Lý Cảnh Lượng

Lý Chương Vũ tự Phi, tổ tiên là người Trung Sơn, sinh ra vốn thông minh uyên bác, gặp chuyện thì xử lý nhanh nhạy, chuyên tâm theo văn học và đạt trình độ cực cao. Song lại hoằng đạo tự phụ, không ưa ra vẻ thanh khiết, dung mạo thì đẹp đẽ và thần sắc cũng ôn nhu. Chương Vũ chơi thân với Thôi Tín ở Thanh Hà. Tín cũng là hạng nhã sĩ, thích sưu tầm cổ vật, do Chương Vũ tinh tế mẫn tiệp nên mỗi lần đàm đạo, chàng đều thấu suốt chỗ huyền diệu, truy ra tận căn nguyên, được người đương thời ví với Trương Hoa đời Tấn.

Năm Trinh Nguyên thứ ba, Thôi Tín nhậm chức Biệt giá Hoa Châu, Chương Vũ từ Trường An đến bái phỏng. Mấy hôm sau xuất hành thì gặp một cô gái tuyệt đẹp ở phố Bắc. Nhân đó bảo Tín: “Tôi ở ngoài châu để hội họp cùng bạn bè, người thân”. Rồi thuê phòng ngay nhà nàng. Chủ nhà họ Vương, cô gái là con dâu của ông, Chương Vũ vui vẻ tư thông với nàng ta. Hơn một tháng, phí tiêu dùng đã vượt mức ba vạn, tiền chi cho thiếu phụ còn nhiều gấp mấy lần. Hai người tâm ý tương thông, tình cảm ngày càng sâu đậm. Không lâu sau, Chương Vũ có việc nên cáo từ về Trường An. Lúc bịn rịn chia tay, Chương Vũ để lại một tấm lụa uyên ương nồng thắm, còn tặng kèm bài thơ:

Lụa uyên ương,

Tơ kết mấy ngàn đường?

Biệt ly tìm dư cảm,

Xa cách gợi đau thương.

Thiếu phụ trao lại chàng một chiếc nhẫn bạch ngọc, cũng tặng kèm bài thơ:

Mang nhẫn để nhớ người,

Ngắm nhìn càng tha thiết.

Mong chàng giữ để chơi,

Xoay vẫn không hồi kết.

Chương Vũ có người hầu tên Dương Quả, thiếu phụ cho y một ngàn tiền, khen thưởng vì làm việc chăm chỉ. Chia tay nhau đã được tám chín năm. Chương Vũ về Trường An, cũng không thư từ gì với thiếu phụ.

Năm Trinh Nguyên thứ mười một, nhân có người bạn Trương Nguyên Tông đang trú ở huyện Khuê, Chương Vũ lại từ kinh sư tới gặp mặt. Chợt nhớ đến tình cảm thuở nào, chàng bèn quay xe vượt Vị Thủy ghé thăm. Khi trời tối thì chàng đến Hoa Châu, muốn trọ lại nhà họ Vương. Bước tới cửa thấy yên ắng tĩnh mịch, chỉ có mấy vị khách ngồi trên giường mà thôi. Chương Vũ cho rằng, hoặc là họ phá sản về vườn, tạm nghỉ ở ngoại thành, hoặc có thể thân khách tụ họp, nhưng chưa chịu đi chăng? Chàng đành dừng trước cửa, định sang tìm chỗ khác. Thấy nhà hàng xóm phía Đông có người tới, bèn lại đó hỏi thăm. Nghe kể mới biết, hóa ra ông lão họ Vương đã bỏ nghề vân du, còn cô con dâu thì đã mất hai năm rồi. Người đó còn kể chi tiết: “Mỗ họ Dương, đứng thứ sáu, là hàng xóm phía Đông của cô ta”. Sau đó hỏi xem chàng họ gì, Chương Vũ nói cho người kia biết. Người đó lại nói: “Ngài từng có một đứa hầu, họ Dương tên Quả đúng không?”.

