Hôm sau, nhóm đốn gỗ lại lên bờ, và tôi tháp tùng họ như mọi khi. Vào giờ nghỉ trưa, tôi một mình đi lang thang vào rừng, vì hôm nay không có hứng ăn uống. Chẳng đi được bao lâu, tôi bất ngờ thấy mình đang ở bờ biển, sau khi đã băng qua một dải đất hẹp ngăn cách ngôi làng bản địa với một vịnh lớn. Tại đây, tôi bắt gặp một nhóm dân đảo đang tất bật hoàn thiện một chiếc thuyền chiến, hiện gần như đã sẵn sàng để hạ thủy. Tôi đứng ngắm nghía nhóm người này một hồi lâu với đầy vẻ thích thú, và nhận thấy họ buộc các thanh gỗ và ván vào nhau rất giống cách tôi từng thấy Jack làm với chiếc xuồng nhỏ của chúng tôi. Nhưng điều khiến tôi ngạc nhiên nhất chính là chiều dài khổng lồ của nó. Tôi đã đo rất kỹ và thấy nó dài tới một trăm thước Anh; lại thêm phần khoang vô cùng rộng rãi, có thể chứa được ba trăm người. Nó có bộ phao giữ thăng bằng cồng kềnh cùng phần đuôi thuyền cao ngất ngưởng mà tôi từng chú ý trên chiếc ca-nô tới tiếp cận chúng tôi khi tôi còn ở San Hô Đảo. Thấy một vài đứa trẻ đang đùa giỡn cách đó không xa trên bãi cát, tôi quyết định tới xem; nhưng khi quay lưng đi khỏi những người bản địa đang cần mẫn và vui vẻ làm việc, tôi hoàn toàn không hề nghĩ tới thảm kịch sắp giáng xuống gắn liền với việc hoàn thành chiếc chiến thuyền ấy.
Tiến về phía lũ trẻ — những đứa đông đến mức tôi bắt đầu nghĩ đây hẳn là sân chơi chung của cả làng — tôi ngồi xuống một gác cỏ dưới bóng cây chuối tây để quan sát chúng. Và quả thực, chưa bao giờ tôi thấy một đám đông nào hạnh phúc hay ồn ào đến thế. Có ít nhất hai trăm đứa trẻ, gồm cả trai lẫn gái, chẳng mặc gì trên người ngoài những tấm thân đen bóng mượt tự nhiên của chúng, ngoại trừ chiếc maro hay mảnh vải khố quấn quanh eo của mấy cậu con trai, và một chiếc váy ngắn cũn cỡn của mấy đứa con gái. Chúng không chơi cùng một trò mà chia thành từng nhóm nhỏ để tự vui đùa.
Một nhóm đang say sưa chơi trò chơi y hệt như trò bị bắt dê của chúng ta. Một nhóm khác thì đi cà kheo, giúp bọn trẻ nhấc cao chân cách mặt đất ba thước. Chúng chơi trò này rất thành thạo và hiếm khi ngã. Ở một góc khác, tôi thấy một đám con gái đang đứng tụ tập với nhau và có vẻ vô cùng thích thú; thế là tôi đến xem chúng đang làm gì, và phát hiện ra chúng đang dùng tay kéo mí mắt mình lên cho đến khi đôi mắt trông to một cách kỳ dị, rồi nhét những cọng rơm nhỏ vào giữa mi trên và mi dưới, vắt ngang qua tròng mắt để giữ nguyên tư thế ấy! Thú thực, tôi thấy đây là một trò giải trí vừa ngớ ngẩn vừa vô cùng nguy hiểm. Dù vậy, lũ trẻ có vẻ rất khoái chí trước những gương mặt kỳ quái mà chúng tự tạo ra. Tôi ngẫm nghĩ khá nhiều về chuyện này, và thầm nghĩ rằng nếu lũ trẻ biết trông mình ngốc nghếch thế nào trong mắt người lớn khi làm những bộ mặt đó, chắc chúng sẽ chẳng còn thích làm vậy nữa. Ở một nơi khác là rất nhiều cậu con trai đang say sưa thả diều, và tôi không khỏi ngạc nhiên khi thấy một số trò chơi của những đứa trẻ hoang dã này lại giống của chúng ta đến thế, dù chúng chưa từng thấy chúng ta chơi bao giờ. Nhưng những con diều thì khác với của chúng ta ở nhiều