Tần Thuần[1]

Làng ta có Lý sinh, nhiều đời theo đuổi nghiệp Nho thuật, gia cảnh giờ sa sút. Một hôm ta gặp sinh, thấy chiếc rương vỡ bên góc tường cất mấy quyển cổ văn, trong đó có “Triệu hậu biệt truyện”, tuy trang rơi giấy nát nhưng vẫn còn xem được. Ta bèn xin sinh cho mang sách ấy về, ghi chép bổ sung, viết thành truyện, truyền lại cho những ai hiếu sự.

Triệu hậu vóc dáng mảnh mai, ưa đi lủi thủi một mình, như người ta cầm nhánh hoa trên tay vậy, run run rẩy rẩy, người khác không thể nào bắt chước. Lúc ở phủ công chúa được gọi là Phi Yến, vào cung rồi lại dẫn theo em gái, cũng được vua sủng hạnh, phong làm Chiêu nghi[2]. Chiêu nghi giỏi nói năng cười đùa, da dẻ trắng trẻo mịn màng, cả hai đều được xưng là thiên hạ đệ nhất, nhan sắc khuynh đảo hậu cung. Từ lúc Chiêu nghi nhập cung thì vua cũng ít đến Đông cung. Chiêu nghi sống ở Tây cung, Thái hậu thì ở Trung cung. Hoàng hậu ngày đêm mong mỏi có con trai, nhằm làm kế bền vững về lâu dài, nhiều lần dùng xe nhỏ do trâu kéo chở những người trẻ tuổi đến tư thông. Một hôm, vua chỉ dẫn theo ba bốn tùy tùng tới cung của hoàng hậu, hoàng hậu đang dâm loạn với một người nên không hay biết gì, tả hữu cấp báo, hoàng hậu hoảng hốt ra nghênh đón. Thấy mão tóc lôi thôi, nói năng lúng túng, vua nảy sinh nghi ngờ. Ngồi chưa được bao lâu, vua lại nghe thấy tiếng người ho bên vách, bèn ra ngay. Bởi thế, vua có ý giết hoàng hậu, chỉ vì Chiêu nghi mà ẩn nhẫn chưa phát tiết đó thôi.

Một hôm, vua vừa đối ẩm với Chiêu nghi, chợt vén tay áo rồi trừng mắt, nhìn thẳng Chiêu nghi và nổi giận đùng đùng, khiến người khác run sợ. Chiêu nghi vội đứng dậy, rời chỗ ngồi và nằm phục ra đất tạ tội rằng: “Gia tộc thần thiếp cơ hàn, chẳng có ai để nương tựa. Một sớm vào hậu đình nghe sai khiến, ngờ đâu vua sủng ái hết mực, thánh ân tưới nhuần, cho đứng trên muôn người. Cũng bởi được yêu thương mà chuốc lấy bao nhiêu lời phỉ báng. Hơn nữa lại không biết kiêng ky, mạo phạm đến thiên uy. Thần thiếp xin được ban chết ngay lập tức, ngỏ hầu giúp thánh thượng nguôi lòng”. Dứt lời thì nước mắt ngắn dài. Vua đích thân đỡ Chiêu nghi dậy và nói: “Nàng ngồi đi, ta kể cho nàng nghe”. Vua nói tiếp: “Nàng không có tội gì, kẻ ta muốn bêu đầu chính là chị của nàng, còn phải chặt chân tay và tống vô nhà xí, như thế mới khiến ta hả dạ”. Chiêu nghi nói: “Chị thiếp cớ sao mà đắc tội?”. Vua kể lại chuyện bên vách. Chiêu nghi nói: “Thần thiếp nhờ hoàng hậu mà được tuyển vào hậu cung, hoàng hậu chết thì thiếp làm sao sống một mình? Huống hồ bệ hạ vô cớ giết Hoàng hậu, thiên hạ sẽ lấy đó mà bàn tán. Xin đem thiếp bỏ vạc, cho nát thịt dưới búa rìu!”. Rồi bi thương quá độ, ngã vật ra mặt đất. Vua kinh hãi, vội tới đỡ Chiêu nghi, nói rằng: “Ta vì nàng, nhất định không giết hoàng hậu, chỉ nói vậy thôi, nàng cần chi đau khổ thế?”. Hồi lâu, Chiêu nghi mới về lại chỗ ngồi. Vua cho tra xét người bên vách là ai, âm thầm dò tìm tung tích, hóa ra là con trai của Túc vệ Trần Sùng. Vua sai người đến tận nhà giết chết, còn cách chức Trần Sùng. Chiêu nghi gặp hoàng hậu, thuật lại lời vua nói rồi bảo rằng: “Chị còn nhớ nhà ta nghèo khó cơ hàn, không nơi nương tựa, chị bảo em đan giày cỏ với con gái nhà hàng xóm, ra chợ bán lấy tiền mà mua gạo. Có hôm em mang gạo quay về, gặp mưa gió, không có lửa để nấu, đói và rét vô cùng, không ngủ được, em bèn ôm lưng chị và cùng khóc, chuyện đó chị chẳng nhớ hay sao? Hôm nay được phú quý, người khác không thể sánh bằng, sao chị tự hủy hoại như thế? Thoát tội rồi tái phạm, vua lại giận thì không cứu được đâu, lúc đó đầu, mình một nơi, để thiên hạ cười chê đấy. Lần này em cứu được, nhưng sống chết còn chưa chắc, hoặc giả em chết đi thì chị biết bám vào ai?”. Nói xong thì khóc lóc không nguôi, khiến hoàng hậu cũng tuôn lệ.

