Giấc ngủ là liều thuốc ngọt ngào cho cả thể xác lẫn tâm trí. Qua chặng đường dài trải nghiệm giữa những thăng trầm của một cuộc đời đầy biến động, tôi nhận ra rằng những khoảng thời gian nghỉ ngơi sâu sắc vào những thời điểm nhất định, bên cạnh những giờ phút thư giãn thông thường, là điều vô cùng cần thiết cho sự an lành của con người. Bản chất cũng như thời gian của giấc ngủ ấy lại thay đổi tùy theo tính cách của từng cá nhân và hoàn cảnh đặc biệt mà họ vô tình dấn thân vào. Đối với những ai lao động trí óc, lao động chân tay lại chính là sự nghỉ ngơi. Đối với những ai vất vả vì lao động, một giấc ngủ sâu chính là sự nghỉ ngơi. Đối với những kẻ ngậm ngùi, mệt mỏi và sầu muộn, niềm vui và sự bình yên chính là sự nghỉ ngơi. Hơn thế nữa, tôi cho rằng đối với những kẻ vui vẻ, phù phiếm và liều lĩnh, khi đã chán ngê với những lạc thú chẳng thể kéo dài, thì ngay cả nỗi buồn cũng hóa thành một dạng nghỉ ngơi, dẫu rằng có lẽ gọi nó là sự khuây khỏa thì đúng hơn là nghỉ ngơi. Quả thực, chỉ có một hạng người duy nhất bị từ chối sự nghỉ ngơi. Không có sự bình yên nào cho kẻ gian ác. Tuy nhiên, tôi chỉ ám chỉ điều này phớt qua thôi, bởi tôi không bàn về sự nghỉ ngơi mang tính tâm linh, mà cụ thể hơn là thứ áp dụng cho cả thể chất lẫn tinh thần.
Chúng tôi đang rất cần đến sự nghỉ ngơi ấy khi trở về nhà, và chúng tôi thấy nó vô cùng ngọt ngào khi được thả mình tận hưởng sau cuộc hành trình vừa kể. Thú thực, đó không phải là một chuyến đi quá dài, dẫu vậy chúng tôi đã dốc sức bước đi miệt mài đến mức thân thể rã rời. Tâm trí chúng tôi cũng kiệt quệ chẳng kém sau biết bao tình huống bất ngờ, những lời cảnh báo liên tục và biết bao suy ngẫm sâu xa phải trải qua; thế nên, khi ngả mình dưới mái lều che khuất trong đêm trở về, chúng tôi lập tức chìm vào giấc ngủ sâu. Tôi có thể khẳng định điều này một cách chắc chắn, bởi sau đó chính Jack đã thừa nhận, còn Peterkin, dẫu một mực chối bay chối biến, vẫn bị tôi bắt gặp đang ngáy khò khò chỉ độ hai phút sau khi nằm xuống. Ở trong trạng thái ấy, chúng tôi cứ thế ngủ suốt đêm lẫn ngày hôm sau mà chẳng hề tỉnh giấc hay thậm chí cựa quậy lấy một lần. Khi thực sự tỉnh lại thì trời đã chạng vạng tối, và tất cả chúng tôi đều bải hoải đến mức chỉ gượng đứng dậy để nuốt vội vài miếng lót dạ. Như lời Peterkin vừa ngáp vừa lẩm bẩm, chúng tôi ăn sáng vào giờ uống trà, rồi lại quay về giường ngủ tiếp đến tận trưa ngày hôm sau.
Sau giấc ngủ đó, chúng tôi thức dậy với tinh thần sảng khoái vô cùng, nhưng lại đâm ra lo sợ không khéo mình đã tính nhầm mất một ngày. Tôi nói chúng tôi lo lắng về chuyện này là bởi chúng tôi đã cẩn trọng đếm từng ngày kể từ khi bị trôi dạt lên hoang đảo, cốt để nhớ cho đúng ngày Sa-bát — ngày mà từ trước đến nay chúng tôi vẫn đồng lòng gìn giữ như một ngày nghỉ ngơi và tuyệt đối không đụng tay vào bất cứ công việc gì. Dẫu vậy, sau khi cùng nhau bàn tính, cả ba chúng tôi đều có chung nhận định về khoảng thời gian mình đã ngủ, nhờ thế mà nỗi lo trong lòng mới được giải tỏa.