điểm, mang đủ mọi hình thù đa dạng. Chúng được làm bằng vải rất mỏng, và bọn trẻ kéo chúng bay lên cao chót vót trên bầu trời nhờ những sợi dây thừng bện từ vỏ dừa. Lại có những trò chơi khác, trong đó vài trò phơi bày bản chất đồi bại tự nhiên trong tâm hồn những người dân hoang dã tội nghiệp này, khiến tôi dâng lên một ước nguyện thiết tha rằng mong sao các nhà truyền giáo sớm được cử đến với họ. Thế nhưng, trò giải trí mà phần đông trẻ em cả trai lẫn gái tỏ ra thích thú nhất lại là bơi lội và lặn ngụp dưới biển; và sự thành thạo mà chúng thể hiện thực sự kinh ngạc. Chúng dường như có hai trò chơi chính dưới nước: một là lặn từ một thứ bệ phóng được dựng gần một vùng biển sâu và rượt đuổi nhau dưới làn nước. Có đứa lặn xuống độ sâu phi thường; có đứa lướt trên mặt nước, hoặc lộn nhào hết vòng này đến vòng khác như cá heo, hay lặn luồn qua người nhau rồi bất ngờ ngoi lên kéo chân hoặc kéo tay người khác xuống. Chúng dường như chẳng bao giờ thấy mệt với trò chơi này, và nhờ nhiệt độ nước rất ấm ở vùng Nam Thái Bình Dương, chúng có thể ngâm mình dưới biển gần như cả ngày mà không thấy lạnh. Nhiều đứa trong số này vẫn còn là trẻ thơ, chập chững tập đi; vậy mà chúng vẫn lảo đảo bước xuống bãi cát, không chút sợ hãi lao những thân hình tròn vo, béo múp míp đen sì của mình xuống làn nước sâu, rồi bơi ra khơi với sự tự tin y hệt những chú vịt con.
Trò chơi thứ hai mà tôi đã nhắc tới chính là bơi lội trên sóng bạc đầu. Nhưng vì đây là môn giải trí mà ai nấy đều tham gia, từ trẻ em lên mười cho đến những ông cụ tóc hoa râm sáu mươi tuổi, và vì tôi đã có cơ hội tận mắt chứng kiến nó một cách trọn vẹn vào ngày hôm sau, nên tôi sẽ miêu tả chi tiết hơn.
Tôi đoán trận thi bơi hoành tráng này được tổ chức để vinh danh vị khách quý của họ, bởi Romata đã đến thông báo với viên thuyền trưởng rằng họ chuẩn bị tham gia, đồng thời nài nỉ ông hãy “đến mà xem”.
“Trò bơi lội trên ngọn sóng này là thế nào vậy anh Bill?” Tôi hỏi Bill khi chúng tôi cùng nhau rảo bước đến một khúc bờ biển nơi hàng ngàn người bản địa đang tụ tập đông đúc.
“Đó là một trò tiêu khiển cực kỳ khoái khẩu của cái lũ quái thai này,” Bill đáp, vừa xoay xoay cục thuốc lào luôn phồng lên ở má trái. “Cậu thấy đấy, Ralph, mấy tên đó bén duyên với nước ngay khi vừaú òa tập đi, thậm chí từ trước khi chúng kịp làm điều đó cho ra hồn, thế nên chúng quen thuộc với biển khơi chẳng kém gì trên đất liền. Ừ thì, chắc bọn chúng thấy việc bơi ra khơi cách xa hàng dặm hay lặn sâu hàng sáu thước chưa đủ kích thích, nên mới nghĩ ra cái trò cưỡi sóng này. Như cậu thấy đấy, mỗi người đàn ông và cậu bé đều cầm một tấm ván ngắn, dùng nó để bơi ra khơi khoảng một dặm hoặc hơn thế, rồi khi leo lên đỉnh ngọn sóng gầm thét kia, chúng lướt thẳng vào bờ trên đỉnh sóng, hét la và rú rít như những con quỷ sứ. Thật kỳ lạ là chúng không bị đập tan tành trên rạn san hô, vì tôi dám chắc một điều chắc chắn rằng nếu bất kỳ ai trong chúng ta thử làm thế, thì sau khi ngọn sóng đổ ập xuống, ta chẳng còn đáng giá bằng một mỏ neo gãy. Thế mà chúng cứ lao đi đấy!”
