Lễ kỷ niệm hai trăm năm ngày sinh của Henry Fielding được tổ chức vô cùng long trọng, dẫu cho, xét đến cùng, sự kiện ấy dường như chỉ được khắc họa trên những trang báo. Sẽ là quá kỳ vọng nếu trông đợi rằng một sự kiện thuần túy mang tính niên đại như thế có thể thúc đẩy những kẻ viết về Fielding chịu khó đọc tác phẩm của ông; loại thờ ơ này thực chất chỉ là một tên gọi khác của sự vinh quang. Một tác phẩm kinh điển vĩ đại đồng nghĩa với một nhân vật mà người ta có thể ca ngợi mà chẳng cần phải đọc. Bản thân điều này không hẳn là hoàn toàn bất công; nó chỉ hàm ý một sự tôn trọng nhất định đối với những nhận thức và kết luận cố định của quảng đại quần chúng. Tôi chưa bao giờ đọc Pindar (ý tôi là tôi chưa bao giờ đọc Pindar người Hy Lạp; còn Peter Pindar thì tôi đã đọc hẳn hoi rồi), nhưng tôi nghĩ rằng chỉ riêng việc tôi chưa đọc Pindar cũng chẳng nên—và chắc chắn là sẽ không—ngăn cản tôi bàn về “những kiệt tác của Pindar,” hay về “những nhà thơ lớn như Pindar hoặc Æschylus.” Những bậc học giả uyên bác thường tỏ ra mù quáng một cách gượng gạo về vấn đề này cũng như về nhiều chủ đề khác; và lập trường mà họ đưa ra thực sự rất vô lý. Nếu bất kỳ nhà báo bình thường nào hay một độc giả thông thái nhắc đến Villon hay đến Homer, họ liền coi đó là một lời mỉa mai đắc thắng khi bảo người đó rằng, “Anh không thể đọc được tiếng Pháp thời trung cổ,” hay “Anh không thể đọc được tiếng Hy Lạp cổ đại của Homer.” Nhưng đó không phải là một lời mỉa mai đắc thắng—hoặc thực ra, chẳng phải là lời mỉa mai nào cả. Một con người hoàn toàn có quyền sử dụng những dữ kiện được thiết lập và lưu truyền từ lịch sử nhân loại trong lời ăn tiếng nói của mình, cũng giống như cách anh ta sử dụng bất kỳ thông tin chung nào khác của loài người. Và một người không biết tiếng Pháp nhưng vẫn cho rằng Villon là một nhà thơ giỏi thì cũng hợp lý như một người không có khiếu âm nhạc lại cho rằng Beethoven là một nhạc sĩ tài ba. Chỉ vì bản thân không có khiếu âm nhạc, không có lý do gì để anh ta suy diễn rằng loài người cũng chẳng có khiếu âm nhạc. Vì tôi là kẻ dốt nát (như thực tế là vậy), điều đó không có nghĩa là tôi phải cho rằng mình đang bị lừa dối. Kẻ nào từ chối ca ngợi Pindar trừ khi hắn đã đọc qua ông ta hẳn là một kẻ thấp hèn, hay hoài nghi, và là loại người đa nghi tồi tệ nhất—kẻ không chỉ hoài nghi Chúa mà còn hoài nghi cả loài người. Hắn chẳng khác nào một kẻ từ chối công nhận đỉnh Everest là cao trừ khi hắn từng leo lên đó. Hắn giống như một kẻ không chịu thừa nhận Bắc Cực lạnh giá cho đến khi hắn đặt chân đến nơi.

