Đó là những gì Dimitri Sanin nhớ lại khi trong sự tĩnh lặng của căn phòng, lật giở những trang giấy cũ, anh tìm thấy một chiếc thánh giá bằng ngọc hồng lựu lẫn trong số đó. Những sự kiện mà chúng tôi vừa kể hiện lên rõ ràng và mạch lạc trước tâm trí anh…. Nhưng khi anh chạm đến khoảnh khắc cất lời cầu xin nhục nhã ấy với Madame Polozov, khi anh quỳ rạp dưới chân bà, khi xiềng xích nô lệ bắt đầu trói buộc anh, anh liền quay đi, tránh nhìn vào những hình ảnh do chính mình gợi lên, và cố không nhớ thêm gì nữa. Không phải ký ức đã phụ bạc anh, ồ không! anh quá thừa hiểu những gì đã diễn ra sau khoảnh khắc ấy; nhưng sự hổ thẹn bóp nghẹt lấy anh, ngay cả lúc này, sau bao nhiêu năm tháng; anh khiếp sợ cảm giác tự khinh bỉ chính mình – thứ mà anh biết chắc chắn sẽ tràn ngập và cuốn phăng mọi cảm xúc khác như một trận hồng thủy nếu anh không buộc tâm trí mình phải lặng yên. Dù có cố gắng vùng vẫy để chối bỏ những hồi ức ấy, anh vẫn không sao dập tắt chúng hoàn toàn. Anh nhớ bức thư đớn hèn, đẫm nước mắt, dối trá và đáng thương mà anh từng gửi cho Gemma, lá thư chưa bao giờ nhận được hồi âm…. Gặp lại nàng, quay trở về bên nàng, sau biết bao sự giả dối và phản bội nhường ấy, không! không! anh không thể, trong anh vẫn còn sót lại chút ít lương tâm và lòng tự trọng. Hơn thế nữa, anh đã mất đi hoàn toàn niềm tin vào bản thân, không còn lấy một mảy may lòng tự trọng; anh chẳng dám trông cậy vào chính mình trong bất cứ chuyện gì. Sanin cũng nhớ lại cách mà sau đó – ôi thật nhục nhã làm sao! – anh đã sai người hầu của nhà Polozov đến Frankfort để lấy hành lý của mình, anh đã cảm thấy nỗi sợ hãi hèn nhát nhường nào, khi trong đầu anh chỉ tồn tại một ý nghĩ duy nhất là phải tẩu thoát thật nhanh về Paris – đến Paris; cách mà theo lệnh của Maria Nikolaevna, anh đã chiều chuộng, tìm cách làm đẹp lòng Ippolit Sidoritch và tỏ ra niềm nở với Dönhof – kẻ mà trên ngón tay anh ta, anh nhận ra có một chiếc nhẫn sắt y hệt chiếc mà Maria Nikolaevna từng tặng cho anh!!! Tiếp theo đó là những ký ức còn tồi tệ hơn, nhục nhã hơn nữa… người phục vụ đưa cho anh một tấm danh thiếp, trên đó ghi cái tên: “Pantaleone Cippatola, ca sĩ cung đình của Điện hạ Công tước xứ Modena!” Anh trốn tránh ông cụ, nhưng không sao tránh khỏi việc chạm mặt ông ở hành lang, và một gương mặt đầy phẫn nộ hiện ra trước mắt anh bên dưới mái tóc xám chải ngược dựng đứng; đôi mắt già nua bừng cháy như than hồng, và anh nghe thấy những tiếng thét đe dọa cùng nguyền rủa: “Maledizione!” thậm chí còn nghe rõ cả những lời khủng khiếp: “Codardo! Infame traditore!” Sanin nhắm nghiền mắt, lắc đầu, lần giở rồi lại quay đi, nhưng anh vẫn thấy chính mình đang ngồi trên chiếc xe ngựa du lịch ở hàng ghế hẹp phía trước… Ở những chỗ ngồi thoải mái quay mặt về phía ngựa chạy là Maria Nikolaevna và Ippolit Sidoritch, cỗ xe bốn ngựa cùng phi nước đại trên những con đường lát đá từ Wiesbaden thẳng tiến tới Paris! tới Paris! Ippolit Sidoritch đang ăn một quả lê mà Sanin vừa gọt vỏ hộ, trong khi Maria Nikolaevna lặng lẽ quan sát và mỉm cười với anh, kẻ tôi đòi của nàng, nụ cười mà anh đã quá đỗi quen thuộc, nụ cười của kẻ bề trên, của chủ nhân nô lệ…. Nhưng, lạy Chúa, kìa ở góc phố gần sát tường thành kia, chẳng phải lại là Pantaleone đó sao, và đi cùng ông là ai thế? Lẽ nào lại là Emilio? Vâng, chính là cậu nhóc đầy nhiệt huyết và tận tụy ấy! Mới dạo nào gương mặt trẻ trung của cậu còn ngập tràn vẻ cung kính trước người anh hùng, trước thần tượng của mình, thế mà giờ đây, gương mặt tuấn tú nhường ấy – tuấn tú đến mức Maria Nikolaevna phải chú ý mà thò đầu ra cửa sổ xe – gương mặt cao quý ấy đang sục sôi giận dữ và khinh miệt; đôi mắt cậu, sao mà giống mắt nàng đến thế! đang trừng trừng nhìn Sanin, và đôi môi mím chặt hé mở để nguyền rủa anh…