Vừa dứt lời, vài trăm người bản địa — những người mà chúng tôi đang đứng lẫn trong số đó — liền cất lên một tiếng thét lớn, lao ào xuống bãi cát, ngụp lặn vào dòng nước bạc đầu, rồi bị cuốn đi bởi bọt sóng sôi sục của những đợt sóng đang cuồn cuộn rút ra xa.
Tại điểm chúng tôi đứng, rạn san hô vòng nối liền vào bờ biển, khiến những con sóng hùng vĩ — vốn càng lớn hơn thường lệ nhờ cơn gió mạnh thổi qua hồi sáng — đổ sầm như sấm sét xuống chân đám đông đang xếp hàng dài dọc bờ biển. Một lúc lâu sau, những người bơi lội vẫn tiếp tục quẫy đạp bơi ra khơi, rẽ sóng vượt qua cơn cuồn cuộn trông như hàng trăm con hải cẩu đen. Rồi tất cả cùng quay đầu lại, dõi theo một con sóng đang chồm tới, cưỡi lên đỉnh trắng của nó; và mỗi người tỳ ngực lên tấm ván phẳng ngắn, lao cuồn cuộn về phía pha bờ, phóng đi trên đỉnh ngọn sóng hùng vĩ trong tiếng hò reo phấn khích của cả họ lẫn đám đông đứng xem. Ngay khi con sóng khổng lồ cuộn tròn lại đầy uy nghiêm để trút thân hình nặng nề của nó lên bãi cát, phần lớn những người bơi lội liền lùi lại vào hõm nước phía sau; số khác trượt khỏi tấm ván, tóm lấy chúng trong tay và lao qua vùng nước mênh mông, bơi ra ngoài để lặp lại trò giải trí; nhưng một số ít, những kẻ có vẻ liều lĩnh nhất, vẫn tiếp tục cuộc hành trình cho đến khi bị hất thẳng lên bãi cát, chìm khuất giữa lớp bọt tung trắng xóa và làn nước mù mịt. Một trong những kẻ cuối cùng ấy đã cưỡi trên đỉnh sóng vô cùng dũng mãnh, và lao lên bờ với một cú cắm mạnh gần như đúng vị trí Bill và tôi đang đứng. Nhìn chiếc mũ đội đầu kỳ lạ của hắn, tôi nhận ra đó chính là vị thủ lĩnh mà bộ tộc đang đón tiếp như khách quý. Nước biển đã cuốn trôi gần như toàn bộ lớp sơn phết trên mặt hắn; và khi hắn thở hồng hộc đứng dậy, tôi ngỡ ngàng nhận ra những nét mặt của Tararo, người bạn cũ của tôi trên San Hô Đảo!
Cùng lúc đó, Tararo cũng nhận ra tôi, và bước nhanh tới, ôm chầm lấy cổ tôi rồi cọ mũi vào mũi tôi; hành động này khiến một lượng lớn lớp sơn ướt nhẹp trên mũi hắn dính cả sang mũi tôi. Sau đó, chợt nhớ ra đây không phải là kiểu chào hỏi của người da trắng, hắn bắt lấy tay tôi và siết chặt đầy mạnh mẽ.
“Ô kìa, Ralph!” Bill ngạc nhiên kêu lên, “tên đó có vẻ đột nhiên thích thú với cậu đấy, chắc hẳn hắn là người quen cũ rồi.”
“Đúng vậy, Bill,” tôi đáp, “hắn quả thực là một người quen cũ;” rồi tôi giải thích ngắn gọn rằng hắn chính là vị tù trưởng có nhóm người từng được Jack, Peterkin và tôi giúp đỡ giải cứu.
Sau khi vứt chiếc ván lướt sóng đi, Tararo bắt đầu trò chuyện sôi nổi với Bill, trong lúc nói chuyện, hắn liên tục chỉ tay về phía tôi; qua đó tôi suy ra hẳn hắn đang kể cho Bill nghe về trận chiến đáng nhớ và vai trò của chúng tôi trong đó. Khi hắn ngưng lời, tôi bèn nài nỉ Bill hỏi thăm về người phụ nữ tên Avatea, vì tôi vẫn nung nấu hy vọng rằng nàng đã đi cùng Tararo trong chuyến thăm này. “Và hãy hỏi hắn,” tôi nói thêm, “xem nàng là ai, vì tôi tin chắc nàng thuộc một chủng tộc khác với người Feejee.” Ngay khi cái tên ấy được nhắc tới, vị tù trưởng liền cau mày tối sầm lại và có vẻ nói với giọng vô cùng giận dữ.