Nhưng tôi nghĩ có một giới hạn, và là một giới hạn hoàn toàn chính đáng, cho tiến trình này. Tôi nghĩ một người hoàn toàn có thể ca ngợi Pindar mà không cần phân biệt nổi đâu là đỉnh đâu là đáy của một chữ cái Hy Lạp. Song tôi cho rằng nếu một người định bôi nhọ Pindar, nếu hắn định đả kích, bác bỏ và vạch trần tận gốc Pindar, nếu hắn định phơi bày Pindar như một kẻ dốt nát cùng cực và một tên bịp bợm trơ trẽn mà hắn tưởng tượng ra, thì có lẽ sẽ tốt hơn biết mấy—tôi nghĩ, ít ra thì điều đó cũng chẳng hại gì—nếu hắn biết một chút tiếng Hy Lạp, và thậm chí đã đọc qua dăm ba trang của Pindar. Và tôi nghĩ tình huống tương tự cũng xảy ra khi nhà phê bình bận tâm chỉ trích rằng Pindar là một kẻ vô đạo đức đến mức tai tiếng, yếm thế độc hại, hoặc có cái nhìn thấp hèn và thú tính về cuộc đời. Khi người ta đưa ra những đả kích như vậy nhằm vào đạo đức của Pindar, tôi lấy làm tiếc vì họ không biết đọc tiếng Hy Lạp; và khi họ đưa ra những lời buộc tội tương tự nhằm vào đạo đức của Fielding, tôi vô cùng tiếc nuối vì họ không thể đọc nổi tiếng Anh.

Dường như đang lan truyền một quan niệm kỳ lạ rằng Fielding là một nhà văn vô đạo đức hoặc có nội dung phản cảm theo một cách nào đó. Tôi đã vô cùng kinh ngạc trước số lượng các bài xã luận, bài viết văn học và các bài bình luận khác viết về ông thời gian gần đây, trong đó bàng bạc một giọng điệu kỳ lạ mang tính chất thanh minh cho tác giả. Nhà phê bình này cho rằng dẫu sao thì ông cũng chẳng thể làm khác được, bởi ông sống ở thế kỷ mười tám; người khác lại bảo chúng ta phải châm chước cho sự thay đổi của phong tục và tư tưởng; kẻ khác nữa thì cho rằng ông không hẳn là hoàn toàn thiếu vắng những tình cảm cao thượng và nhân đạo; có người lại ám chỉ rằng suy cho cùng, ông vẫn níu giữ một cách yếu ớt một vài đức tính kém phần quan trọng hơn. Tất cả những điều này rốt cuộc có nghĩa là gì? Fielding đã miêu tả Tom Jones dấn thân vào một con đường mà rất tiếc thay, có một số lượng rất lớn những thanh niên cũng đang bước vào đó. Thật không cần phải nói rằng Henry Fielding thừa biết đó là một con đường lầm lạc. Ngay cả bản thân Tom Jones cũng biết điều đó. Anh ta đã nói rành mạch rằng đó là một lối sống vô cùng bất hạnh; có thể nói anh ta đã thừa nhận rằng nó đã hủy hoại cuộc đời mình; đoạn văn ấy vẫn còn nguyên đó để bất cứ ai cất công đọc cuốn sách đều có thể thấy rõ. Có đầy đủ bằng chứng (dù ngay cả điều này mang tính huyền bí và gián tiếp), có bằng chứng xác thực cho thấy Fielding có lẽ đã nghĩ rằng làm một Tom Jones vẫn còn hơn làm một kẻ hèn nhát và tiểu nhân đê tiện. Hoàn toàn không có lấy một mảnh vải, một sợi chỉ hay một hạt bụi bằng chứng nào cho thấy Fielding nghĩ rằng làm một Tom Jones tốt hơn là trở thành một người lương thiện. Tất cả những gì ông quan tâm chỉ là việc khắc họa một kiểu thanh niên rất rõ nét và vô cùng thực tế; kiểu thanh niên mà những dục vọng và nhu cầu ích kỷ đôi khi tỏ ra mạnh mẽ hơn bất cứ thứ gì khác trong con người họ.

