Thẩm Á Chi

Đầu niên hiệu Thái Hòa, Thẩm Á Chi muốn đi tới đất Bân, ra khỏi thành Trường An, nghỉ trọ trong quán xá Sách Tuyển. Bấy giờ đang mùa xuân, ban ngày nằm mộng thấy mình sang đất Tần, ở nhà Nội sử Liệu, ông ấy tiến cử Á Chi. Tần công cho triệu vào trước điện, rồi quỳ dưới chiếu mà nói: “Quả nhân muốn làm cho nước mạnh, mong được biết phương thuật của liệt cường, tiên sinh có gì chỉ dạy quả nhân không?”. Á Chi đem chuyện Côn[1], Bành[2], Tề Hoàn[3] ra đối đáp, công vui lắm, liền bổ nhiệm chức Trung quyên (tên chức quan nước Tần), sai phò trợ Tây Ngật Thuật thảo phạt Hà Tây (nơi tiếp giáp giữa nước Tần và nước Tấn). Á Chi dẫn binh tốt đi trước, công hạ được năm thành. Khi trở về báo lại, công rất mừng, tới ủy lạo và nói: “Đại phu vất vả nhiều rồi, nên nghỉ ngơi thôi”.

Lâu sau, chồng của Lộng Ngọc – con gái nhỏ của Tần công – tên Tiêu Sử đã chết trước. Công nói với Á Chi: “Không có đại phu thì quả nhân đâu có được năm thành bên nước Tấn, vô cùng cảm kích đại phu. Quả nhân có ái nữ, muốn để nó theo hầu hạ đại phu, không biết được hay chăng?”. Á Chi từ trẻ đã tự lập, không muốn vua đối đãi như hạnh thần nên kiên quyết chối từ, nhưng không được. Vua phong làm Tả Thứ trưởng, cho cưới công chúa, thưởng hai trăm cân vàng. Dân gian vẫn gọi là Tiêu gia công chúa.

Hôm ấy, có quý nhân[4] mặc áo vàng cưỡi khoái mã tới mời Á Chi vào cung khuyết, cung vô cùng uy nghiêm. Cho gọi công chúa ra, tóc nàng đen mượt, mặc áo ngắn tay, không trang sức gì nhiều, nhưng vẻ xinh tươi diễm lệ ấy thì không bút nào tả xiết. Thị nữ theo hầu chia ra đứng hai bên, nhiều tới mấy trăm người. Vua triệu kiến Á Chi tại tiện quán, cho Á Chi sống trong cung, trên cửa viết ba chữ “Thúy Vi cung”. Cung nhân gọi là viện Thẩm Lang. Tuy chức vị thuộc hàng Hạ Đại phu, nhưng nhờ công chúa nên có thể tự do ra vào cung. Công chúa thích tiêu phượng, mỗi lần thổi, tất phải ngồi trên lầu cao ở cung Thúy Vi. Âm điệu phiêu dật mà vang xa, có thể rung động lòng người, nghe xong ai nấy đều chau mày ủ rũ. Công chúa sinh ngày bảy tháng Bảy, Á Chi không biết lấy gì chúc thọ nàng. Nội sử Liệu từng đưa nữ nhạc nước Tần dâng sang đất Tây Nhung, được chúa Nhung ban cho một chiếc hộp thủy tê. Á Chi lấy hộp ở chỗ Liệu đem tặng lại công chúa, công chúa vui mừng và thích lắm, buộc ở trên đai quần. Mục Công đối đãi với Á Chi hơn hẳn các quan viên đồng hạng, ân tứ không ngừng ban xuống.

Mùa xuân năm sau, Mục Công đi Thủy Bình, công chúa đột nhiên không bệnh mà mất, công đau xót khôn nguôi. Lúc sắp an táng trên Hàm Dương Nguyên, công lệnh cho Á Chi viết văn ca. Á Chi vâng mệnh, thơ rằng:

Chôn hoa trong tiếng khóc

Sinh tử biệt má hồng

Hộp vàng rơi cỏ biếc

Hương thơm ngập gió Đông

Nơi thổi tiêu ngày trước

Lâu cao bóng nguyệt lồng

Hoa lê đêm Hàn thực

Khóa mãi Thúy Vi cung.

Thơ dâng lên, Mục Công đọc và khen hay. Lúc bấy giờ, trong đám quan có kẻ không nhịn được mà bật khóc, công cũng theo đó rơi lệ. Lại bảo Á Chi viết văn bia mộ chí, chỉ nhớ bài minh viết thế này:

Gió bạch dương khóc chừ, ngọn cỏ lơ phơ,

Hoa đây mặt đất chừ, khói tỏa như mơ.

Buồn thương châu phấn chừ, gắm lụa còn trơ,

Ngọc chôn mãi mãi chừ, hận đến bao giờ?