Từ đó, vua không tới cung hoàng hậu nữa, được hạnh ngự chỉ có mỗi Chiêu nghi mà thôi. Chiêu nghi đang tắm, vua nhìn trộm, người hầu báo với Chiêu nghi, Chiêu nghi vội lẩn trốn sau ánh nến. Vua thấy vậy thì càng thêm mê mệt. Hôm khác, Chiêu nghi lại tắm, vua âm thầm thưởng cho bọn người hầu nhiều tiền, ra lệnh không được báo. Vua nhìn trộm qua lổ hổng trên bình phong, thấy nước lan sóng sánh, Chiêu nghi ngồi trong bồn, tựa như ngâm ngọc sáng giữa ba thước suối lạnh. Hồn vua liền lâng lâng bay bổng, không làm chủ được mình. Vua từng nói với cận thần: “Tự cổ quân vương không có hai hoàng hậu, chứ nếu được thì ta lập Chiêu nghi làm hoàng hậu vậy”. Triệu hậu biết chuyện vua thấy Chiêu nghi tắm mà càng thêm sủng ái, bèn bày nước tắm rồi mời vua đến xem. Vua tới cung thì hoàng hậu vào tắm. Hoàng hậu khỏa thân và té nước lên vua, càng thân thiết thì vua càng không thích, nửa chừng đã bỏ về. Hoàng hậu khóc nói: “Vua chỉ yêu một người, còn biết làm sao được?”.

Sinh nhật hoàng hậu, Chiêu nghi tới chúc mừng, vua cũng đi theo. Rượu ngà ngà say, hoàng hậu muốn khiến vua động lòng, bèn sa đôi dòng lệ. Vua nói: “Ai nấy uống rượu cũng đều vui, chỉ có nàng là buồn, há có điều chi không vừa ý?”. Hoàng hậu nói: “Khi xưa thiếp ở phủ công chúa, bệ hạ từng ghé thăm, thiếp đứng sau công chúa, lúc đó bệ hạ nhìn thiếp không rời mắt một hồi lâu. Công chúa biết ý, bèn sai thiếp ra hầu vua, cuối cùng được sủng hạnh thay áo. Hạ thể từng làm bẩn ngự phục, thiếp muốn giặt đi, nhưng bệ hạ lại nói: ‘Giữ để nhớ lấy’. Chưa tới mấy ngày thì đưa thiếp vào hậu cung, thuở ấy dấu răng của bệ hạ vẫn còn trên cổ thiếp. Hôm nay nghĩ lại, bất giác thấy cảm động nên lệ trào”. Vua hồi tưởng chuyện năm ấy mà sinh ý yêu hoàng hậu, ngoảnh nhìn rồi thở than. Chiêu nghi biết vua muốn ở lại, bèn xin cáo từ trước, đến chiều tối vua mới rời hậu cung. Nhân được vua lâm hạnh, hoàng hậu đâm lòng gian trá, muốn vua yêu quý riêng mình, cho nên qua ba tháng thì giả vờ mang thai. Còn viết tấu thưa rằng:

Thần thiếp lâu nay ở hậu cung, trước kia thừa hạnh ngự, được ban danh hiệu lớn, kể ra cũng nhiều năm. Gần đây, nhân hôm sinh nhật, cộng thêm lời thỉnh cầu của riêng thiếp, ngự xa hạ cố ghé Đông cung, thiếp hầu yến tiệc hồi lâu, còn tái thừa hạnh ngự. Mấy tháng nay, thần thiếp thấy bụng mình căng đầy, kinh nguyệt cũng tắt, song ăn uống vẫn ngon miệng, chẳng khác chi thường ngày. Liền biết mình đang mang thánh cung, thiên nhật đã đi vào trong dạ. Cầu vồng vừa hiện, ứng với điềm lành, trong bụng có rồng, quả nhiên tốt đẹp. Càng trông ngóng đến ngày sinh thần tự, ôm con vào triều, ngẩng đầu trước thánh minh, nghe chúc mừng nồng nhiệt. Thần thiếp xin kính cẩn tâu lên.

Lúc bấy giờ, vua đang ở Tây cung, nhận được tấu thì long nhan rạng rỡ, truyền rằng:

Ta xem bản tấu mà vui mừng khôn xiết. Tình riêng vợ chồng, nghĩa hòa một thể, xã tắc trọng đại, nối dõi làm đầu. Nàng mới mang thai, phải chú ý giữ mình. Thuốc có tính dục thì chớ uống, món không có độc thì nên ăn. Có điều chi khẩn thỉnh, không cần viết tấu chương, chỉ nhắn qua cung sứ là được vậy.

Hai cung đến thăm hỏi, cung sứ chuyển lời. Hoàng hậu lo sợ vua lâm hạnh, thầy rõ là dối trá, bèn bày mưu tính kế cùng cung sứ Vương Thịnh. Thịnh nói với hoàng hậu: “Chi bằng viện cớ là thai phụ không thể gần người khác, gần thì sẽ động, mà động ắt sảy thai”. Hoàng hậu bèn sai Thịnh tâu lên vua, vua không đến thăm hoàng hậu nữa, chỉ sai sứ vào thăm hỏi mà thôi. Sáp tới ngày sinh nở, vua chuẩn bị đủ đồ dùng để tắm rửa cho con. Hoàng hậu gọi Thịnh và người trong cung tới nói: “Người từ hoàng y lang được ra vào cung cấm, ta còn giúp cha con ngươi được giàu sang. Ta muốn lập kế lâu dài cho bản thân, giả có thai là ý của riêng ta, chứ sự thật không có. Nay đã tới kỳ, ngươi có thể mưu tính giúp ta chăng? Nếu thành công thì ngươi sẽ hưởng lợi muôn đời”. Thịnh nói: “Thần sẽ giúp hoàng hậu cướp đứa bé sơ sinh từ dân gian, mang vào cung để làm con hoàng hậu, chỉ cần không tiết lộ chuyện thì không có gì phải lo”. Hoàng hậu nói: “Được”. Thịnh liền ra ngoài kinh đô, tìm gia đình mới sinh con, bỏ ra trăm lượng vàng mua lấy, sau đó cho vào túi và đem về gặp hoàng hậu. Khi mở ra thì đứa trẻ đã chết. Hoàng hậu kinh hãi nói: “Nó chết rồi, phải làm thế nào đây?”. Thịnh nói: “Thần đã biết, bởi vật mang đứa bé không cho khí tràn vào, vậy nên nó mới chết. Giờ thần sẽ tìm đứa khác, nhưng đục lỗ trên vật chứa, để không khí có thể ra vào, thế thì đứa bé sẽ không chết”. Thịnh tìm được thì lập tức chạy về cung, đang định vào thì đứa trẻ giật mình khóc toáng lên, Thịnh không dám vào nữa. Được một lúc, Thịnh lại mang nó bước qua cửa, nó vẫn khóc lên như vậy, rốt cuộc Thịnh chẳng dám đem vào cung. Bọn lại canh gác hậu cung rất nghiêm ngặt, bởi chuyện nấp bên vách trước kia nên vua hạ lệnh phải canh giữ nghiêm hơn. Thịnh đến gặp hoàng hậu, kể rõ đứa bé giật mình mà kêu la thế nào. Hoàng hậu khóc nói: “Vậy làm sao bây giờ?”. Khi đó đã qua mười hai tháng, vua rất lấy làm nghi hoặc. Có kẻ tâu: “Mẹ vua Nghiêu có thai mười bốn tháng mới sinh Nghiêu, hoàng hậu ắt đang mang bậc thánh nhân”. Cuối cùng hết cách, Hoàng hậu sai người tâu lên vua: “Thần thiếp đêm qua mơ thấy rồng nằm, bất hạnh thay, thánh tự không nuôi được”. Vua chỉ thở than và tiếc nuối mà thôi. Chiêu nghi biết là dối trá, bèn sai người đến van hoàng hậu: “Thánh tự không nuôi được, há bởi ngày tháng chưa đủ ư? Chuyện này không lừa nổi đứa bé cao ba thước, huống chi là bậc nhân chủ? Một khi làm rõ chân tướng, em không biết chị sẽ chết thế nào đây?”.