Đạo đức thực tiễn của Tom Jones là một điều tồi tệ, dẫu xét về mặt tinh thần thì chưa đến nỗi tệ hại bằng đạo đức thực tiễn của Arthur Pendennis hay Pip, và chắc chắn chẳng thể nào sánh được với sự vô đạo đức thực tiễn sâu sắc của Daniel Deronda. Đạo đức thực tiễn của Tom Jones là xấu; nhưng tôi không thấy có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy đạo đức lý thuyết của anh ta lại đặc biệt tồi tệ. Chẳng có lý do gì phải bảo đa số thanh niên hiện đại sống theo nổi các chuẩn mực đạo đức lý thuyết của Henry Fielding cả. Họ sẽ vụt vươn mình đạt tới tầm vóc của các tổng lãnh thiên thần nếu họ thực sự sống theo hệ luân lý lý thuyết của tội nghiệp Tom Jones. Tom Jones vẫn đang sống, với tất cả những đức tính tốt và thói hư tật xấu của anh ta; anh ta đang bước đi trên những con đường phố thị; chúng ta gặp anh ta mỗi ngày. Chúng ta gặp gỡ, cạn chén, hút thuốc, trò chuyện và bàn tán về anh ta. Khác biệt duy nhất là chúng ta không còn đủ dũng khí trí tuệ để viết về anh ta nữa. Chúng ta xé nhỏ con người trung tâm và tối cao ấy—Tom Jones—thành vô số khía cạnh rời rạc. Chúng ta để ông J.M. Barrie viết về anh ta trong những khoảnh khắc cao đẹp, rồi tô vẽ anh ta trở nên tốt đẹp hơn thực tế. Chúng ta để Zola viết về anh ta trong những phút giây tồi tệ, rồi bôi nhọ anh ta trở nên tồi tệ hơn nhiều so với bản chất. Chúng ta để Maeterlinck ca tụng những hoảng loạn tinh thần mà ông ta thừa biết là hèn nhát; chúng ta để ông Rudyard Kipling ca tụng những hành vi bạo lực mà ông ta thừa biết là còn hèn nhát hơn nhiều. Chúng ta để những nhà văn dung tục viết về sự dung tục của con người bình thường này. Chúng ta để những nhà văn theo chủ nghĩa thanh giáo viết về sự trong trắng của con người bình thường này. Chúng ta nhìn qua một lỗ nhỏ biến con người thành quỷ dữ, và gọi đó là nghệ thuật mới. Chúng ta nhìn qua một khe hở khác biến con người thành thiên sứ, và gọi đó là Thần học Mới. Nhưng nếu chúng ta phủi bụi những cuốn sách cũ trên kệ, nếu chúng ta lật giở những trang giấy đã mốc meo theo năm tháng, và nếu giữa chốn tối tăm mục rữa ấy, chúng ta tìm thấy vài dấu vết mờ nhạt về một câu chuyện kể về một con người trọn vẹn, một con người bằng xương bằng thịt như kẻ đang rảo bước trên vỉa hè ngoài kia, chúng ta liền bỗng chốc đanh mặt lại và gọi đó là nền đạo đức thô tục của một thời đại đã qua.