Chàng đáp: “Đúng vậy”. Người đó lại khóc nói: “Mỗ làm dâu trong làng được năm năm, rất thân thiết với Vương thị. Nàng ấy từng bảo rằng: ‘Nhà chồng tôi giống y một lữ quán, đón tiếp rất nhiều người. Trong số đó, những kẻ đến bỡn cợt người nào cũng dốc cạn tiền tài, thề non hẹn biển, nhưng tôi chưa hề động tâm. Mới đây có Lý Thập bát lang từng đến ở nhà tôi. Tôi vừa gặp đã có ý trao mình, về sau còn cùng chung chăn gối, quả thật được chàng ta yêu mến. Nay đã cách biệt nhiều năm, lòng tôi nhung nhớ chàng, đến mức cả ngày thì quên ăn, suốt đêm không ngủ được. Người nhà chẳng thể nói gì hơn. Chàng vào Nam ra Bắc, biết bao giờ gặp lại? Ví phỏng chàng đến thì xin lấy tên họ này tìm kiếm. Nếu tìm được thì xin giúp đỡ; nói cho chàng biết tình ý sâu đậm kia, chỉ cần có đứa hầu Dương Quả là đúng đấy’. Chưa được hai ba năm thì nàng bệnh liệt giường. Lúc hấp hối, nàng lại nhờ cậy rằng: ‘Tôi vốn hàn vi, từng được chị chiếu cố, lòng này luôn cảm kích. Lâu nay mang bệnh, tự biết không qua khỏi. Trước có dặn chị, vạn nhất chàng ta đến, xin thay tôi bày tỏ nỗi hận chốn cửu tuyền, hờn biệt ly thiên cổ. Cứ giữ chàng lại đây, biết đâu tâm ý có thể tương thông’”. Chương Vũ bèn xin chị hàng xóm mở cửa, sai tùy tùng ra chợ mua củi, rơm và thức ăn. Đang chỉnh lại đệm giường thì chợt thấy một phụ nữ cầm chổi ra khỏi nhà quét sân. Chị hàng xóm cũng không quen. Chương Vũ bèn hỏi tùy tùng, họ nói là người trong nhà đó. Chàng liền tới gần hỏi thăm, chị ta từ từ nói: “Vong phụ nhà họ Vương cảm kích ân tình ngài sâu đậm, muốn ra đây gặp gỡ, song lo ngài hoảng hốt nên sai tôi lên báo trước”. Chương Vũ nhận lời và nói: “Chương Vũ tôi tới đây cũng là bởi việc này. Tuy âm dương hai ngả, ai ai cũng kiêng sợ, nhưng nhớ lại chút tình thâm thì quả thật không thể nào hoài nghi”. Nói xong, người phụ nữ cầm chổi vui vẻ ra đi, cứ do dự rồi chầm chậm khuất bóng sau cánh cửa, lập tức không còn ai nhìn thấy. Bèn bày cỗ thịnh soạn ra cúng tế. Ăn xong thì nằm lăn ra ngủ.

Đến canh hai, ngọn đèn ở phía Đông Nam chiếc giường chợt tối đi ba lần. Chương Vũ biết có chuyện nên sai chuyển chân nến tới lưng tường, đặt ở góc Đông Tây. Rồi nghe thấy phía Bắc vang âm thanh xào xạc, dường như có bóng người đang từ từ tiến tới. Lúc cách năm sáu bước thì có thể thấy dáng vẻ khá rõ ràng. Nhìn vào y phục, quả nhiên là con dâu chủ nhà, trông nàng chẳng khác gì khi trước, nhưng cử chỉ lại gấp gáp và giọng nói thì êm ái hơn hẳn. Chương Vũ xuống giường chạy đến nắm tay nàng, thổ lộ hết cảm thán lúc bình sinh. Nàng bảo: “Từ lúc xuống cõi âm, thân thích đều quên cả, duy tấm lòng thương nhớ quân tử là vẫn mãi như xưa”. Chương Vũ càng yêu quý nàng hơn, không thấy gì khác lạ. Song mấy lần nàng cho người đi quan sát ánh sao, nếu xuất hiện thì nàng phải về ngay, không thể ở lâu hơn. Mỗi đợt giao hoan xong, nàng lại nhắc đến chuyện từng nhờ cậy chị hàng xóm Dương thị, nói rằng: “Không có chị ta thì ai thấu được nỗi u oán trong lòng?”.

Đến canh năm, có người tới báo phải về rồi. Thiếu phụ xuống giường, nắm tay Chương Vũ bước ra cửa, ngẩng mặt nhìn lên dải Ngân Hà, lại nghẹn ngào oán thán. Nàng trở vào nhà, giở túi gấm trong thắt lưng và lấy ra một vật tặng Chương Vũ. Vật này màu xanh biếc, rất cứng, trông giống ngọc nhưng buốt lạnh, hình dạng như chiếc lá. Chương Vũ không biết đó là gì. Thiếu phụ nói: “Vật này gọi là Mạt Hạt bảo, lấy từ trong Huyền Phố ở Côn Lôn, không dễ có được đâu. Gần đây thiếp du ngoạn Tây Nhạc[1] với Ngọc Kinh phu nhân, nhìn thấy nó giữa vô số châu báu, thiếp thích lắm nên hỏi xin. Phu nhân đưa cho và nói: ‘Chư tiên Động Thiên mỗi khi có được bảo vật của xứ này đều rất lấy làm vinh dự’. Bởi chàng kính ngưỡng huyền đạo, hiểu biết tinh tường, vậy nên thiếp tặng cho. Hãy giữ gìn cẩn thận, đây chẳng phải thứ tìm thấy ở nhân gian”. Nàng còn tặng một bài thơ:

Thiên Hán vừa nghiêng chếch,

Linh hồn phải đi ngay.