Chúng tôi liền vội vã ra Vườn Nước để thỏa thuê tắm táp và xem xét tình hình của đám sinh vật tôi thả trong bể. Nơi ấy vẫn đẹp đẽ, trong vắt và quyến rũ hơn bao giờ hết; thế là Jack cùng tôi liền lao mình xuống làn nước sâu, đùa nghịch giữa những rặng san hô rực rỡ, trong khi Peterkin ngụp lặn trên mặt nước và thỉnh thoảng lại tìm cách đá vào người chúng tôi khi chúng tôi bơi qua bên dưới. Sau khi thay đồ xong, tôi liền ghé lại chiếc bể; nhưng ngạc nhiên và đau lòng làm sao khi thấy hầu như toàn bộ lũ thú đều đã chết, còn nước trong bể thì đã bốc mùi hôi thối! Tôi vô cùng đau khổ và tự hỏi không hiểu nguyên nhân vì sao lại nông nỗi ấy.
— Này cái đồ ngốc đáng yêu kia, — Peterkin vừa bơi đến vừa nói, — sao cậu lại có thể mong đợi điều gì khác cơ chứ? Khi cá đã quen sống ở Thái Bình Dương rồi, sao cậu có thể bắt chúng tồn tại trong một cái hố như thế này được cơ chứ?
— Thật tình mà nói, Peterkin, — tôi đáp, — hình như lời cậu nói có lý. Dù vậy, ngẫm lại cho kỹ, chắc hẳn có điều gì sai sót trong cách suy luận của cậu; bởi vì, nếu tôi chỉ thả vào đó một vài con vật rất nhỏ, chúng sẽ chiếm tỷ lệ cân xứng với cái ao này giống y như hàng triệu con cá đối với đại dương vậy.
— Này Jack, — Peterkin vừa xua tay vừa gọi lớn, — lại đây coi, một gã tốt bụng. Thằng Ralph nhà ta đang thực sự triết lý kìa. Lại đây cứu nguy mau, chứ cậu ta vượt xa tầm hiểu biết của tớ mất rồi!
— Có chuyện gì thế? — Jack vừa bước đến vừa hỏi, tay cố gắng dùng chiếc khăn làm bằng vỏ dừa để lau khô mái tóc dài.
Tôi bèn đem những suy nghĩ của mình kể lại cho Jack nghe, và thật vui mừng khi thấy anh hoàn toàn đồng tình với tôi. — Kế hoạch hay nhất của cậu, — anh nói, — là lúc đầu chỉ thả một vài con vật vào bể thôi, rồi khi thấy bể chịu được thì hãy thả thêm vào. Và nhìn này, — anh nói thêm, chỉ vào thành bể vốn đang đóng một lớp muối dày chừng hai phân trên mực nước, — cậu phải đẩy tư duy triết học của mình tiến xa hơn một chút nữa chứ, Ralph. Nước đã bốc hơi nhiều đến mức mặn chát chẳng thứ gì sống nổi rồi. Cậu sẽ phải châm thêm nước ngọt vào thỉnh thoảng, để giữ độ mặn của nó ngang bằng với nước biển.
— Quá chuẩn luôn, Jack, sao tớ lại không nghĩ ra nhỉ, — tôi thốt lên.
— Giờ nghĩ lại thì, — Jack nói tiếp, — tớ thấy cách chắc chắn nhất để sắp xếp cái bể sao cho nước luôn trong sạch và duy trì trạng thái tốt, chính là bắt chước đại dương. Thực ra cứ biến nó thành một vùng Thái Bình Dương thu nhỏ ấy. Tớ chẳng thấy có hy vọng thành công nào nếu cậu không làm thế đâu.
— Hoàn toàn chính xác, — tôi vừa nói vừa ngẫm nghĩ những điều bạn mình vừa chia sẻ. — Nhưng tớ sợ điều đó sẽ khó lắm cho xem.