Sự thật là tất cả những điều này đánh dấu một sự chuyển dịch nhất định trong quan điểm chung về đạo đức; và tôi cho rằng đó không phải là một sự thay đổi theo chiều hướng tốt hơn. Chúng ta đã quen gắn liền đạo đức trong sách vở với một thứ tinh thần lạc quan và tô hồng; theo quan điểm của chúng ta, một cuốn sách có đạo đức là một cuốn sách viết về những con người có đạo đức. Nhưng quan niệm xưa cũ lại gần như hoàn toàn ngược lại; một cuốn sách có đạo đức là một cuốn sách viết về những kẻ vô đạo đức. Một tác phẩm luân lý tràn ngập những bức tranh như “Dãy phố Gin” hay “Các giai đoạn của sự tàn ác” của Hogarth, hoặc nó ghi lại, giống như những tờ truyền đơn phổ biến, “sự trừng phạt khủng khiếp của Chúa” giáng lên những kẻ báng bổ hay kẻ sát nhân. Có một nguyên nhân triết học đứng sau sự thay đổi này. Chủ nghĩa hoài nghi vô định hình của thời đại chúng ta đã chạm đến một cảm giác tiềm thức rằng đạo đức xét cho cùng chỉ là vấn đề sở thích của con người—một sự tình cờ của tâm lý học. Và nếu lòng tốt chỉ tồn tại trong tâm trí một số người, một kẻ muốn ca ngợi sự tốt lành sẽ tự nhiên phóng đại mức độ hiện diện của nó trong tâm trí con người hoặc số lượng những bộ óc mà ở đó nó thống trị. Mỗi lời thú nhận rằng con người vốn đồi bại cũng chính là lời thú nhận rằng đức tính chỉ là ảo ảnh. Mỗi cuốn sách thừa nhận cái điều ác là có thật đều mang lại cảm giác mơ hồ rằng nó đang thừa nhận điều thiện là phi thực tế. Bản năng hiện đại cho rằng nếu trái tim con người là tà ác, thì chẳng còn gì giữ lại được sự tốt lành. Nhưng cảm nhận của người xưa lại là: dẫu trái tim con người có tà ác đến đâu chăng nữa, vẫn có một thứ ở lại—sự tốt lành vẫn hoàn toàn tốt đẹp. Một đức tính trừng phạt hiện hữu thực sự nằm ngoài loài người; đó là cái mà con người vươn tới, hoặc xa rời. Do đó, tất nhiên, bộ luật ấy tự thân được minh chứng rõ ràng qua việc bị vi phạm cũng như qua việc được tuân thủ. Nếu Tom Jones vi phạm đạo đức, thì đó là điều tồi tệ cho chính Tom Jones. Fielding không hề cảm thấy, giống như một kẻ sầu muộn thời hiện đại, rằng mọi tội lỗi của Tom Jones theo một cách nào đó đang phá vỡ bùa chú, hay thậm chí có thể nói là đang phá hủy hư cấu về đạo đức. Người ta nói về kẻ tội nhân phá vỡ luật lệ; nhưng đúng hơn là luật lệ đã đập tan kẻ đó. Và điều mà người hiện đại gọi là sự ô uế và phóng túng của Fielding thực chất thường lại là sự nghiêm khắc và tính chặt chẽ về mặt đạo đức của ông. Ông sẽ chẳng bao giờ nghĩ rằng mình đang phụng sự đạo đức nếu viết một cuốn sách toàn về những con người dễ mến. Fielding chắc chắn sẽ coi ông Ian Maclaren là kẻ vô cùng vô đạo đức; và quan điểm ấy hoàn toàn có cơ sở để bàn luận. Nói sự thật về cuộc đấu tranh khốc liệt của tâm hồn con người chắc chắn là một phần tối quan trọng trong luân lý của sự trung thực. Nếu các nhân vật không xấu xa, thì chính cuốn sách ấy mới là kẻ xấu xa. Quan niệm cổ xưa và vững chắc này về điều phải tồn tại ngoài sự yếu đuối của con người và tách rời khỏi những sai lầm nhân thế có thể được cảm nhận ngay trong những tác phẩm nhẹ nhàng và phóng khoáng nhất của văn học Anh cổ điển. Thật là vô nghĩa khi gọi Shakespeare là một nhà đạo đức lớn; nhưng theo cách thức đặc biệt này, Shakespeare lại là một nhà luân lý vô cùng tiêu biểu. Bất cứ khi nào ông nhắc đến đúng và sai, điều đó luôn đi kèm với hàm ý truyền thống này. Đúng vẫn là đúng, ngay cả khi chẳng một ai thực hiện nó. Sai vẫn là sai, ngay cả khi tất cả mọi người đều lầm lạc về nó.