Cách đây không lâu, tôi từ nước Anh "rơi" xuống thành phố Paris. Nếu một người từ mặt trăng rơi xuống Paris, hẳn anh ta sẽ nhận ra ngay đó là thủ đô của một quốc gia hùng cường. Tuy nhiên, giả sử anh ta rơi xuống (có lẽ ở một phía nào khác của mặt trăng) và chạm trán với thành phố London, anh ta sẽ khó mà nhận biết rõ ràng nơi đây là thủ đô của một đại quốc; chí ít thì anh ta cũng chẳng thể thấy được đất nước ấy vĩ đại nhường nào. Điều này vẫn đúng ngay cả khi ta cho rằng vị khách đến từ mặt trăng không biết đọc bảng chữ cái của chúng ta — điều vốn dĩ là đương nhiên, trừ phi nền giáo dục tiểu học trên hành tinh kia đã tiến xa đến mức khó ngờ. Nhưng quả thực, phần lớn nét đặc trưng phân định ranh giới giữa Paris và London lại có thể được nhận diện ngay qua tên gọi. Những người theo chủ nghĩa dân chủ chân chính luôn quả quyết rằng nước Anh là một quốc gia quý tộc. Những nhà quý tộc chân chính lại luôn khăng khăng (vì một lý do huyền bí nào đó) rằng đó là một đất nước dân chủ. Thế nhưng, nếu ai đó còn hoài nghi về điều này, hãy thử ngẫm lại tên gọi của các con đường. Hầu như tất cả các con phố xuất phát từ trục đường Strand, chẳng hạn, đều được đặt theo tên đệm, tên thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm và thứ sáu của một gia tộc quý tộc nào đó; theo họ hàng, thông gia hoặc dinh cơ của họ — nào là phố Arundel, phố Norfolk, phố Villiers, phố Bedford, phố Southampton và vô vàn cái tên khác nữa. Tên gọi được biến tấu đa dạng nhằm lồng ghép cùng một dòng họ dưới đủ mọi họ khác nhau. Cứ thế, chúng ta có cả phố Arundel lẫn phố Norfolk; cứ thế, chúng ta có cả phố Buckingham lẫn phố Villiers. Bảo rằng đây không phải là chế độ quý tộc thì quả là sự trơ trẽn về mặt trí tuệ. Tôi chỉ là một công dân bình thường, tên tôi là Gilbert Keith Chesterton; và tôi thú thực rằng, nếu mình tìm thấy ba con phố liền kề nhau nằm dọc đường Strand, phố thứ nhất mang tên Gilbert, phố thứ hai mang tên Keith, và phố thứ ba mang tên Chesterton, tôi sẽ ngỡ rằng bản thân đã trở thành một nhân vật có tầm ảnh hưởng trong cộng đồng vượt quá mức lành mạnh cần thiết cho xã hội ấy. Giá như người Pháp cai quản London (Xin Chúa hãy ghét bỏ điều đó!), họ hẳn sẽ thấy việc những con phố ấy mang tên Công tước xứ Buckingham nực cười chẳng khác nào việc chúng mang tên tôi vậy. Ấy thế mà đó lại là những con phố toả ra từ một trong những huyết mạch chính của London. Nếu áp dụng phương thức của người Pháp, một trong số các con phố ấy sẽ được gọi là phố Shakspere, con phố khác là phố Cromwell, con phố kế tiếp là phố Wordsworth; sẽ có tượng của từng nhân vật ấy đặt ở điểm tận cùng của mỗi con phố, và bất kỳ con phố nào còn thừa ra sẽ được đặt theo ngày Đạo luật Cải cách được thông qua hay ngày dịch vụ Bưu điện Xu được thiết lập.

