Khuyết danh
Lư Giang úy Lý Khản là người Lũng Tây, nhà ở phía Nam Lạc Thủy. Đầu những năm Thái Hòa, ông chết khi đang làm quan. Có ngoại thất tên Thôi thị, vốn là ca kỹ đất Quảng Lăng, sinh được hai người con gái, khi cha mất thì cả hai đều còn bé. Thôi thị lấy đạo nghĩa dạy con, chẳng mấy chốc đã trưởng thành, nhân đó định cư tại Lư Giang. Khản chết rồi, tuy tông thân nhà Khản có nhiều người sang hiển, song Thôi thị hoàn toàn không qua lại với họ. Người Lư Giang đều thương cho tình cảnh mẹ góa con côi mà có thể tự cường. Tính Thôi thị mê âm nhạc, dù vất vả kiếm sống nhưng vẫn hay đàn hát mua vui. Bà có em gái tên Sải Nô, cả phong thái lẫn dung nhan đều không kém gì mình, giỏi gảy đàn tranh, được xem là cổ kim tuyệt diệu, vang danh một thời. Năm mười bảy tuổi, Sải Nô chưa xuất giá đã từ trần, nhiều người thấy xót xa. Hai con gái từ nhỏ đã được mẹ truyền nghề. Con trưởng gả cho Đinh Huyền Phu người trong ấp, thiên tính cô này thì không thông minh lắm. Hồi bé, mỗi lần dạy, hễ sai một chút là mẹ dùng roi đánh, nhưng cô vẫn không sao hiểu hết chỗ sâu xa. Cô thường khấn dì mình: “Con là cháu gái của dì, mà nay âm dương hai nẻo, tình thương cách biệt đã lâu. Lúc còn sống dì thông minh như vậy, sao chết rồi lại im hơi lặng tiếng, chẳng phù hộ giúp đỡ, khiến cho con mở mắt sáng lòng, theo kịp với chúng bạn?”. Mỗi khi đến Tết hay mồng một, cô lại nâng chén rượu vẩy xuống đất rồi tuôn lệ nghẹn ngào. Tám năm cứ thế trôi qua, mẹ cô cũng đau lòng và thương xót.
Ngày ba tháng Tư năm Khai Thành thứ năm, đang đêm nằm ngủ thì cô ngồi dậy bật khóc, rồi nói với mẹ rằng: “Con vừa mơ thấy dì cầm tay con khóc nói: ‘Sau khi rời nhân thế, ta xuống Âm ty treo tên giáo phường, dạy nhạc khúc cho Bác sĩ Lý Nguyên Bằng. Nguyên Bằng nhiều lần tiến cử ta với Hiến Tông Hoàng đế, vua triệu ta vào cung ở một năm, sai trực canh tại cung của Mục Tông hoàng đế, dạy đàn tranh cho các cung phi, ra vào suốt cả năm. Thượng Đế tru diệt Trịnh Chú[1], thiên hạ thấy vui mừng. Các cung của hoàng đế Đường triều tuyển nhạc kỹ để dâng lên hai vị Thần Nghiêu[2] với Thái Tông, ta lại được hầu Hiến Tông. Mỗi tháng, cứ năm ngày thì trực điện Trường Thu một lần, những ngày còn lại cứ tùy ý đi chơi, nhưng không được ra ngoài cung cấm. Tâm tình khẩn thiết của con ta đều nghe biết hết, song đâu thể tới được. Gần đây Tương Dương công chúa nhận ta làm con gái, người hay nhớ đến ta, ta được tự do ra vào phủ. Công chúa lại lén để ta về, giúp con hoàn thành ý nguyện, con chuẩn bị sớm đi. Cõi âm pháp lệnh rất nghiêm, nếu hoàng đế biết chuyện thì tất mang trọng tội, còn liên lụy cả công chúa”. Hai mẹ con lại ôm nhau mà khóc. Sáng hôm sau, cô quét dọn một căn phòng, trải chiếu trống, bày rượu với trái cây, phảng phất như ai đến. Rồi cầm lấy đàn tranh và ngồi xuống, nhắm mắt gảy đàn, lĩnh hội theo từng ngón tay. Thuở trước, mẹ dạy cô những khúc nhạc nhân gian, song mười ngày không học nổi một khúc, chẳng bù với lúc này, một ngày cô học được mười