Hôm nọ, có người tặng tôi một tờ báo mang tên Eatanswill Gazette. Tôi khỏi phải nói rằng mình đã kinh ngạc đến mức nào, cứ như thể vừa trông thấy một cỗ xe ngựa phóng xuống đường với lão Tony Weller ngồi trên ghế đánh xe vậy. Nhưng quả thực, sự việc này còn kỳ lạ hơn thế nhiều. Cụ Weller là một người tốt, một người tốt một cách đặc biệt và nghiêm túc, một người cha đáng tự hào, một người chồng vô cùng nhẫn nại, một nhà luân lý tỉnh táo và là một người đồng minh đáng tin cậy. Sẽ không có gì quá ngạc nhiên nếu ai đó giả dạng làm Tony Weller. Thế nhưng, trong tác phẩm “Pickwick”, tờ Eatanswill Gazette lại được miêu tả rõ mồn một là một thứ lá cải bẩn thỉu và vô lương tâm, ngập ngụa những lời phỉ báng và nhảm nhí. Thật sự rất thú vị khi tìm thấy một tờ báo thời hiện đại lại lấy làm tự hào khi mang cái tên đó. Sự việc này không thể so sánh với điều gì đơn giản như việc hồi sinh một nhân vật trong “Pickwick”; tuy nhiên, người ta rất dễ tìm thấy một sự tương đồng tương đương. Nó gần như y hệt việc một hãng luật nào đó ngày mai mở cửa văn phòng dưới cái tên Dodson và Fogg.

Tất nhiên, ai cũng thấy ngay rằng đó chỉ là một trò đùa. Nhưng điều không hiển nhiên, điều mà chỉ dần dần len lỏi vào tâm trí với sự kinh ngạc và hoang mang tột độ, chính là việc nó lại có khía cạnh nghiêm túc của riêng mình. Tờ báo này được ấn hành tại thị trấn Sudbury nổi tiếng ở vùng Suffolk. Và dường như đang có một cuộc tranh cãi dai dẳng giữa Sudbury và thị trấn hạt Ipswich về việc đâu mới là thị trấn được Dickens mô tả trong bức họa nổi tiếng của ông về một cuộc bầu cử. Cả hai thị trấn đều lớn tiếng khẳng định rằng mình chính là Eatanswill. Giá như cả hai thị trấn đều lớn tiếng khẳng định rằng mình không phải là Eatanswill, thì có lẽ tôi còn có thể hiểu được. Theo Dickens, Eatanswill là một thị trấn đầm đìa những nhũng lũng ghê tởm, đạo đức giả trong mọi phát ngôn công khai, và mua chuộc được mọi lá phiếu. Thế nhưng, hai thị trấn vô cùng đáng kính lại tranh nhau vinh dự được làm cái vũng bùn cụ thể này, giống như mười thành phố từng tranh nhau làm nơi sinh của Homer vậy. Họ đòi nhận mình là nguyên mẫu của tác phẩm một cách quyết liệt chẳng khác nào đang đòi nhận làm nguyên mẫu cho cuốn “Utopia” của More hay “Earthly Paradise” của Morris. Họ trở nên vô cùng nóng giận về vấn đề này. Những người dân Ipswich ấm ức lên tiếng: “Chắc chắn đó phải là thị trấn của chúng tôi; vì Dickens nói rằng nơi đó đồi bại, và các vị chẳng thể tìm đâu ra một thị trấn nào đồi bại hơn thị trấn của chúng tôi trong suốt cả tháng trời đâu.” Những người dân Sudbury liền đáp trả với sự phẫn nộ dâng trào: “Xin phép được thưa với các quý ông rằng, thị trấn của chúng tôi cũng đồi bại chẳng kém gì thị trấn của các ông vào bất kỳ ngày nào trong tuần. Thị trấn của chúng tôi vốn là một mối nhơ nhuốc chung; và chúng tôi thách kẻ thù dám đem điều đó ra nghi ngờ.” “Có lẽ các ông sẽ bảo rằng,” đám công dân Ipswich mỉa mai, “chính trị của các ông xưa nay cũng dơ bẩn tột cùng như…” “Dơ bẩn hết chỗ nói,” đám người Sudbury không Chút nao núng đáp lời. “Chẳng có gì trong chính trị có thể dơ bẩn hơn thế nữa. Chắc chắn Dickens đã để ý thấy chúng tôi ghê tởm đến nhường nào.” “Và liệu ông ấy có thể quên không để ý,” những người kia đầy phẫn nộ suy luận, “rằng chúng tôi ghê tởm đến mức nào sao? Người ta có thể ngửi thấy mùi của chúng tôi từ cách xa một dặm. Mấy anh chàng Sudbury các ông cứ việc tự cho mình là hay ho lắm, nhưng để tôi nói cho mà nghe, so với thành phố của chúng tôi thì Sudbury chỉ là một nơi lương thiện mà thôi.” Cứ thế, cuộc tranh cãi tiếp diễn. Đối với tôi, đây là một kiểu tranh cãi mới mẻ và kỳ quặc.