Lúc bấy giờ, cung nữ trông lo việc trà nước tên Chu thị vừa sinh con, hoạn quan Lý Thủ Quang tâu với vua, vua đang ngồi ăn cùng Chiêu nghi, Chiêu nghi nổi giận hỏi vua rằng: “Khi trước bệ hạ nói là từ Trung cung tới, nay Chu thị hạ sinh, như thế từ đâu ra?”. Bèn nằm vật ra đất và khóc thét. Vua đích thân đỡ Chiêu nghi ngồi dậy, Chiêu nghi gọi cung sứ Sái Quy đến nói: “Mau bắt đứa bé tới đây!”. Quy bắt nó dâng lên, Chiêu nghi nói với Quy: “Giết đi cho ta!”. Quy ngờ vực chắn chừ, Chiêu nghi nổi giận mắng: “Ta ban lộc hậu nuôi ngươi để làm gì? Không làm thì ta giết cả ngươi”. Quy đập đứa bé xuống thềm điện cho chết, rồi ném vào hậu cung. Trong hậu cung, phàm là người mang thai đều bị giết.

Về sau, vua đi lại chậm chạp, long thể mỏi mệt, không thể lâm hạnh nữa. Có phương sĩ dâng vua viên đại đan, nung trong lửa suốt trăm ngày mới luyện thành. Trước là lấy vại rót nước, nước đầy thì cho viên thuốc vào, nước sẽ sôi, lại bỏ đi và thay bằng nước mới. Cứ thế trong mười ngày, nước không sôi nữa mới uống được. Vua mỗi ngày uống một viên là có thể ngự hạnh Chiêu nghi. Một đêm nọ, vua ở điện Đại Khánh, Chiêu nghi say và dâng những mười viên. Lúc chập tối, vua còn ôm Chiêu nghi trong trướng son, cười khanh khách không thôi. Tới nửa đêm, vua hôn mê, biết có chuyện, tính ngồi dậy thì ngã vật nằm dài. Chiêu nghi vội dậy, cầm ngọn nến trông vua, thấy tinh khí tuôn như suối, được một lúc thì vua băng. Thái hậu sai người tra hỏi Chiêu nghi rất gắt gao, xét rõ đầu đuôi vua lâm bệnh thế nào, Chiêu nghi bèn tự tử.