“Cậu đoán đúng đấy, Ralph,” Bill nói sau khi vị tù trưởng ngừng kể; “cả nhà ạ, cô ấy không phải là một cô gái Feejee, mà là người Samoan. Không hiểu sao cô bé lại lạc đến chốn này, vị tù trưởng không giải thích rõ lắm, nhưng hắn nói rằng cô bị bắt trong chiến tranh, và hắn đã giữ cô lại làm con nuôi từ ba năm nay rồi. Thật may cho cô bé, tội nghiệp thật, nếu không thì đã bị quay chín và ăn thịt giống như những kẻ khác rồi.”
“Nhưng sao Tararo lại cau mày trông dữ tợn thế nhỉ?” tôi hỏi.
“Bởi vì cô bé có phần bướng bỉnh, giống như phần lớn phái nữ vậy, và nhất quyết không chịu lấy người đàn ông mà hắn muốn gả cho. Hình như có vị tù trưởng của một hòn đảo khác đến thăm Tararo và để mắt tới cô, nhưng cô ấy dứt khoát không đời nào chịu lấy hắn ta, vì đã sớm phải lòng và đính ước với một tù trưởng trẻ tuổi mà Tararo căm ghét; thế nên cô ấy đã làm một trận lôi đình. Do đó, khi chuẩn bị đi viễn chinh trên chiếc xuồng chiến của mình, hắn đành để cô ấy ở lại suy nghĩ thêm, bảo rằng sáu tháng nữa hoặc lâu hơn hắn sẽ quay lại, và hy vọng lúc đó cô ấy sẽ bớt bướng bỉnh đi. Chuyện này vừa xảy ra cách đây đúng một tuần; và Tararo nói rằng nếu khi vị tù trưởng kia trở về mà cô ấy vẫn chưa sẵn sàng ra đi làm cô dâu của hắn, thì cô ấy sẽ được đem hiến dâng cho hắn như một con lợn dài.”
“Như một con lợn dài!” tôi ngạc nhiên thốt lên; “sao cơ, ý hắn là thế nào?”
“Ý hắn là một điều vô cùng kinh khủng,” Bill cau mày đáp. “Cậu thấy đấy, mấy tên khốn này ăn thịt đàn ông và đàn bà chẳng khác gì ăn thịt lợn cả; và vì lợn quay với người quay trông rất giống nhau, nên bọn chúng gọi con người là lợn dài. Nếu Avatea bị giao nộp cho gã kia dưới danh nghĩa một con lợn dài, thì đời cô bé coi như chấm hết, tội nghiệp quá.”
“Bây giờ cô ấy có đang ở trên đảo này không?” tôi hồi hộp hỏi.
“Không, cô ấy ở trên đảo của Tararo.”
“Và nó nằm ở đâu vậy?”
“Cách đây khoảng năm mươi hoặc sáu mươi dặm về phía nam,” Bill đáp; “nhưng mà—”
Đúng lúc đó, chúng tôi giật mình bởi tiếng hô “Mao! mao! — cá mập! cá mập!” vang lên, tiếp nối ngay sau đó là một tiếng thét sắc lẹm, vang lên đầy sợ hãi vượt qua cả mớ âm thanh hỗn độn cất lên từ đám đông người bản địa dưới nước lẫn trên bờ. Chúng tôi vội vã quay đầu về hướng phát ra tiếng thét, và vừa kịp nhìn thấy đôi tròng mắt trợn trừng của một người bơi lội khi anh ta quơ quạng hai tay lên không trung. Ngay khoảnh khắc tiếp theo, anh ta bị kéo chìm xuống dưới những con sóng. Một chiếc xuồng ngay lập tức được hạ thủy, và bàn tay của người sắp chết đuối đã được tóm lấy, nhưng chỉ có nửa thân trên của anh ta được kéo ra khỏi cái hàm của con quái vật — loài vật bơi theo chiếc xuồng cho đến khi nước cạn đến mức nó suýt không bơi nổi. Đỉnh của con sóng tiếp theo đã bị nhuốm một màu đỏ quạch khi nó cuồn cuộn trôi dạt vào bờ.