Đương nhiên, một người ngoài cuộc sẽ cảm thấy muốn đặt câu hỏi tại sao Eatanswill lại cứ phải là nơi này hay nơi khác. Thực tế thì, tôi e rằng Eatanswill chính là mọi thị trấn trên đất nước này. Rõ ràng là khi Dickens miêu tả cuộc bầu cử ở Eatanswill, ông không hề có ý châm biếm Sudbury hay châm biếm Ipswich; ông ngụ ý châm biếm cả nước Anh. Cuộc bầu cử ở Eatanswill không phải là một lời giễu cợt nhắm vào riêng Eatanswill; đó là một lời giễu cợt nhắm vào các cuộc bầu cử nói chung. Nếu ngòi bút châm biếm chỉ mang tính địa phương, nó gần như sẽ mất đi trọng tâm; cũng giống như “Văn phòng Vòng vo” sẽ mất đi ý nghĩa nếu nó không được coi là bức họa chân thực về mọi cơ quan Chính phủ; giống như vị Đại Chưởng quan trong “Bleak House” sẽ mất đi sức nặng nếu ông ta không được coi là hình ảnh biểu trưng và tiêu biểu cho tất cả các vị Đại Chưởng quan. Toàn bộ ý nghĩa đạo đức sẽ tan biến nếu chúng ta cho rằng Oliver Twist tình cờ lạc vào một nhà tế bần tồi tệ đến mức hy hữu, hay ông Dorrit đang ở trong nhà tù con nợ duy nhất không được quản lý tốt. Dickens đang đùa cợt với các phương thức chứ không phải các địa danh. Ông đã dồn toàn bộ tài năng mạnh mẽ của mình để cố gắng khiến mọi người cảm thấy hổ thẹn với những phương thức ấy. Thế nhưng, có vẻ như ông chỉ thành công trong việc làm cho người ta tự hào về các địa danh mà thôi. Dù thế nào đi nữa, cuộc tranh cãi này vẫn được tiến hành theo một cách thực sự kỳ lạ. Không một ai thèm đếm xỉa đến thực tế là suy cho cùng, Dickens đang viết tiểu thuyết, lại là một cuốn tiểu thuyết vô cùng hoang đường nữa là khác. Những dẫn chứng để củng cố cho Sudbury hay Ipswich không chỉ được trích ra từ chính câu chuyện vốn đã đủ hoang đường và lan man ấy, mà thậm chí còn được lấy từ những câu chuyện còn hoang đường hơn nữa xuất hiện ngẫu nhiên trong tác phẩm, chẳng hạn như lời mô tả của Sam Weller về việc cha mình trên đường đến Eatanswill đã hất toàn bộ các cử tri xuống kênh. Rất có thể (trước hết là như vậy) đây chỉ là một câu chuyện bịp bợm thú vị do chính Sam tự bịa ra, được kể lại cũng giống như nhiều câu chuyện còn hoang đường hơn thế, hoàn toàn chỉ để làm ông Pickwick vui lòng. Thế mà những kẻ bảo vệ cho hai thị trấn này lại nhất quyết đòi đối phương phải trưng ra một con kênh, nếu không thì mãi mãi bất lực trong việc chứng minh mình là thị trấn đồi bại nhất nước Anh. Theo trí nhớ của tôi, câu chuyện về con kênh của Sam kết thúc bằng việc ông Pickwick sốT sắng hỏi xem mọi người đã được cứu thoát hết chưa, và Sam đã long trọng đáp rằng người ta tìm thấy chiếc mũ của một cụ già, nhưng cậu không chắc cái đầu của cụ có nằm trong đó hay không. Nếu con kênh được coi là có thật, tại sao chiếc mũ và cái đầu lại không? Nếu những nhà phê bình này từng tìm thấy con kênh, tôi khuyên họ nên dùng lưới cào để vớt thi thể của cụ già ấy lên.

Cả hai phía đều từ chối thừa nhận một thực tế rằng các nhân vật trong truyện là những nhân vật hài hước. Đơn cử như ông Percy Fitzgerald, một học giả lỗi lạc nghiên cứu về Dickens, đã viết thư cho tờ Eatanswill Gazette để nói rằng Sudbury, một thị trấn nhỏ, không thể là Eatanswill, bởi vì một trong các ứng cử viên đã ca ngợi nền sản xuất vĩ đại của nơi đó. Nhưng hiển nhiên là bất kỳ ứng cử viên nào cũng sẽ nói về nền sản xuất vĩ đại của thị trấn dẫu cho nơi ấy chẳng có gì ngoài một dãy hàng bán táo. Một trong các ứng cử viên có thể tuyên bố rằng thương mại của Eatanswill lấn át cả Carthage và bao trùm mọi vùng biển; điều đó hoàn toàn mang phong cách của Dickens. Thế nhưng khi nhà vô địch của Sudbury đáp lời ông, người này lại không chỉ ra cái sai rõ mươi mươi ấy. Anh ta đáp lại bằng cách mắc một lỗi khác y hệt như vậy. Anh ta nói rằng Eatanswill không phải là một nơi bận rộn và quan trọng. Và lý do kỳ quặc của anh ta là bà Pott đã kêu chán ở đó. Nhưng rõ ràng là bà Pott ở đâu mà chẳng kêu chán. Bà ta đang cố chài cậu Winkle cơ mà. Hơn nữa, đó vốn là nét tính cách chủ đạo của nhân vật này trong mọi hoàn cảnh. Bà Pott chính là người phụ nữ như vậy. Nếu ở Ipswich, bà ta sẽ nói rằng đáng lẽ mình phải ở Luân Đôn. Nếu ở Luân Đôn, bà ta sẽ nói rằng đáng lẽ mình phải ở Paris. Vị tranh biện thứ nhất chứng minh Eatanswill là vĩ đại vì một ứng cử viên nịnh hót gọi nó là vĩ đại. Vị thứ hai chứng minh nó buồn tẻ vì một người phụ nữ bất mãn gọi nó là buồn tẻ.