Hoàng hậu ở Đông cung bị thất sủng từ lâu. Đêm nọ, hoàng hậu vừa đi ngủ thì giật mình và la hét mãi, người hầu hô gọi mới thức tỉnh. Bèn nói: “Ta nằm mơ, lúc đầu không nhìn thấy hoàng đế, nhưng hoàng đế ở trên mây ban cho ta được ngồi, vua sai dâng trà, tả hữu tâu rằng: ‘Khi trước hầu vua bắt cẩn, không xứng uống trà này’. Ta tỏ ý bất mãn, lại hỏi vua: ‘Chiêu nghi đâu rồi?’. Vua nói: ‘Bởi giết mấy con ta, nay bị phạt làm một con giải lớn, sống trong hang sâu ở dưới đáy Bắc Hải, chịu khổ giữa băng giá ngàn năm’. Nói xong thì tỏ vẻ thương xót”.

Sau đó, Đại Nguyệt[3] vương ở đất Bắc hoang vu đi săn ngoài biển, thấy một con giải lớn chui ra khỏi hang, đầu vẫn cài kim thoa, ngẩng lên nhìn ngọn sóng, trông như tha thiết nhớ nhung ai. Đại Nguyệt vương bèn sai sứ tới hỏi Lương Vũ Đế, Vũ Đế trả lời bằng câu chuyện Chiêu nghi.

[1] Nguyên bản đề là Tần Thuần, tự Tử Phục, người Tiều Xuyên.

[2] Thiên “Ngoại thích truyện” trong sách “Hán thư” chép: “Hiếu Thành Triệu hoàng hậu vốn là cung nhân Trường An. Lúc mới sinh, cha mẹ không giữ lại, nhưng qua ba ngày không chết, họ bèn mang về nuôi nấng. Khi lớn thì vào phủ Dương A Công chúa, học ca múa, hiệu là Phi Yến. Thành Đế thường ra ngoài vi hành, ghé qua chỗ Dương A Công chúa chơi, vua thấy Phi Yến thì yêu thích, triệu nhập cung, hết mực sủng hạnh. Em gái Phi Yến cũng được vua triệu vào. Phong cả hai làm Tiệp dư, phú quý khuynh đảo hậu cung. Hứa hoàng hậu bị phế, vua muốn lập Triệu Tiệp Dư… Hơn một tháng sau, bèn lập Tiệp dư làm hoàng hậu… Lập hoàng hậu rồi, lòng sủng ái của vua dần suy giảm, trong khi người em gái lại được yêu thương nhất, vua phong nàng ấy làm Chiêu nghi”.Theo “Phi Yến ngoại truyện” (đề tác giả là Đô úy Giang Đông Linh Huyền thời Hán) thì Triệu Chiêu nghi – em gái Triệu Phi Yến – tên Hợp Đức.

[3] Đại Nguyệt có lẽ là Nguyệt Chi, một vương quốc cổ ở Tây Vực ngày xưa. Vào thời Tây Hán, Nguyệt Chi đã bị Mặc Đột Thiền vu của Hung Nô đánh bại, phải dời đến sống trên bồn địa Dzungaria. Năm 162 trước Công Nguyên, con của Mặc Đột là Lão Thượng Thiền vu lại tấn công và giết vua Nguyệt Chi, một bộ phận cư dân vẫn ở lại, sống cạnh tộc Hung Nô, tự xưng Tiều Nguyệt Chi. Trong khi phần lớn người dân thì di đời tiếp đến lưu vực sông lli, gọi là Đại Nguyệt Chi. Tại đây. họ tiêu diệt Đại Hạ và chia thành năm bộ lạc. Tới đầu thế kỷ I sau Công nguyên thì thành lập nên Đế quốc Quý Sương (Kushan). Đê quốc này sụp đổ vào năm 375. Vậy nên, nước Đại Nguyệt thời nhà Lương (502 – 557) được nhắc đến ở đây không rõ là nước nào, vì bộ chính sử “Lương thư” cũng không có truyện về Nguyệt Chi.