— Không khó chút nào, — Jack vừa la lên vừa vo tròn chiếc khăn tắm lại rồi ném thẳng vào mặt Peterkin — kẻ từ nãy đến giờ vẫn đứng nhe răng cười hềnh hệch và nháy mắt với anh. — Không khó chút nào cả. Nhìn đây này. Nước biển có một độ mặn nhất định; ừ thì, cậu cứ đổ nước biển đầy bể, rồi giữ nguyên độ mặn ấy bằng cách đánh dấu mức nước trên thành bể. Khi nước bốc hơi một chút, hãy đổ thêm nước ngọt từ con suối vào cho đến khi ngang vạch dấu, thế là ổn thôi, vì muối đâu có bay hơi cùng nước. Tiếp theo, dưới biển có rất nhiều rong rêu;—ừ thì, cứ ra ngoài kiếm lấy một hai nhành rong rồi thả vào bể. Dĩ nhiên là rong phải còn sống và đang bám vào những hòn đá nhỏ; hoặc cậu có thể cạy một mẩu đá có sẵn rong bám trên đó. Sau đó, nếu thích, cậu cứ việc quăng thêm chút cát và sỏi vào bể là xem như hoàn thành.
— Chưa đâu, vẫn chưa hẳn đâu, — Peterkin lên tiếng, nãy giờ vẫn chăm chú lắng nghe những lời khuyên bộc phát ấy với vẻ mặt nghiêm nghị, — vẫn chưa xong đâu; trước tiên cậu phải tạo ra ba thằng người tí hon để lặn lội trong đó thì mới gọi là hoàn hảo được, mà ngặt nỗi việc đó có vẻ hơi khó, tớ e là thế, vì hai trong số ba đứa bắt buộc phải là triết gia cơ đấy. Mà này! Cái gì thế kia? Này Ralph, nhìn đây này. Một trong số những con cua của cậu đang làm cái trò kỳ quặc gì thế kia. Nó đang thực hiện một thao tác phi thường nhất đối với loài cua mà tớ từng thấy — tớ dám cá là nó đang lột áo trước khi đi ngủ đấy!
Chúng tôi vội vã cúi người xuống sát thành bể, và quả thực không khỏi thích thú trước hành vi của một con cua vẫn còn sống sót sau thảm họa của đồng loại. Đó chỉ là một con cua nhỏ thông thường, trông giống hệt những con vẫn chạy lăng xăng khắp các bờ biển nước Anh. Khi chúng tôi dán mắt vào nó, chúng tôi thấy phần lưng của nó tách ra khỏi phần bụng dưới, và từ khe hở đó lòi ra một cục thịt mềm cứ quằn quại, ngọ nguậy không ngừng. Khối thịt ấy cứ lớn dần lên cho đến khi trông giống như một chùm chân cua; và quả thật, chỉ ít phút sau nó đúng là những chiếc chân cua; bởi vì những chóp đầu ngón cuối cùng cuối cùng đã được rút ra khỏi cái lỗ trên lưng, đám chân duỗi thẳng ra, phần thân theo sau, và con cua lững thững bò đi hoàn toàn nguyên vẹn, kể cả những chiếc đầu kìm sắc nhọn, để lại một lớp vỏ bọc hoàn hảo đến mức khi nhìn vào, người ta cứ ngỡ có hai con cua nguyên vẹn thay vì chỉ có một!
— Chà! — Peterkin thốt lên một hơi dài, — tớ từng nghe chuyện người ta nhảy tót ra khỏi lớp da của mình rồi ngồi gọn trong bộ xương để hóng mát, nhưng chưa bao giờ nghĩ có ngày lại thấy một con cua làm điều đó!
Thú thực, chúng tôi vô cùng kinh ngạc trước cảnh tượng này, và lại càng kinh ngạc hơn khi nhận ra con cua mới còn to hơn cả con cua vừa chui ra từ đó. Nó cũng mềm oặt, nhưng chỉ đến sáng hôm sau thì lớp da đã cứng lại thành một chiếc vỏ vững chãi. Nhờ thế mà chúng tôi biết được loài cua lớn lên theo cách này, chứ không phải lớn dần lên cùng bộ vỏ như bấy lâu nay chúng tôi vẫn lầm tưởng trước khi tận mắt chứng kiến màn biến hóa kỳ diệu ấy.
