa đựng bất kỳ ý tưởng nào, và hầu như chẳng có chút ý nghĩa ngôn từ nào.

Hiển nhiên là trong bất kỳ nghề nghiệp tử tế nào (như thợ nề hay viết sách) thì chỉ có hai con đường (theo một nghĩa đặc biệt nào đó) để đạt đến thành công. Một là nhờ làm việc thật tốt, hai là nhờ bịp bợm. Cả hai đều quá ư đơn giản để cần đến bất kỳ sự giải thích văn chương nào. Nếu bạn thi nhảy cao, hoặc là hãy nhảy cao hơn bất kỳ ai khác, hoặc tìm cách nào đó giả vờ rằng mình đã làm được điều đó. Nếu bạn muốn thành công trong bài tá lả, hoặc là hãy làm một người chơi giỏi, hoặc là chơi bằng bài đánh dấu. Bạn có thể cần một cuốn sách về nhảy cao; bạn có thể cần một cuốn sách về chơi bài; bạn có thể cần một cuốn sách về bịp bợm khi chơi bài. Nhưng bạn không thể nào cần một cuốn sách về Thành công. Nhất là bạn không thể cần một cuốn sách về Thành công kiểu như những cuốn mà bạn hiện có thể tìm thấy vứt la liệt hàng trăm cuốn trên thị trường sách. Bạn có thể muốn nhảy hoặc muốn chơi bài; nhưng bạn chắc chắn không muốn đọc những lời ba hoa rườm rà rằng nhảy là nhảy, hay trò chơi thì chiến thắng thuộc về người thắng cuộc. Chẳng hạn, nếu những cây bút này nói về sự thành công trong môn nhảy cao, thì nó sẽ đại loại như thế này: “Người nhảy phải có một mục tiêu rõ ràng trước mắt. Anh ta phải quyết tâm nhảy cao hơn những người khác cùng tham gia thi đấu. Anh ta không được để bất kỳ cảm giác xót thương yếu đuối nào (bắt chước từ đám Tiểu Anh và Phản chiến thân Boer bệnh hoạn) ngăn cản mình nỗ lực hết sức. Anh ta phải ghi nhớ rằng một cuộc thi nhảy cao mang tính cạnh tranh rõ rệt, và rằng, như Darwin đã vinh quang chứng minh, KẺ YẾU SẼ PHẢI LƯU VONG.” Đó là kiểu văn phong mà cuốn sách sẽ thể hiện, và chắc chắn nó sẽ vô cùng hữu ích nếu được cất lên bằng một giọng trầm và căng thẳng trước một thanh niên vừa chuẩn bị bước vào phần thi nhảy cao.

Hoặc giả sử trong chuyến hành trình du ngoạn tri thức của mình, vị triết gia bàn về Thành công lại va phải trường hợp thứ hai của chúng ta, đó là chơi bài, thì lời khuyên đầy khích lệ của ông ta sẽ vang lên thế này — “Khi chơi bài, việc tránh sai lầm (thường mắc phải bởi đám nhân đạo chủ nghĩa ủy mị và phái Tự do Thương mại) là vô cùng cần thiết, đó là để đối thủ giành chiến thắng trong ván đấu. Bạn phải có gan góc, quyết đoán và xông pha để giành chiến thắng. Thời kỳ của chủ nghĩa duy tâm và mê tín đã qua rồi. Chúng ta đang sống trong thời đại của khoa học và óc thực tế khô khan, và giờ đây đã được chứng minh một cách rạch ròi rằng trong bất kỳ trò chơi nào có hai người chơi NẾU MỘT NGƯỜI KHÔNG THẮNG THÌ NGƯỜI KIA SẼ THẮNG.” Nghe tất nhiên rất hào hứng; nhưng tôi thú nhận rằng nếu tôi đang chơi bài, tôi thà có một cuốn sách nhỏ tử tế nào đó dạy cho mình luật chơi còn hơn. Vượt ra ngoài luật chơi thì toàn bộ vấn đề hoặc là tài năng hoặc là sự bất lương; và tôi xin đảm bảo sẽ cung cấp một trong hai thứ đó — loại nào thì không phải việc của tôi phải nói.

Lật giở một tờ tạp chí phổ thông, tôi tìm thấy một ví dụ kỳ lạ và buồn cười. Có một bài báo mang tựa đề “Bản năng làm giàu cho con người.” Mở đầu bài báo được trang trí bằng bức chân dung oai vệ của Lãnh chúa Rothschild. Có rất nhiều phương pháp rõ ràng, cả lương thiện lẫn bất lương, khiến con người trở nên giàu có; “bản năng” duy nhất mà tôi biết tới làm được điều đó chính là thứ bản năng mà Cơ đốc giáo thần học mô tả một cách thô mộc là “tội ác của lòng tham.” Tuy nhiên, điều đó không dính dáng gì đến vấn đề chính lúc này. Tôi muốn trích dẫn những đoạn văn tuyệt diệu sau đây như một mẫu mực tiêu biểu cho lời khuyên về cách thành công. Nó thật là thiết thực; nó để lại rất ít sự hoài nghi về việc bước tiếp theo của chúng ta nên là gì —

“Cái tên Vanderbilt là đồng nghĩa với sự giàu có kiếm được nhờ doanh nghiệp hiện đại. ‘Cornelius,’ người sáng lập dòng họ, là người đầu tiên trong số các ông trùm thương mại lớn của Mỹ. Ông khởi nghiệp là con của một nông dân nghèo; ông kết thúc đời mình là một nhà triệu phú gấp hai mươi lần.”