khúc. Danh xưng với đẳng cấp của nhạc khúc, dường như không phải do người đời viết ra, thanh điệu nghe ai oán và u uất như cú kêu quỷ réo, khiến người nghe không khỏi thở dài. Bao gồm “Nghinh quân nhạc” (Chính Thương điệu, hai mươi tám điệp), “Hộc lâm thán” (Phân Ty điệu, bốn mươi bốn điệp), “Tần Vương thưởng kim ca” (Tiểu Thạch điệu, hai mươi tám điệp), “Quảng Lăng tán” (Chính Thương điệu, hai mươi tám điệp), “Hành lộ nan” (Chính Thương điệu, hai mươi tám điệp), “Thượng giang hồng” (chính Thương điệu, hai mươi tám điệp), “Tấn Thành tiên” (Tiểu Thạch điệu, hai mươi tám điệp), “Ty trúc thưởng kim ca” (Tiểu Ngọc diệu, hai mươi tám điệp), “Hồng song ảnh” (Song Trụ điệu, bốn mươi điệp). Xong mười khúc, Sái Nô ủ rủ bảo cháu gái: “Tất cả đều là phiên khúc chốn cung vi, hoàng đế vô cùng yêu thích. Như “Hộc lâm thán” và “Hồng song ảnh”, mỗi khi có tiệc rượu thì đều dùng cầu bay, chén múa để kéo dài cuộc vui suốt đêm thâu. Mục Tông lệnh cho Tu văn Xá nhân Nguyên Chẩn soạn mấy chục bài từ hay tuyệt, lúc yến ẩm sai cung nhân chuyền nhau hát. Vua còn đích thân cầm lấy ngọc như ý vỗ nhịp phụ họa theo. Nhưng hoàng đế cho bảo mật nghiêm lắm, e nước khác có được, nên ta chẳng dám tiết lộ. Năm Nhiếp Đề[3] địa phủ xảy ra biến có lớn, những khúc này mới truyền vào nhân thế. Âm dương khác đường, quỷ người khác đạo, nay có thể tiếp xúc với cõi người, đúng là ngàn năm một thuở, không phải chuyện ngẫu nhiên. Con hãy đem mười khúc nhạc của ta dâng lên thiên tử của dương gian, chớ để chúng mai một thời minh thánh”.
Thế là huyện trình châu, châu trình phủ, Thứ sử Thôi Thọ đích thân truyền cô vào đánh thử, tiếng ty đông nghe thánh thót êm tai, giai điệu ấy không giống với âm nhạc đất Tần. Khi hợp tấu với các loại nhạc khác thì thấy luật cung thương chẳng giống nhau. Thôi thị bảo con lạy hai lạy, xin dì truyền cho mười khúc nhạc, cuối cùng cô cũng học được hết, đến chiều thì Sải Nô cáo biệt ra đi. Mấy hôm sau, Sải Nô lại đến bảo: “Nghe nói Liên soái Dương Châu đang muốn triệu kiến con, ta lo xảy ra điều sai sót, con có thể đàn một lượt từng khúc nhạc hay không?”. Rồi để lại cầm khúc có tên “Tư quy nhạc”. Không lâu sau, quả nhiên châu phủ đưa cô tới Dương Châu, lúc diễn tấu không có gì sai sót. Liêm sứ là cựu Tể tướng Lý Đức Dụ tính dâng biểu tâu lên vua chuyện này, nhưng mới đó cô đã mất.
[1] Trịnh Chú giữ chức Tiết độ sứ Phụng Tường, bàn mưu với Lý Huấn giúp Văn Tông diệt bè đảng hoạn quan. Khi xảy ra “Sự biến Cam lộ”, ông dẫn năm trăm tráng sĩ tiến về kinh, nhưng Lý Huấn đã thất bại, ông chạy về Phụng Tường và bị giết.
[2] Tức Đường Cao Tổ. Năm 754, ông được dâng thụy hiệu là Thần Nghiêu Đại Thánh Đại Quang Hiếu hoàng đế.
[3] Năm Nhiếp Đề tức năm Dần.“Ly Tao” của Khuất Nguyên có câu:Nhiếp Đề trinh vu mạnh trâu hềDuy Canh Dần ngô dĩ giáng(Tháng Giêng đầu tiết xuân sangCõi đời ta xuống giữa đương ngày Dần- Nhượng Tống dịch)Thiên “Thích thiên” trong sách “Nhĩ nhã” cũng nói: “Thái Tuế ở Dần gọi là Nhiếp Đề cách”.
