Cách đây khá lâu (thực ra là khi tôi còn quá nhỏ tuổi), tôi từng đọc cuốn “La Pucelle” của Voltaire, một tác phẩm châm biếm táo tợn về sự trong trắng truyền thống của Joan of Arc, rất tục tĩu nhưng cũng cực kỳ hài hước. Nhiều năm nay tôi không còn nghĩ đến nó nữa, nhưng sáng nay tác phẩm ấy bỗng trở lại trong tâm trí khi tôi lật giở từng trang cuốn “Jeanne d’Arc” mới ra mắt của nhà văn lớn đầy tao nhã, Anatole France. Tác phẩm này được viết bằng một giọng điệu đầy đồng cảm dịu dàng cùng một thứ lòng tôn kính phảng phất nỗi buồn; nó chưa bao giờ đánh mất sự tinh tế và nhã nhặn cao quý, tựa như một người quý tộc đang hộ tống một cô thôn nữ giữa chốn đông người thời hiện đại. Tác giả luôn dành cho Joan sự tôn trọng tuyệt đối, thậm chí tôn trọng cả tôn giáo của nàng. Và bản thân là một người ngưỡng mộ cuồng nhiệt Joan the Maid, tôi đã ngẫm nghĩ và so sánh hai phương pháp tiếp cận này, để rồi đi đến kết luận rằng tôi thích cách của Voltaire hơn.

Khi một cây bút thuộc trường phái của Voltaire cần hạ bệ một vị thánh hay một anh hùng tôn giáo vĩ đại, ông sẽ gọi thẳng con người ấy là một kẻ ngốc nghếch đời thường, hoặc một kẻ lừa đảo tầm thường. Nhưng khi một người như Anatole France muốn hạ bệ một vị thánh, ông lại giải thích vị thánh đó chỉ là một cá nhân thuộc về hội nhóm văn chương nhỏ bé, đầy rắc rối của riêng ông. Voltaire đã đưa bản chất con người vào nhân vật Joan of Arc, dù đó chỉ là phần bản năng tàn bạo của con người. Ít nhất thì đó cũng không phải là thứ bản chất riêng tư của một mình Voltaire. Đằng này, ngài France lại áp đặt chính bản chất của M. France lên Joan of Arc — với toàn bộ vẻ nhân hậu lạnh lùng, cùng thứ tội lỗi mang đậm tính suy tưởng, bơ vơ của một nhà văn hiện đại. Có một cuốn sách đã gợi lại trong tôi điều đó với sự sống động đến giật mình, dường như chưa từng được ai nhắc tới ở bất cứ đâu; đó là cuốn “Vie de Jésus” của Renan. Nó mang đúng cái dụng ý chung ấy: rằng nếu bạn không tấn công Kitô giáo, thì ít nhất bạn cũng có thể ban ơn che chở cho nó. Bản năng của tôi, tách rời khỏi các quan điểm cá nhân, lại hoàn toàn ngược lại. Nếu tôi không tin vào Kitô giáo, tôi sẽ là kẻ báng bổ lớn tiếng nhất ở Hyde Park. Chẳng có điều gì là quá lớn lao để một người dũng cảm không dám tấn công; nhưng lại có những thứ quá vĩ đại để bất cứ ai có thể hạ mình ban ơn.