“Ông có bản năng kiếm tiền. Ông đã nắm bắt các cơ hội của mình, những cơ hội do việc ứng dụng máy hơi nước vào vận tải đại dương mang lại, và bởi sự ra đời của ngành vận tải đường sắt tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ giàu có nhưng chưa phát triển, và nhờ đó ông đã vơ vét được một khối tài sản kếch xù.”

“Giờ đây, dĩ nhiên là hiển nhiên rằng tất cả chúng ta không thể đi theo đúng từng bước chân của vị vua tàu hỏa vĩ đại này. Những cơ hội chính xác đã đến với ông không xuất hiện với chúng ta. Hoàn cảnh đã đổi thay. Nhưng dù là vậy, chúng ta vẫn có thể, trong phạm vi và hoàn cảnh của riêng mình, noi theo các phương pháp chung của ông; chúng ta có thể nắm bắt những cơ hội được trao cho mình, và tự ban cho bản thân một cơ hội khá sòng phẳng để đạt tới sự giàu sang.”

Qua những lời lẽ kỳ quặc như vậy, chúng ta thấy khá rõ điều gì thực sự ẩn giấu đằng sau tất cả các bài báo và cuốn sách này. Đó không đơn thuần là kinh doanh; thậm chí đó còn chẳng phải sự hoài nghi thuần túy. Đó là chủ nghĩa huyền bí; thứ chủ nghĩa huyền bí kinh hoàng của đồng tiền. Tác giả của đoạn văn đó thực ra không hề có chút ý niệm xa xôi nào về cách mà Vanderbilt kiếm được tiền của ông ta, hay cách mà bất kỳ ai khác có thể kiếm được tiền. Quả thực, ông ta có kết luận những lời bàn của mình bằng việc ủng hộ một kế hoạch nào đó; nhưng nó chẳng dính líu gì trên đời này đến Vanderbilt cả. Ông ta chỉ đơn thuần muốn phủ phục trước sự huyền bí của một nhà triệu phú. Bởi vì khi chúng ta thực sự tôn sùng bất cứ thứ gì, chúng ta không chỉ yêu sự sáng rõ của nó mà còn yêu cả sự tối tăm mập mờ của nó. Chúng ta hoan hỉ trước chính sự vô hình của nó. Do đó, ví dụ, khi một người đàn ông yêu một người phụ nữ, anh ta tìm thấy niềm vui đặc biệt ở việc phụ nữ vốn là loài vô lý. Cũng vậy, nhà thơ vô cùng sùng đạo, khi ca tụng Đấng Tạo Hóa của mình, lại tìm thấy niềm vui khi nói rằng Chúa hành động theo những con đường huyền nhiệm. Giờ đây, tác giả của đoạn văn mà tôi vừa trích dẫn xem chừng chẳng có mối liên hệ nào với một vị thần, và tôi hẳn không nghĩ (đánh giá qua sự thiếu thực tế cực độ của ông ta) rằng ông ta đã từng thực sự yêu một người phụ nữ. Thế nhưng thứ mà ông ta tôn sùng — Vanderbilt — lại được ông ta đối xử đúng theo cách thức huyền bí này. Ông ta thực sự đắm chìm trong sự thật rằng vị thần linh Vanderbilt của mình đang giấu giếm ông ta một bí mật. Và điều đó lấp đầy tâm hồn ông ta bằng một thứ cảm xúc hân hoan đầy quỷ quyệt, một sự xuất thần của giới tu sĩ, rằng ông ta đang giả vờ kể cho quần chúng nghe cái bí mật khủng khiếp mà chính ông ta cũng chẳng biết.

Bàn về bản năng làm giàu cho con người, chính tác giả đó nhận xét —

“Thời xưa, sự tồn tại của nó đã được thấu hiểu trọn vẹn. Người Hy Lạp đã lưu giữ nó trong câu chuyện về Midas, về ‘Cạm tay vàng.’ Đây là một người đã biến mọi thứ ông đặt tay vào thành vàng. Cuộc đời ông là một tiến trình bước đi giữa chốn giàu sang. Từ bất cứ thứ gì lướt qua đường, ông đều tạo ra kim loại quý. ‘Một truyền thuyết ngớ ngẩn,’ các bậc thông thái thời đại Victoria đã phán. ‘Một sự thật,’ chúng ta của ngày hôm nay khẳng định. Tất cả chúng ta đều biết những con người như thế. Chúng ta vẫn luôn gặp gỡ hoặc đọc về những cá nhân biến mọi thứ họ chạm vào thành vàng. Thành công bám sát từng bước chân họ. Con đường đời của họ dẫn dắt không trật đi đâu được lên phía trước. Họ không thể thất bại.”