Giả sử có người muốn tìm kiếm tung tích ai đó ở London thông qua tên gọi các địa danh. Đó sẽ là một vở kịch hề xuất sắc minh họa cho sự phi lô-gic của chúng ta. Người hùng của chúng ta, sau khi nhận ra phố Buckingham được đặt theo tên của gia tộc Buckingham, hẳn sẽ tự nhiên bước thẳng vào cung điện Buckingham để tìm Công tước xứ Buckingham. Để rồi anh ta sẽ phải ngạc nhiên tột độ khi chạm trán một nhân vật hoàn toàn khác biệt. Tư duy thuần phác mang màu sắc cung trăng ấy sẽ dẫn dắt anh ta suy luận rằng, nếu muốn diện kiến Công tước xứ Marlborough (điều có vẻ khó xảy ra), anh ta cứ tìm đến dinh thự Marlborough House là thấy. Nhưng rốt cuộc anh ta lại gặp Thân vương xứ Wales. Đến khi cuối cùng cũng hiểu ra rằng gia tộc Marlborough sinh sống tại Blenheim — cái tên được đặt theo chiến thắng lẫy lừng của vị công tước vĩ đại ấy — chắc chắn anh ta sẽ lại lặn lội đến đó. Thế nhưng, anh ta sẽ lại hố to lần nữa nếu dựa vào nguyên tắc này để tìm kiếm Công tước xứ Wellington bằng cách bảo người đánh xe chở thẳng đến ga Waterloo. Tôi lấy làm lạ vì chưa ai viết một cuốn tiểu thuyết hoang đường nào kể về những cuộc phiêu lưu của một kẻ tha hương như thế: kẻ đi tìm những nhà quý tộc lớn của nước Anh mà chỉ biết nương theo tên gọi; ngóng chờ tìm Công tước xứ Bedford tại thị trấn cùng tên, hay dò dẫm chút dấu vết của Công tước xứ Norfolk ngay tại hạt Norfolk. Anh ta thậm chí có thể giương buồm đến tận Wellington ở New Zealand chỉ để tìm đại bản đồn cổ kính của dòng họ Wellingtons. Cảnh cuối có lẽ sẽ mô tả anh ta đang chật vật học tiếng Wales để chuyện trò với Thân vương xứ Wales.

Song, ngay cả khi vị lữ khách tưởng tượng ấy hoàn toàn mù tịt về bảng chữ cái của trái đất này, tôi nghĩ anh ta vẫn có thể nhận ra sự khác biệt giữa London và Paris, và suy cho cùng, đó là sự khác biệt đích thực. Anh ta có thể chẳng đọc nổi dòng chữ "Quai Voltaire"; nhưng anh ta sẽ nhìn thấy bức tượng đang nhếch mép cười cợt cùng những con đường thẳng tắp, cứng nhắc; dẫu chưa từng nghe đến Voltaire, anh ta vẫn hiểu rằng thành phố ấy mang đậm tinh thần của Voltaire. Anh ta chẳng hay phố Fleet được đặt theo tên nhà tù Fleet. Nhưng chính tinh thần dân tộc từng gìn giữ nhà tù Fleet trong sự chật hẹp, u tối ấy nay vẫn duy trì một phố Fleet chật chội và u tối như thế. Hoặc nếu bạn muốn, bạn có thể gọi phố Fleet là ấm cúng, và nhà tù Fleet cũng ấm cúng nốt. Tôi cho rằng mình có thể cảm thấy thoải mái hơn trong nhà tù Fleet — theo cái cách thoải mái rất Anh quốc — còn hơn là đứng ngay bên dưới bức tượng Voltaire. Tôi tin rằng người đàn ông đến từ mặt trăng có thể thấu hiểu nước Pháp mà chẳng cần biết tiếng Pháp; tôi tin rằng ông ta sẽ thấu hiểu nước Anh mà chưa từng nghe qua cái tên ấy. Bởi suy cho cùng, vạn vật đều giao tiếp bằng các biểu tượng. Dùng tượng để nói chuyện tức là dùng biểu tượng; dùng thành phố để nói chuyện cũng là dùng biểu tượng. Những cột trụ, cung điện, nhà thờ lớn, đền đài, kim tự tháp chính là một thứ bảng chữ cái câm vĩ đại: tựa hồ như một người khổng lồ đang giơ cao những ngón tay bằng đá của mình. Rốt cuộc, những điều quan trọng nhất luôn được biểu đạt qua các biểu tượng, dẫu cho — giống như thánh giá trên đỉnh nhà thờ St. Paul — đó là những biểu tượng trên thiên đường. Nếu con người không hiểu được các biểu tượng, họ sẽ chẳng bao giờ hiểu nổi ngôn từ.