Và tôi phải thừa nhận rằng phương pháp lịch sử ấy tỏ ra vô lý một cách quá mức. Tôi chẳng có chút kiến thức nào về lịch sử, nhưng tôi hiểu biết về lý trí nhiều không kém gì Anatole France. Và nếu có điều gì phi lý, thì cách mà trường phái Renan-France đối phó với những câu chuyện thần kỳ chính là sự phi lý tột cùng. Phương pháp của Renan-France đơn giản thế này: bạn giải thích những câu chuyện siêu nhiên có chút ít nền tảng bằng cách tự bịa ra những câu chuyện tự nhiên hoàn toàn vô căn cứ. Giả sử bạn đối mặt với lời kể rằng Jack đã trèo lên cây đậu thần để lên tận bầu trời. Việc phản hồi rằng bạn không tin cậu ta làm vậy là hoàn toàn có cơ sở triết học. Thậm chí (theo quan điểm của tôi) việc đáp lại rằng rất có thể cậu ta đã làm thế còn mang tính triết lý hơn nữa. Nhưng cách của Renan-France lại là viết thế này: “Khi chúng ta cân nhắc về dòng dõi kỳ lạ và thậm chí đầy hiểm nguy của Jack, vốn dĩ chắc chắn xuất phát từ một người mẹ bán rau và một tên linh mục hoang đàng, chúng ta có thể dễ dàng hiểu được làm thế nào mà ý niệm về thiên đường và cây đậu thần lại kết hợp với nhau trong tâm trí cậu. Hơn nữa, gần như chắc chắn rằng cậu đã gặp một tay ảo thuật lang thang đến từ Ấn Độ, kẻ đã kể cho cậu nghe về những trò ảo thuật với cây xoài, và cách nó vươn thẳng lên tận trời cao. Chúng ta có thể tưởng tượng ra hai người bạn ấy, già và trẻ, cùng lang thang trong những tán rừng vào buổi chiều tà, ngắm nhìn những tầng mây đỏ rực và phẳng lì, giống như trong đêm mà người lão gia đã chỉ vào một cây đậu thần nhỏ bé, và nói với người bạn quá đỗi mộng mơ của mình rằng cây này cũng có thể vươn tới chốn thiên cung. Và rồi, khi chúng ta nhớ đến tâm lý học hoàn toàn khác thường của Jack, khi nhớ về sự hòa quyện bên trong cậu giữa sự thực tế, tình yêu với những thứ rau củ bình dị, cùng một khao khát có phần lạc lõng đối với những điều không thể với tới, đối với sự vô hình và cõi hư không, chúng ta sẽ không còn ngạc nhiên khi chính cậu là người được ban phím giấc mơ ngọt ngào dẫu chỉ mang tính biểu tượng này về cái cây nối liền đất trời.” Đó là cách mà Renan và France viết, chỉ là họ viết khéo léo hơn mà thôi. Nhưng thực tình, một người theo chủ nghĩa duy lý như tôi trở nên hơi mất kiên trì và cảm thấy muốn thốt lên rằng: “Nhưng khỉ thật, anh biết gì về dòng dõi hay tâm lý của Jack cơ chứ? Anh chẳng biết gì về Jack cả, ngoại trừ việc một số người kể rằng cậu ta đã trèo lên cây đậu thần. Sẽ chẳng có ma nào thèm nhắc đến cậu ta nếu cậu ta không làm thế. Anh bắt buộc phải lý giải cậu ta dựa trên nền tảng tôn giáo cây đậu thần; chứ không thể chỉ lý giải tôn giáo dựa trên con người cậu ta. Chúng ta có sẵn tư liệu về câu chuyện này, và chúng ta có thể tin chúng hay không. Nhưng chúng ta hoàn toàn không có đủ tư liệu để bịa ra một câu chuyện khác.”

Không hề phóng đại chút nào khi nói rằng đây chính là phong cách của M. Anatole France khi viết về Joan of Arc. Bởi vì phép lạ của nàng là điều khó tin đối với chủ nghĩa duy vật có phần lỗi thời của ông, nên ông không vì thế mà tống khứ nàng cùng câu chuyện cổ tích ấy về xứ sở thần tiên của Jack và cây đậu thần. Ông cố gắng bịa ra một câu chuyện có thật, thứ mà ông chẳng thể tìm thấy bất kỳ bằng chứng thực tế nào. Ông đưa ra một lời giải thích mang danh khoa học nhưng hoàn toàn trống rỗng không có lấy một bằng chứng khoa học nào chống lưng. Cảm giác ấy giống như việc tôi (vốn hoàn toàn mù tịt về thực vật học và hóa học) tuyên bố rằng cây đậu thần vươn lên tận trời xanh là do khí nitơ và argon đã lọt vào các mạch phụ của tràng hoa vậy. Lấy ví dụ rõ ràng nhất, nhân vật chính trong câu chuyện của M. France thực chất là một con người chưa từng tồn tại trên đời. Toàn bộ sự khôn ngoan và năng lượng của Joan, hóa ra, đều bắt nguồn từ một vị linh mục nào đó — nhân vật mà người ta không thể tìm thấy dù chỉ là một dấu vết nhỏ nhoi nhất trong vô vàn hồ sơ ghi chép về cuộc đời nàng. Căn cứ duy nhất mà tôi có thể tìm thấy cho sức tưởng tượng này chính là một quan điểm phản dân chủ sâu sắc rằng một cô thôn nữ đời nào lại có thể tự mình nghĩ ra những tư tưởng lớn lao. Thật quá khó để một kẻ tự do tư tưởng vẫn giữ được tinh thần dân chủ. Nhà văn có vẻ đã hoàn toàn quên mất ý nghĩa của bầu không khí đạo đức trong một cộng đồng. Việc cho rằng Joan buộc phải học được tầm nhìn về một vị trinh nữ tiêu diệt cái ác từ một linh mục, chẳng khác nào nói rằng một cô gái hiện đại nào đó ở Luân Đôn, khi cảm thấy xót thương cho những người nghèo khổ, chắc hẳn phải học điều đó từ một Nghị sĩ Lao động. Nàng sẽ học nó ở nơi mà Nghị sĩ Lao động từng học — từ chính toàn thể trạng thái xã hội của chúng ta.