Đáng tiếc thay, Midas lại có thể thất bại; và ông ta đã thất bại. Con đường của ông ta không hề dẫn dắt thẳng tắp lên phía trước mà không trật đi đâu được. Ông ta chết đói bởi vì bất cứ khi nào chạm vào một chiếc bánh quy hay một chiếc bánh mì kẹp dăm bông là nó lại biến thành vàng. Đó là toàn bộ điểm mút của câu chuyện, mặc dù tác giả buộc phải né tránh nó một cách tế nhị, vì viết quá gần bức chân dung của Lãnh chúa Rothschild. Những ngụ ngôn cổ xưa của nhân loại quả thực uyên bác đến khôn lường; nhưng chúng ta không được phép để chúng bị cắt xén gọt giũa vì lợi ích của ông Vanderbilt. Chúng ta không được phép biến Vua Midas thành một ví dụ về sự thành công; ông ta là một sự thất bại mang kiểu cách vô cùng đau đớn. Thêm nữa, ông ta còn có đôi tai của loài lừa. Hơn nữa (giống như hầu hết những nhân vật nổi tiếng và giàu có khác) ông ta đã nỗ lực che giấu điều đó. Chính người thợ cạo của ông ta (nếu tôi nhớ không lầm) là kẻ phải được đối xử theo diện bảo mật liên quan đến điểm kỳ quặc này; và người thợ cạo đó, thay vì cư xử như một kẻ thời thượng thuộc trường phái Thành-công-bằng-mọi-giá và tìm cách tống tiền Vua Midas, lại bỏ đi và thì thầm mẩu chuyện giật gân thượng lưu tuyệt vời này với đám sậy, và chúng vô cùng thích thú. Người ta kể rằng chúng cũng thì thầm điều đó theo nhịp gió lay đưa qua lại. Tôi nhìn bức chân dung của Lãnh chúa Rothschild một cách cung kính; tôi đọc về những chiến tích của ông Vanderbilt một cách cung kính. Tôi biết rằng mình không thể biến mọi thứ mình chạm vào thành vàng; nhưng rồi tôi cũng biết rằng mình chưa bao giờ thử làm thế, bởi tôi có sự ưu ái hơn dành cho các chất liệu khác, chẳng hạn như thảm cỏ và thứ rượu vang ngon. Tôi biết rằng những con người này chắc chắn đã thành công trong một việc gì đó; rằng họ chắc chắn đã đánh bại ai đó; tôi biết rằng họ là những vị vua theo một nghĩa mà chưa từng có con người nào trước đó làm vua; rằng họ tạo ra các thị trường và càn quét qua các châu lục. Thế nhưng tôi luôn có cảm giác rằng có một sự thật gia đình nhỏ nhoi nào đó mà họ đang che giấu, và đôi khi tôi ngỡ như mình nghe thấy tiếng cười và tiếng thì thầm của đám sậy trong gió.

Ít nhất, hãy hy vọng rằng tất cả chúng ta sẽ sống để nhìn thấy những cuốn sách ngớ ngẩn về Thành công này bị bao phủ bởi sự chế giễu và ghẻ lạnh thích đáng. Chúng không dạy con người ta cách thành công, nhưng chúng lại dạy con người ta trở thành kẻ hợm hĩnh; chúng truyền bá một thứ thơ ca bệnh hoạn của sự đời trần tục. Phái Thanh giáo luôn đả kích những cuốn sách khơi gợi dục vọng; vậy chúng ta sẽ nói gì về những cuốn sách khơi gợi những đam mê đê tiện hơn là lòng tham và sự kiêu ngạo? Một trăm năm trước, chúng ta có hình mẫu của Người học việc Cần cù; những cậu bé được bảo ban rằng nhờ sự tiết kiệm và lao động, tất cả bọn họ rồi sẽ trở thành Thị trưởng London. Điều này đầy sự ngụy biện, nhưng nó mang tinh thần nam tính và chứa đựng một lượng tối thiểu chân lý đạo đức. Trong xã hội chúng ta, tính ôn hòa sẽ chẳng giúp một người nghèo làm giàu cho bản thân, nhưng nó có thể giúp anh ta tôn trọng chính mình. Lao động tốt sẽ không biến anh ta thành một kẻ giàu có, nhưng lao động tốt có thể biến anh ta thành một người thợ giỏi. Người học việc Cần cù vươn lên bằng những đức tính quả thực ít ỏi và hẹp hòi, nhưng dẫu sao vẫn là đức tính. Thế nhưng chúng ta sẽ nói gì về phúc âm được rao giảng cho Người học việc Cần cù thời nay; kẻ học việc vươn lên không phải nhờ vào đức tính của mình, mà thừa nhận công khai là nhờ vào thói hư tật xấu?