Á Chi cũng đưa tang đến tận Hàm Dương Nguyên, trong cung tuẫn táng mười bốn người. Á Chi vì thương nhớ quá độ nên sinh bệnh, vẫn ở cung Thúy Vi, nhưng sống tại phòng riêng bên ngoài điện chứ không vào trong cung. Hơn một tháng thì bệnh tình thuyên giảm. Mục Công nói với Á Chi: “Vốn định cho tiểu nữ đến nương tựa lâu dài, ngờ đâu chẳng thể suốt đời hầu quân tử, lại bỏ mình đi trước. Nước Tần chỉ là một tiểu quốc, không xứng với đại phu. Vả lại quả nhân nhìn thấy ngài thì không thể không đau xót. Sao đại phu không đến nước lớn hơn?”. Á Chi đáp: “Thần bất tài mà lại làm thân quyến của vương thất, được phong Tả Thứ trưởng, nhưng không thể chết theo công chúa. Xin đại vương miễn tội, cho thần về cựu quốc cố hương, ân đức của đại vương như vầng nhật, thần mãi mãi không quên”. Lúc sắp đi, Mục Công mở tiệc lớn đưa tiễn, cho tấu nhạc Tần, múa điệu Tần. Người múa đập vào cánh tay, vỗ lên xương đùi, hát vang nhưng nghe không sảng khoái, âm thanh mang đậm chất oán hờn. Công đưa chén rượu tới trước mặt Á Chi và nói: “Ta thấy tiếng nhạc này không hay, xin Thẩm lang nối bài ca để từ biệt”. Công cho mang nghiên bút tới, Á Chi nhận mệnh, ca từ rằng:

Vỗ vai múa

Khắp nơi tràn ngập hận chan chứa

Lệ giàn giụa

Muốn viết câu ca, lời dang dở

Khăn đỏ, hàm kim, áo ngả màu

Trong cung mây độ cùng xem múaKiếp người đang buổi xuân hoan lạcGió Đông chiều xuống tung đâu nữa?

Viết xong thì đưa cho người múa, đọc lên giữa tạp âm hỗn loạn, bốn bên đều rơi lệ. Rồi lạy hai lạy lên đường, công bảo hãy đến cung Thúy Vi từ biệt công chúa với thị nữ. Khi vào lại trong điện, thấy trân châu, phỉ thúy rơi vỡ dưới thềm xanh, chấm đỏ nhạt trên rèm sa cửa sổ thì vẫn y như cũ. Cung nhân khóc trước mặt Á Chi, Á Chi nghẹn ngào thương cảm một hồi lâu, nhân đó đề thơ lên cửa cung:

Quân vương đau xót thả về Đông,

Từ ấy Tân cung khỏi ngóng trông.

Cảnh xuân thương tiếc nàng công chúa,

Lả tả mưa hoa, lệ phấn hồng.

Rồi cáo biệt mà đi. Vua cho xe đưa ra khỏi Hàm Cốc Quan. Xuất quan rồi, tống sứ nói: “Công sai tôi tiễn đến đây, còn ngài cứ đi tiếp”. Á Chi từ biệt anh ta, nói chưa dứt lời thì thức tỉnh, thấy mình vẫn nằm trong quán trọ.

Ngày hôm sau, Á Chi kể hết mọi chuyện với người bạn Thôi Cửu Vạn. Cửu Vạn là người Bác Lăng, am tường chuyện cổ, bảo Á Chi rằng: “Sách “Hoàng lãm” chép: ‘Tần Mục Công chôn dưới cung Kỳ Niên, suối Ưng Thác’, không phải chỗ thần linh nương tựa ư?”. Á Chi bèn đi tìm sách địa chí thời Tần, thấy đúng như lời Cửu Vạn. Than ôi, Lộng Ngọc đã thành tiên rồi, sao còn chết nữa?

[1] Tức Côn Ngô, một nước mạnh thời cổ. Thiên “Sở thế gia” trong sách “Sử ký” chép: “Ngô Hồi sinh Lục Chung. Lục Chung có sáu con,… con trưởng tên Côn Ngô”.

[2] Tức nước Đại Bành, cũng là cường quốc ngày xưa. Thiên “Thị tộc lược – nhị” trong sách “Thông chí” nói: “Họ Bành, tức nước Đại Bành, là chư hầu nhà Thương, hậu duệ của Chúc Dung thời cổ. Có họ Lục Chung, sáu con, cháu đời thứ ba là Bành Tổ dựng nước ở đất Bành, đời sau lấy nước làm họ”.

[3] Tức Tề Hoàn Công, vua chư hầu đầu tiên xưng bá thời Xuân Thu, được xếp đứng đầu trong Ngũ bá.

[4] Quý nhân chỉ thái giám.