Vài kẻ nghiêm nghị nhưng nông cạn (bởi hầu như mọi kẻ rất nông cạn đều nghiêm nghị) từng tuyên bố rằng truyện cổ tích là vô đạo đức; họ dựa vào một số hoàn cảnh ngẫu nhiên hoặc sự việc đáng tiếc trong cuộc chiến giữa những người khổng lồ và bọn trẻ, một số trường hợp mà lũ trẻ vướng vào những trò lừa gạt thiếu thiện cảm hoặc thậm chí là trò đùa ác ý. Tuy nhiên, sự phản đối ấy không những sai lầm, mà còn hoàn toàn trái ngược với thực tế. Truyện cổ tích về mặt bản chất không chỉ có đạo đức theo nghĩa ngây thơ, mà còn có đạo đức theo nghĩa giáo huấn, có đạo đức theo nghĩa mang tính răn dạy. Người ta cứ hay ca ngợi sự tự do của xứ sở thần tiên, nhưng theo những ghi chép chính thống hay ho nhất thì có rất ít ỏi sự tự do ở chốn ấy. Ông W.B. Yeats cùng những tâm hồn nhạy cảm hiện đại khác, khi cảm thấy đời sống hiện đại là một thứ xiềng xích đen tối chẳng kém gì từng đè nặng nhân loại (họ đã đúng ở điểm này), đã mô tả xứ sở yêu tinh như một chốn hoàn toàn thảnh thơi và phóng khoáng — một nơi mà tâm hồn có thể xoay trở mọi hướng theo ý muốn tựa như ngọn gió. Khoa học bác bỏ ý tưởng về một vị Thượng đế thất thường; nhưng trường phái của ông Yeats lại gợi ý rằng trong thế giới đó, ai nấy đều là một vị thần thất thường. Bản thân ông Yeats từng nói hàng trăm lần bằng thứ phong cách văn chương buồn bã và lộng lẫy đã đưa ông lên hàng nhà thơ viết bằng tiếng Anh xuất sắc nhất hiện nay (tôi không dám nói là trong số mọi nhà thơ Anh, bởi người Ireland vốn quen với những trận ẩu đả thể xác), tôi xin nhắc lại, ông đã vẽ nên hàng trăm lần bức tranh về sự tự do đáng sợ của các nàng tiên, những sinh thể tượng trưng cho sự vô chính phủ tận cùng của nghệ thuật —

“Nơi chẳng ai già đi, mệt mỏi hay khôn ngoan,

Nơi chẳng ai già đi, thành kính hay trầm mặc.”

Nhưng suy cho cùng (quả là một điều gây sốc khi thốt lên), tôi hoài nghi việc ông Yeats có thực sự thấu hiểu triết lý đích thực của các nàng tiên hay không. Ông ấy chưa đủ giản dị; ông ấy chưa đủ khờ khạo. Dẫu tôi tự nói ra điều này có vẻ không phải phép, nhưng với sự ngu ngơ bình dị rất con người của mình, tôi sẵn sàng đánh bại ông Yeats bất cứ lúc nào. Các nàng tiên quý mến tôi hơn ông Yeats; họ dễ dàng cưu mang tôi hơn. Và tôi vẫn hoài nghi liệu cảm giác về những linh hồn tự do, hoang dại trên đỉnh đồi hay ngọn sóng ấy có thực sự là tinh thần cốt lõi và giản dị của văn hóa dân gian hay không. Tôi cho rằng các nhà thơ đã mắc sai lầm: bởi thế giới trong truyện cổ tích tươi sáng và đa dạng hơn thế giới của chúng ta, nên họ lầm tưởng nó ít có đạo đức hơn; nhưng thực ra nó tươi sáng và đa dạng hơn chính vì nó có đạo đức hơn. Giả sử một người sinh ra trong nhà tù hiện đại. Đương nhiên điều đó là bất khả, bởi chẳng có gì mang tính con người có thể xảy ra trong một nhà tù hiện đại, dẫu đôi khi nó từng xảy ra ở một ngục tối thời cổ đại. Nhà tù hiện đại lúc nào cũng phi nhân tính, ngay cả khi nó không tàn ác. Nhưng giả sử một người sinh ra trong một nhà tù hiện đại, rồi quen dần với sự tĩnh lặng chết chóc và thái độ dửng dưng ghê tởm; rồi giả sử anh ta bất ngờ được thả tự do vào cuộc sống và tiếng cười ở phố Fleet. Tất nhiên, anh ta sẽ nghĩ rằng những nhà văn tại phố Fleet là một giống loài tự do và hạnh phúc; thế nhưng thực tế lại trái ngược biết bao, đáng buồn và trớ trêu làm sao! Và tương tự như vậy, những kẻ nô lệ nhọc nhằn ở phố Fleet này, khi thoáng thấy các nàng tiên, liền nghĩ rằng các nàng tiên hoàn toàn tự do. Nhưng các nàng tiên cũng giống như những nhà báo ở điểm này và nhiều điểm khác nữa. Tiên và nhà báo đều mang vẻ vui tươi bề ngoài cùng vẻ đẹp đầy đánh lừa. Tiên và nhà báo dường như đáng yêu và bất kham; họ dường như quá xuất chúng nên chẳng thèm hạ mình xuống sự tầm thường của bổn phận đời thường. Nhưng đó chỉ là ảo ảnh do sự ngọt ngào bất chợt từ sự hiện diện của họ tạo ra. Nhà báo sống dưới luật lệ; và xứ sở thần tiên thực chất cũng vậy.