Ở phần lớn các nơi trên thế giới, điều này hẳn sẽ để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người chứng kiến, nhưng tác dụng duy nhất mà nó mang lại cho những cư dân đảo này là khiến họ vội vã bơi thật nhanh lên bờ, kẻo một số kẻ khác cũng chung số phận; thế nhưng, vì quá đỗi coi thường mạng sống con người, họ chẳng mảy may dừng lại dù chỉ một lát tiến trình của các trò giải trí. Đúng là trò bơi trên sóng có kết thúc sớm hơn đôi chút so với thường lệ, nhưng ngay sau đó họ lại tiếp tục chuyển sang các trò chơi khác. Bill nói với tôi rằng cá mập không hay tấn công những người bơi sóng, bởi chúng bị xua đuổi bởi số lượng quá đông đúc của đàn ông và trẻ trai dưới nước, cùng với những tiếng hò hét và quẫy nước do họ tạo ra. “Nhưng,” anh ta bảo, “những thứ như cảnh cậu vừa chứng kiến chẳng làm chúng sợ mấy đâu. Ngày mai hoặc ngày kia chúng lại lao vào chơi tiếp, cứ như thể từ Feejee đến Nova Zembla chẳng có lấy nổi một con cá mập nào vậy.”
Sau đó, người bản địa bước vào chuỗi các trận đấu vật và đấm bốc; và vì đều là những gã có vóc dáng cùng cơ bắp khổng lồ, họ gây cho nhau không ít thương tích, đặc biệt là môn đấm bốc — nơi không chỉ những kẻ tầng lớp hạ đẳng mà cả một số tù trưởng và thầy tu cũng tham gia. Mỗi hiệp đấu kết thúc rất nhanh chóng, bởi họ chẳng màng đến kỹ thuật khoa học nào của bộ môn này, không tốn chút thời gian nào để nhử đòn, mà cứ vung thẳng những cú đấm trực diện vào đầu đối phương, và những cú đánh ấy đều tung ra với lực cực mạnh. Thường thì một trong hai đấu sĩ sẽ bị đánh gục chỉ bằng một cú đấm duy nhất; và có một gã khổng lồ nọ tung cước mạnh đến mức làm rách toạc cả lớp da trên trán đối thủ. Chiến tích này được đám đông hò reo cổ vũ nhiệt tình.
Trong suốt những màn trình diễn này — vốn rất đau đớn đối với tôi, dù thú thực tôi không tài nào kìm được bản thân trước việc chứng kiến chúng — tôi bị thu hút bởi vẻ đẹp của vô số hình vẽ và hoa văn được xăm trên mình các tù trưởng cùng những người đàn ông quyền quý. Một hình vẽ mà tôi thấy rất thanh nhã là hình cây cọ xăm trên bắp chân một người đàn ông, với phần rễ như mọc ra từ dưới gót chân, thân cây chạy dọc theo gân cổ chân, và phần tán lá duyên dáng xòe rộng trên bắp chân. Sau này tôi mới biết rằng quá trình xăm mình này vô cùng đau đớn và mất rất nhiều thời gian, bắt đầu từ năm lên mười tuổi và kéo dài cách quãng cho đến năm ba mươi tuổi. Nó được thực hiện bằng một dụng cụ làm bằng xương, có nhiều chiếc răng sắc nhọn dùng để chích thủng da. Vào những vết thủng đó, người ta chà một chế phẩm làm từ nhân quả nến trộn với dầu dừa, và vết mực để lại sẽ không thể xóa nhòa. Thao tác này do một nhóm người chuyên làm nghề xăm thực hiện, và họ chỉ xăm mỗi lần một lượng vừa sức chịu đựng của người đang chịu trận; mà sức chịu đựng ấy chẳng được bao nhiêu, bởi cơn đau và sự sưng tấy do xăm mình gây ra là vô cùng lớn, thậm chí đôi khi còn dẫn đến cái chết. Một số tù trưởng được xăm một dải sọc trang trí dọc theo hai chân, khiến họ trông như đang mặc quần bó sát. Những người khác lại có các họa tiết vòng quanh cổ chân và mu bàn chân, trông giống như những đôi bốt ôm sát và vô cùng thanh lịch. Khuôn mặt họ cũng được xăm, và phần ngực được trổ chi chít đủ mọi loại hoa văn có thể tưởng tượng được — súng hỏa mai, chó, chim, lợn, câu lạc bộ, và xuồng ghe, đan xen cùng những hình thoi, hình vuông, hình tròn và các hình thù tùy ý khác.
Phụ nữ không bị xăm nhiều như đàn ông, họ chỉ có một vài hình xăm trên chân và tay. Nhưng tôi phải thừa nhận rằng, dù tập tục kỳ quái này có phần đáng chê trách, thì dẫu sao nó cũng mang lại một mặt tích cực là làm giảm bớt đáng kể vẻ trần trụi trên cơ thể họ.