Bấy giờ tôi ngẫm nghĩ kỹ càng những lời khuyên mà Jack đã dành cho mình về cách chuẩn bị cái bể, và càng suy ngẫm, tôi càng thấy chúng thật chí lý và rất đáng để áp dụng. Thế là tôi lập tức đưa kế hoạch của anh vào thực tế, và nhận thấy nó mang lại hiệu quả tuyệt vời, thậm chí vượt xa cả mong đợi của tôi; bởi vì sau một thời gian ít nhiều tích lũy kinh nghiệm để biết được tỷ lệ rong biển và sinh vật phù hợp cho một lượng nước nhất định, cái bể chẳng còn đòi hỏi tôi phải chăm sóc gì thêm nữa; hơn thế nữa, từ đó về sau tôi chẳng cần phải thay hay làm mới nước biển lần nào nữa, mà chỉ thỉnh thoảng châm thêm chút ít nước ngọt từ suối khi nước cũ bốc hơi mà thôi. Vì thế, tôi thầm nghĩ rằng nếu bỗng nhiên mình cùng chiếc bể bị dịch chuyển đến một vùng đất nào đó hoàn toàn không có biển mặn, thì cái biển thu nhỏ và lũ cá biển của tôi vẫn cứ sinh sôi, phát triển một cách thịnh vượng như thường. Điều này khiến tôi vô cùng ao ước những con người ngoài kia, những kẻ đang sống sâu trong lục địa, có thể biết đến chiếc bể kỳ diệu của tôi; và nhờ được chuyển giao những vật liệu y hệt như những thứ đã làm nên nó, họ cũng sẽ có cơ hội quan sát tập tính của những loài sinh vật vô cùng bí ẩn cư ngụ dưới biển sâu, đồng thời tận mắt chiêm ngưỡng những kỳ quan của đại dương bao la.
Trong suốt nhiều ngày sau đó, trong lúc Peterkin và Jack bận rộn đóng một chiếc thuyền nhỏ từ những tấm ván tự nhiên kỳ lạ của cây dẻ hạt, tôi dành phần lớn thời gian dùng kính lúp để soi ngắm những hoạt động kỳ diệu diễn ra không ngừng nghỉ trong bể nước của mình. Ở đó, tôi thấy những con hải quỳ bám vào vách đá trông giống như những giọt thạch nhỏ xíu màu đỏ, vàng và xanh lục, vươn ra thứ mà ta có thể coi là vô số cánh tay để chờ đợi cho đến khi những chú cá nhỏ hoặc các loài vi sinh vật bất cẩn chạm phải, chúng sẽ lập tức tóm lấy, cuộn từng chiếc tay quấn chặt lấy nạn nhân rồi nuốt chửng vào dạ dày. Ở đó, tôi chứng kiến công việc không biết mệt mỏi của những tiểu quái vật san hô — những sinh vật mà sự nỗ lực bền bỉ đã bồi đắp nên những hòn đảo đá vĩ đại ở Thái Bình Dương và bao bọc xung quanh chúng bằng những dải rạn san hô khổng lồ. Và tôi nhận thấy rằng nhiều sinh vật trong số đó, dẫu vô cùng nhỏ bé nhưng lại vô cùng xinh đẹp, vươn ra khỏi những chiếc lỗ nhỏ bằng một vòng tua tủa những sợi tơ mảnh mai, trông hệt như một quả cầu lông vũ. Ở đây, tôi thấy những con hàu túc tò mò mở một chiếc lỗ trên lưng và liên tục vươn ra một chiếc bàn tay mỏng manh, có lẽ nhờ thế mà chúng lùa thức ăn vào miệng. Ở đó, tôi cũng nhìn thấy những loài cua chỉ có lớp vỏ che ở phần thân trước, còn phần đuôi thì mềm mại bất thường và hoàn toàn không có lấy một mảnh vỏ bảo vệ; vì thế, để tìm chỗ che chở cho phần cơ thể ấy, chúng phải chui vào những chiếc vỏ ốc xoắn bỏ trống hoặc những loài cá tương tự, và khi lớn vượt quá kích cỡ của chiếc vỏ này, chúng lại dọn sang chiếc vỏ khác. Thế nhưng, kỳ lạ nhất trong số đó, tôi đã thấy một loài động vật có khả năng kỳ diệu là khi bị bệnh, nó có thể tự tống khứ dạ dày lẫn hàm răng của mình đi và mọc lại một bộ hoàn toàn mới chỉ trong vòng vài tháng! Tất cả những điều đó, và còn rất nhiều thứ khác nữa, tôi đều thu hết vào tầm mắt nhờ chiếc bể và cây kính lúp của mình; nhưng tôi xin phép được dừng lại, không ghi chép thêm chi tiết nào nữa ở đây, bởi tôi vẫn còn rất nhiều điều muốn kể về những cuộc phiêu lưu đã đến với chúng tôi trong suốt khoảng thời gian lưu lại trên hòn đảo này.