Nếu bạn thực sự đọc truyện cổ tích, bạn sẽ nhận thấy một tư tưởng xuyên suốt từ đầu đến cuối — tư tưởng cho rằng hòa bình và hạnh phúc chỉ có thể tồn tại dựa trên một điều kiện nào đó. Tư tưởng này, vốn là cốt lõi của đạo đức học, chính là cốt lõi của những câu chuyện thiếu nhi. Toàn bộ hạnh phúc của xứ sở thần tiên chỉ treo lơ lửng trên một sợi chỉ, đúng một sợi chỉ mà thôi. Cinderella có thể có chiếc váy dệt trên khung cửi siêu nhiên và rực rỡ ánh hào quang kỳ lạ; nhưng cô phải quay về khi đồng hồ điểm mười hai tiếng. Nhà vua có thể mời các nàng tiên đến lễ rửa tội, nhưng ngài phải mời hết thảy mọi nàng tiên nếu không muốn những hậu quả hãi hùng xảy ra. Vợ của Bluebeard có thể mở mọi cánh căn phòng ngoại trừ một phòng. Một lời hứa với chú mèo bị phá vỡ, và cả thế giới trở nên hỗn loạn. Một lời hứa với gã lùn vàng bị phá vỡ, và cả thế giới trở nên hỗn loạn. Một thiếu nữ có thể làm vợ của chính vị Thần Tình Yêu với điều kiện cô không bao giờ tìm cách nhìn mặt chàng; cô nhìn thấy chàng, thế là chàng biến mất. Một thiếu nữ được trao cho chiếc hộp với điều kiện cô không được mở nó ra; cô mở ra, và mọi tai ương trên đời tràn ra tấn công cô. Một người đàn ông và một người phụ nữ được đặt vào khu vườn với điều kiện họ không được ăn một loại quả nọ: họ ăn nó, và đánh mất niềm vui đối với mọi thứ quả trên trái đất.

Tư tưởng lớn lao ấy, do đó, chính là xương sống của toàn bộ văn hóa dân gian — tư tưởng cho rằng mọi hạnh phúc đều treo lơ lửng trên một nhát phủ quyết mỏng manh; mọi niềm vui tích cực đều phụ thuộc vào một điều phủ định. Giờ đây, hiển nhiên là có vô số tư tưởng triết học và tôn giáo tương đồng hoặc được biểu tượng hóa bởi điều này; nhưng tôi không muốn bàn đến chúng ở đây. Chắc chắn một điều hiển nhiên là mọi nguyên tắc đạo đức đều cần được giảng dạy theo giai điệu truyện cổ tích ấy; rằng nếu ai đó làm điều bị cấm đoán, kẻ đó đang đẩy mọi thứ được ban tặng vào thế nguy hiểm. Một người đàn ông phá vỡ lời hứa với vợ mình cần phải được nhắc nhở rằng, dù cho cô ấy có là một con mèo đi nữa, trường hợp của con mèo tiên cũng cho thấy hành động như vậy là thiếu thận trọng. Một tên trộm chuẩn bị cạy tủ sắt của người khác nên được nhắc nhở một cách vui đùa rằng hắn đang ở trong tình thế hiểm nghèo của nàng Pandora xinh đẹp: hắn sắp sửa nhấc chiếc nắp bị cấm lên và thả rông những thảm họa vô danh. Đứa trẻ đang ăn táo của ai đó trên cây táo của ai đó nên được nhắc nhở rằng nó đã bước vào một khoảnh khắc huyền bí của cuộc đời, khi mà chỉ một quả táo có thể tước đi của nó tất cả những quả khác. Đó chính là nền tảng đạo đức sâu sắc của truyện cổ tích; thay vì tìm kiếm một cơ sở duy lý cho từng Điều răn (như các sách đạo đức thông thường), chúng lại tìm ra cơ sở huyền bí vĩ đại cho tất cả các Điều răn. Chúng ta đang sống ở xứ sở thần tiên này nhờ sự dung dưỡng tạm bợ; chúng ta không có quyền tranh cãi về các điều kiện để mình được thưởng ngoạn tầm nhìn hoang dại này về thế giới. Những lời phủ quyết quả thật kỳ lạ, nhưng những sự nhượng bộ cũng kỳ lạ chẳng kém. Khái niệm về quyền sở hữu, khái niệm về những quả táo của người khác, quả là một ý niệm kỳ quặc; nhưng ý niệm về việc có sự xuất hiện của bất kỳ quả thật nào cũng đã kỳ quặc rồi. Thật lạ lùng và kỳ bí khi tôi không thể uống an toàn mười chai champagne; nhưng xét cho cùng, bản thân chai champagne ấy đã lạ lùng và kỳ bí rồi. Nếu tôi đã uống thức uống của các nàng tiên thì việc tôi phải tuân thủ luật lệ của các nàng tiên là hoàn toàn công bằng. Chúng ta có thể không thấy mối liên hệ logic trực tiếp giữa ba chiếc thìa bạc đẹp đẽ và một tên cảnh sát to lớn xấu xí; nhưng trong truyện cổ tích, mấy ai từng nhìn thấy mối liên hệ logic trực tiếp giữa ba con gấu và một người khổng lồ, hay giữa một đóa hồng và một con quái thú gầm thét cơ chứ? Không những chúng ta có thể thưởng thức những câu chuyện cổ tích này vì chúng mang tính đạo đức, mà ta còn có thể tận hưởng đạo đức bởi nó đưa chúng ta vào xứ sở thần tiên, vào một thế giới vừa kỳ diệu lại vừa giao tranh.