Và Pantaleone giơ tay chỉ định Sanin cho con chó Tartaglia đang đứng gần đó, rồi Tartaglia sủa vang hướng về phía Sanin, và tiếng sủa của con trung khểnh ấy nghe chẳng khác nào một lời quở trách không thể nào chịu đựng nổi…. Thật kinh tởm!

Và rồi, chuỗi ngày ở Paris, cùng với mọi sự nhục nhã, mọi nỗi thống khổ ghê tởm của một kẻ nô lệ – kẻ không dám ghen tuông hay oán thán, để rồi cuối cùng bị vứt bỏ sang một bên như một món y phục đã rách rưới tả tơi…

Rồi chuyến trở về quê hương xứ sở, cuộc đời bị đầu độc và tàn phá, những bận tâm vụn vặt và nỗi lo toan nhỏ nhen, sự hối hận cay đắng mà vô ích, cùng với sự thờ ơ cũng cay đắng và vô ích chẳng kém, một hình phạt không hiển lộ ra ngoài nhưng cứ hiện hữu từng phút giây, dai dẳng, tựa như một căn bệnh lặt vặt nhưng vô phương cứu chữa, là việc phải trả từng đồng xu cắc bạc cho món nợ chẳng bao giờ có thể thanh toán dứt điểm…

Chiếc cốc đắng ngắt ấy đã cạn đầy.

Vì sao chiếc thánh giá bằng ngọc hồng lựu mà Gemma từng trao cho Sanin vẫn còn tồn tại cho đến tận bây giờ, tại sao anh không trả lại nó, làm sao mà anh lại chưa từng tình cờ nhìn thấy nó cho đến tận ngày hôm đó? Một khoảng thời gian rất lâu, rất lâu anh ngồi chìm đắm trong suy tưởng, và dù đã được trải nghiệm qua bao nhiêu năm tháng dạy dỗ, anh vẫn không sao hiểu nổi làm thế nào mà mình lại có thể nhẫn tâm ruồng bỏ Gemma – người mà anh từng yêu thương sâu sắc và thiết tha đến thế – để chạy theo một người phụ nữ mà anh hoàn toàn không yêu…. Ngày hôm sau, anh khiến tất cả bạn bè và người quen ngỡ ngàng khi tuyên bố rằng mình sắp sửa đi nước ngoài.

Sự kinh ngạc bao trùm cả giới thượng lưu. Sanin đang rời bỏ Saint Petersburg, vào giữa mùa đông, sau khi vừa mới thuê và sắm sửa xong xuôi một căn hộ thượng hạng, thậm chí còn đặt trước cả vé cho tất cả các buổi biểu diễn của nhà hát Opera Ý – nơi mà Madame Patti… chính bản thân Patti, chính cô ấy, sẽ trực tiếp biểu diễn! Bạn bè và người quen của anh đều lấy làm lạ; nhưng bản chất con người vốn chẳng mấy khi duy trì sự quan tâm lâu dài đối với chuyện của kẻ khác, và khi Sanin chính thức lên đường ra nước ngoài, chẳng có ai ra ga tiễn đưa anh ngoài một tay thợ may người Pháp, mà gã cũng chỉ đến với hy vọng đòi được khoản tiền công còn thiếu “pour un saute-en-barque en velours noir tout à fait chic.”