Phần lớn cuộc tranh cãi dường như được tiến hành với tinh thần hiện thực chủ nghĩa chẳng ăn nhập vào đâu. Sudbury không thể là Eatanswill, bởi vì ở Eatanswill có một cửa hàng bán trang phục hóa trang, còn ở Sudbury thì không có ghi chép nào về cửa hàng hóa trang cả. Sudbury buộc phải là Eatanswill vì bên ngoài Eatanswill có những con đường lầy lội, và bên ngoài Sudbury cũng có những con đường lầy lội. Ipswich không thể là Eatanswill, bởi vì dinh thự đồng quê của bà Leo Hunter không thể nằm gần một thị trấn lớn. Ipswich bắt buộc phải là Eatanswill vì dinh thự đồng quê của bà Leo Hunter phải nằm gần một thị trấn lớn. Thật lòng mà nói, người ta lẽ ra nên cho phép Dickens được tự do phóng tác với những chuyện như thế này, ngay cả khi ông có nhắc đến địa danh đó bằng chính tên thật đi nữa. Nếu tôi viết một câu chuyện về thành phố Limerick, tôi sẽ tự do đưa vào một tiệm bánh ngọt mà chẳng cần phải cất công đến Limerick để xem ở đó có tiệm bánh ngọt nào không. Nếu tôi viết một cuốn tiểu thuyết lãng mạn về Torquay, tôi sẽ thoải mái đưa vào một ngôi nhà có cánh cửa màu xanh lá cây mà không cần phải nghiên cứu danh sách tất cả các cánh cửa đủ màu trong thị trấn. Nhưng nếu để làm nổi bật rõ ràng rằng tôi không có ý định chụp lại hình ảnh thành phố Limerick hay Torquay, mà lại cố tình đặt cho nơi ấy một cái tên hoang đường, hư cấu của riêng mình, thì tôi nghĩ trong trường hợp đó, tôi hoàn toàn có lý do để vò đầu bứt tai trong cơn thịnh nộ nếu người dân Limerick hay Torquay bắt đầu tranh cãi về các tiệm bánh ngọt hay những cánh cửa màu xanh. Chẳng có người tỉnh táo nào lại mong đợi Dickens phải bám sát thực tế đến mức như thế, ngay cả đối với Bath hay Bury St. Edmunds vốn có thật; huống chi là đối với Eatanswill, một nơi vốn dĩ chẳng hề tồn tại.

Tuy vậy, tôi phải thú nhận rằng mình nghiêng về phe Sudbury trong cuộc tranh cãi này. Điều này không chỉ xuất phát từ sự đồng cảm mà mọi người bình thường vẫn dành cho các vùng đất nhỏ bé so với những chốn lớn lao; nó còn bắt nguồn từ một vài phẩm chất thực sự tốt đẹp ở ấn phẩm Sudbury đặc biệt này. Trước hết, những người bảo vệ Sudbury dường như cởi mở hơn trước cái nhìn hợp lý và hài hước về cuốn sách so với những người bảo vệ Ipswich — ít nhất là những người xuất hiện trong cuộc tranh luận này. Ngay cả vị đại diện của Sudbury, dẫu đang mải miết đi tìm những bộ trang phục mang tính hiện thực, cũng phải vùng lên (vinh quang thay cho anh ta) khi ông Percy Fitzgerald cố gắng chứng minh rằng câu nói nổi tiếng của Bob Sawyer rằng cậu ta không theo phái Buff cũng chẳng theo phái Blue, “mà thuộc dạng vải kẻ sọc,” hẳn phải được chép lại từ một kẻ ngốc nào đó ở Ipswich khi kẻ ấy tuyên bố chính trị của mình là “nửa nọ nửa kia.” Bất cứ ai cũng có thể thốt ra một trong hai câu trò đùa đó. Nhưng vinh quang và ý nghĩa toàn vẹn của Dickens nằm ở chỗ ông đã tự giới hạn mình trong việc tạo ra những câu trò đùa mà ai cũng có thể nghĩ ra, chỉ có điều là ông làm cho chúng hay hơn một chút so với những gì người bình thường có thể làm.