Nhưng đó lại là phương pháp hiện đại: phương pháp của kẻ hoài nghi mang vẻ cung kính. Khi bạn bắt gặp một cuộc đời hoàn toàn khó tin và không thể hiểu nổi từ bên ngoài, bạn liền giả vờ như mình thấu hiểu tận bên trong. Giống như Renan, một nhà duy lý, chẳng thể tìm thấy chút ý nghĩa nào trong những hành động công khai nhất của Chúa Kitô, liền tiến hành nhào nặn một hệ thống tinh vi từ những suy nghĩ thầm kín của Ngài. Giống như Anatole France, dựa trên nguyên tắc trí tuệ của riêng mình, không thể tin vào những gì Joan of Arc đã làm, liền tự nhận là người bạn thân thiết nhất của nàng, và thấu hiểu chính xác những gì nàng suy nghĩ. Tôi không thể cảm nhận đó là một cách viết lịch sử thực sự lý trí; và sớm muộn gì chúng ta cũng sẽ phải tìm ra một phương thức vững chắc hơn để đối phó với những hiện tượng tâm linh vốn dĩ đang lấm tấm và lấp lánh khắp trang sử giống như bầu trời đầy những vì sao.

Joan of Arc là một thực thể hoang dại và kỳ diệu đến nhường nào, nhưng nàng lại minh mẫn hơn rất nhiều so với phần lớn các nhà phê bình và viết tiểu thư của mình. Chúng ta sẽ không thể lấy lại được sự minh mẫn đời thường của Joan cho đến khi chúng ta tìm lại được chủ nghĩa huyền bí nơi nàng. Các cuộc chiến tranh của chúng ta thất bại, bởi vì chúng khởi đầu bằng những thứ vô cùng thực tế và hiển nhiên — chẳng hạn như việc tiến về Pretoria trước lễ Giáng sinh. Nhưng cuộc chiến của nàng lại thành công — bởi vì nó bắt đầu bằng một điều gì đó hoang dại và hoàn mỹ — những vị thánh giải cứu nước Pháp. Nàng đặt lý tưởng của mình đúng chỗ, và sự thực tế của mình cũng ở đúng nơi: còn chúng ta, những con người hiện đại, lại đặt đảo lộn cả hai thứ đó. Nàng đặt những giấc mơ và tình cảm vào mục tiêu của mình, nơi chúng thuộc về; nàng đặt tính thực tiễn vào hành động thực tế của mình. Trong các cuộc chiến tranh Đế quốc thời hiện đại, mọi chuyện hoàn toàn ngược lại. Chúng ta luôn khăng khăng khẳng định rằng những giấc mơ và mục tiêu của mình mang tính thực tế cao độ. Chính hành động thực tế của chúng ta mới là thứ mơ hồ, hão huyền.

Không đời nào chúng ta lại đi giải thích nhân vật rực lửa này bằng thứ văn hóa mệt mỏi và hay cằn nhỗi của mình. Thay vào đó, chúng ta phải cố gắng tự giải thích bản thân dưới ánh hào quang của những vì sao cố định ấy. Những kẻ từng gọi nàng là một ả phù thủy vừa bước ra từ lò luyện địa ngục còn tỏ ra khôn ngoan hơn nhiều so với những ai miêu tả nàng như một thiếu nữ ngốc nghếch, sướt mướt bị giật dây bởi vị linh mục quản xứ. Nếu buộc phải lựa chọn giữa hai trường phái kẻ thù rải rác của nàng, tôi thà đứng về phía những giáo sĩ tinh ranh từng cho rằng sứ mệnh thần thánh của nàng mang bản chất ma quỷ, còn hơn là nhập cục với đám cô chú nhà quê từng cho điều đó là bất khả thi.