Xin chàng nâng giữ lấy,

Biệt ly kể từ đây.

Chương Vũ lấy bạch ngọc bảo trao tặng nàng, đồng thời cũng đáp lại một bài thơ:

Âm dương giờ hai nẻo,

Hậu hội há hữu kỳ?

Biết rằng xa nhau mãi,

Thôi than trách làm chi?

Hai người ôm nhau khóc một hồi lâu. Thiếu phụ lại tặng chàng bài thơ:

Xưa biệt ly hậu hội,

Nay xa cách vĩnh niên.

Buồn mới thêm hận cũ,

Ngàn năm đóng cửu tuyền.

Chương Vũ đáp rằng:

Vị lai khôn hẹn trước,

Hận cũ đã tìm nhau.

Đường xa vô âm tín,

Tấc lòng biết gửi sao?

Nói xong câu từ biệt thì nàng đi về góc Tây Bắc. Được mấy bước, nàng quay đầu lại, lau nước mắt và nói: “Lý lang đừng quên nhé, xin hãy nhớ đến kẻ dưới suối vàng”. Nàng ngây người đứng nghẹn ngào, thấy trời sắp sáng thì vội vàng cất bước, rồi không ai nhìn thấy nữa. Chỉ còn lại gian nhà trống lặng câm và ngọn đèn lạnh buốt cháy quá nửa mà thôi. Chương Vũ bèn thu dọn hành lý, từ Hạ Khuê trở về Vũ Định bảo ở Trường An. Quận quan Hạ Khuê và Trương Nguyên Tông bày tiệc rượu chiêu đãi, đến lúc ngà ngà say, Chương Vũ lại thấy nhớ nàng, liền xuất khẩu thành thơ:

Nước chẳng Tây trôi, bóng nguyệt đầy,

Khiến người thơ thẩn, cổ thành ngây.

Đìu hiu một sớm chia hai lối,

Tương phùng ai biết lúc nào đây?

Ngâm xong thì chàng cáo biệt viên quan. Một mình đi hết mấy dặm, chàng lại tự ngâm nga cười cợt. Chợt nghe giữa tầng không có tiếng người tán thưởng, nhưng âm điệu ai oán. Chàng nghe kỹ thì quả nhiên là giọng của thiếu phụ họ Vương. Nàng nói: “U minh mỗi chốn đều phân chia địa phận. Ly biệt lần này không thể gặp lại nhau. Biết lòng chàng vẫn còn thương nhớ thiếp, thiếp không quản chuyện âm ty trách phạt, vượt ngàn dặm xa xôi đến tiễn đưa, chàng phải hết sức bảo trọng đấy!”. Chương Vũ càng thêm cảm kích. Khi đến Trường An, Chương Vũ kể lại chuyện này cho Lý Trợ người Lũng Tây nghe, họ Lý cũng cảm thán mà làm ra bài phú:

Biển Liêu chìm tảng đá,

Mây Sở kiếm trôi xa.

Không còn ngày tương hội,

Biệt ly nhuốm chiếu tà.

Chương Vũ làm việc tại phủ Thừa tướng Đông Bình, lúc rảnh rỗi có tìm thợ ngọc hỏi thăm về Mạt Hạt bảo, người thợ cũng biết món này, nhưng không dám chạm trổ. Sau đó Chương Vũ phụng mệnh đi sứ Đại Lương, lại cho mời thợ ngọc đến, nói sơ là anh ta hiểu được, bèn dựa theo hình dạng đó mà khắc thành hình chiếc lá hộc. Khi đi sứ lên kinh, Chương Vũ thường mang theo bên người. Qua tới phố Đông thì gặp một Hồ tăng, ông bước tới bên ngựa rồi khấu đầu và nói: “Ngài có bảo ngọc trong người, xin cho xem một chút”. Chàng bèn dẫn ông ta đến nơi yên tĩnh để xem, nhà sư ngắm nghía một hồi lâu thì nói: “Đây là cực phẩm trên trời, không phải thứ nhân gian có được đâu”. Về sau Chương Vũ tới Hoa Châu thăm viếng và cảm tạ Dương Lục nương, đến nay vẫn chưa dứt.

[1] Tây Nhạc là Hoa Sơn.