Hôm sau, trên đường từ trong rừng trở về chiếc tàu khơi của mình, chúng tôi trông thấy Romata đang chạy lung tung quanh khu nhà của hắn, có vẻ như phát điên lên vì tức giận.
“A!” Bill bảo tôi, “hắn lại đang giở cái thói cũ ra rồi đấy. Đó là bản tính của hắn mỗi khi say xỉn. Người bản địa tự nấu một loại đồ uống riêng, và thứ đó cũng đủ làm hắn tệ đi rồi; nhưng khi được uống rượu mạnh thì hắn chẳng khác gì một con hổ dữ. Tôi đoán là ngài thuyền trưởng lại vừa cho hắn một chai như mọi khi để giữ cho hắn vui vẻ. Sau khi uống say, hắn thường đi ngủ, và dân làng thừa biết điều đó nên đều tránh xa ra, sợ đánh thức hắn dậy. Ngay cả lũ trẻ nhỏ cũng được bế đi đến mức không còn nghe thấy tiếng nữa; bởi vì khi bị đánh thức, hắn sẽ lồng lộn lao ra hệt như những gì cậu đang thấy bây giờ, và sẵn sàng dùng giáo hoặc gậy đập chết bất kỳ kẻ nào hắn gặp đầu tiên.”
Tuy nhiên, vào thời điểm này, có vẻ như không có thứ vũ khí chết người nào nằm ngáng đường hắn, nên tên tù trưởng hung hãn cứ thế lùng sục khắp nơi mà tay không tấc sắt. Bỗng hắn bắt gặp một người đàn ông tội nghiệp đang cố trốn sau một gốc cây. Lao bổ về phía nạn nhân, Romata giáng một đòn chí mạng vào đầu anh ta, làm văng cả con mắt của người khốn khổ ấy đồng thời làm trật cả khớp ngón tay của chính tên tù trưởng. Kẻ bất hạnh hoàn toàn không có hành động chống trả nào; anh ta thậm chí còn không thèm tìm cách gạt đòn. Quả thực, qua lời Bill kể, tôi nhận ra anh ta có thể tự thấy mình may mắn vì đã thoát chết, bởi nếu lúc đó gã tù trưởng đang cầm gậy trong tay thì cái mạng nhỏ chắc chắn đã mất rồi.
“Bộ những kẻ khốn nạn này không có luật pháp nào trong bộ tộc,” tôi nói, “để kìm hãm sự độc ác đó lại sao?”
“Không có đâu,” Bill đáp. “Lời của tù trưởng chính là luật pháp. Hắn có thể giết và ăn thịt một tá thần dân của mình bất cứ ngày nào chỉ vì sở thích cá nhân, và chẳng ai dám hó hé lấy nửa lời.”
Hành động hung ác này diễn ra ngay trước mắt nhóm chúng tôi khi chúng tôi đang lầm lũi tiến về phía bãi biển, nhưng tôi chẳng thể nhận thấy bất kỳ biểu cảm nào khác trên nét mặt của những người đàn ông ngoài sự thờ ơ hoặc khinh miệt hoàn toàn. Với tôi, việc con người có thể trở nên chai sạn tâm hồn và trơ lì trước cảnh tượng đổ máu cùng bạo lực là một điều vô cùng khủng khiếp; thế nhưng, quả thực tôi bắt đầu nhận ra rằng việc liên tục phải chứng kiến những cảnh chém giết đang ít nhiều tác động đến chính bản thân mình, và tôi bỗng rùng mình khi nghĩ rằng rồi ra, chính tôi cũng đang dần trở nên chai sạn đi như thế.
Đêm đó, tôi đã suy nghĩ rất nhiều về vấn đề này trong lúc đi đi lại lại trên boong tàu suốt ca trực của mình; và tôi đi đến kết luận rằng: nếu bản thân tôi — một kẻ căm ghét, phẫn nộ và khiếp sợ những hành vi đổ máu mà mình từng chứng kiến trong vài tuần qua — lại có thể nhanh chóng trở nên bớt nhạy cảm đi như thế, thì chẳng có gì lạ khi những kẻ hoang dã dốt nát tội nghiệp này — những kẻ sinh ra và lớn lại trong sự quen thuộc với những cảnh ấy — lại chẳng mảy mang nghĩ ngợi gì về chúng, và lại coi nhẹ mạng sống con người đến thế.