Về phần mình, tôi nghiêng về quan điểm cho rằng mục đích tối thượng của giáo dục là khôi phục lại sự đơn sơ, mộc mạc. Nói theo một cách khác, mục đích chính của giáo dục không phải là học lấy những điều mới; không, mục đích cốt lõi của giáo dục là "bỏ học" những gì đã biết. Mục đích trọng tâm của giáo dục là gột bỏ mọi sự mệt mỏi cùng cực và sự đồi bại của thế giới này, để quay trở lại trạng thái hào hứng mà tất cả chúng ta đều vô thức tụ ca khi ưu tiên viết về những đứa trẻ và các thiếu niên. Nếu tôi là một vị giám khảo được bổ nhiệm để chấm điểm tất cả các giám khảo (điều hiện tại xem chừng khó xảy ra), tôi sẽ không chỉ tra hỏi các giáo viên xem họ đã truyền thụ bao nhiêu kiến thức; tôi sẽ gặng hỏi họ đã tạo dựng được bao nhiêu sự dốt nát tuyệt vời và đầy kiêu hãnh, sừng sững tựa ngọn tháp hoàng gia trong bộ giáp oai nghiêm. Nhưng dù thế nào đi nữa, tôi vẫn phải khẳng định rằng con người cần giữ được sự đơn sơ vừa đủ để có thể nhìn thấu vạn vật một cách bất ngờ và nhìn nhận chúng đúng như bản chất vốn có. Tôi không quá bận tâm việc họ có đọc được tên đề trên các cửa hàng hay không. Điều tôi thực sự quan tâm là họ có đọc hiểu được chính các cửa hàng ấy hay không. Tôi chẳng mảy may phiền muộn chuyện họ có xác định được vị trí London trên bản đồ hay không, miễn là họ biết lối về Brixton khi đang trên đường về nhà. Tôi thậm chí chẳng bận lòng việc họ có biết cộng hai với hai theo nghĩa toán học hay không; tôi hoàn toàn mãn nguyện nếu họ biết cộng hai với hai theo ý nghĩa ẩn dụ. Nhưng tất cả những lời bàn dài dòng về một quan điểm hiển nhiên ấy lại quay trở về với ẩn dụ mà tôi đã sử dụng. Tôi chẳng màng quái gì đến việc họ có biết bảng chữ cái hay không, miễn là họ hiểu được thứ bảng chữ cái câm lặng kia.

Đáng tiếc thay, tôi nhận thấy ở nhiều khía cạnh trong nền giáo dục phổ thông của chúng ta, điều này hoàn toàn không được thực hiện. Người ta dạy những đứa trẻ London của chúng ta nhìn ngắm London bằng đôi mắt đột ngột và đơn giản. Thế nhưng London lại là nơi khó bề chiêm ngưỡng cho đúng mực hơn bất cứ chốn nào khác. London là một câu đố. Paris lại là một lời giải thích. Nền giáo dục dành cho trẻ em Paris có sự tương đồng với những đại lộ quang đãng cùng các ô vuông chuẩn xác của Paris. Khi một cậu bé Paris đã học xong về lý trí của người Pháp và trật tự của người La Mã, cậu có thể bước ra ngoài và nhìn thấy những điều ấy lặp lại trong hình hài của biết bao chốn công cộng rực rỡ, trong góc cạnh của muôn vàn con đường. Trái lại, khi một cậu bé Anh quốc bước ra ngoài, sau khi đã học về một nền tiến bộ mơ hồ cùng chủ nghĩa duy tâm mờ mịt, cậu chẳng thể tìm thấy nó ở bất cứ đâu. Cậu chẳng thấy nổi thứ gì ở bất kỳ xó xỉnh nào, ngoại trừ các biển quảng cáo xà phòng Sapolio và tờ báo Daily Mail. Chúng ta hoặc phải cải biến London cho phù hợp với những lý tưởng giáo dục của mình, hoặc phải thay đổi nền giáo dục sao cho xứng tầm với vẻ đẹp vĩ đại của London.