Nhạc Sử[1]

Dương Quý Phi tiểu tự là Ngọc Hoàn, người Hoa Âm, Hoằng Nông vậy. Về sau dời đến sống tại thôn Độc Đầu ở Vĩnh Lạc, Bồ Châu. Cao tổ tên Lệnh Bản, làm Thứ sử Kim Châu, cha là Huyền Diễm, giữ chức Tư hộ Thục. Quý Phi sinh tại Thục, từng vô ý rơi xuống ao, hậu nhân gọi đó là ao Lạc Phi. Ao này nằm trước huyện Đạo Giang (cũng như Vương Chiêu Quân sinh ở Hiệp Châu, nay có thôn Chiêu Quân, Lục Châu sinh ở Bạch Châu, nay có sông Lục Châu). Quý Phi từ nhỏ đã mồ côi, được Sĩ tào phủ Hà Nam là Dương Huyền Khuê nuôi nấng. Tháng Mười một năm Khai Nguyên thứ hai mươi hai, nàng được gả cho Thọ Vương. Tháng Mười năm thứ hai mươi tám, Huyền Tông lâm hạnh cung Ôn Tuyền (từ tháng Mười năm Thiên Bảo thứ sáu, lại đổi thành cung Hoa Thanh), sai Cao Lực Sĩ đưa con gái nhà họ Dương của Thọ phủ nhập cung, độ làm nữ đạo sĩ, đặt hiệu Thái Chân, cho sống tại cung Thái Chân trong đại nội. Tháng Bảy năm Thiên Bảo thứ tư, chọn con gái của Tả vệ Trung lang tướng Vi Chiêu Huấn gả về phủ Thọ Vương. Tháng ấy, tại gác Phụng Hoàng, vua sắc phong nữ đạo sĩ Dương thị cung Thái Chân làm Quý phi, trang sức với vật dụng bằng một nửa hoàng hậu. Tới ngày triệu kiến thì tấu khúc “Nghê Thường vũ y” (Khúc “Nghê Thường vũ y” là do Đường Huyền Tông lên trạm dịch Tam Hương, ngắm núi Nữ Kỷ mà viết thành). Cho nên Lưu Vũ Tích có bài thơ “Phục đổ Huyền Tông Hoàng đế vọng Nữ Kỳ sơn thi, tiểu thần phi nhiên cảm tác” nói rằng:

Thiên tử Khai Nguyên lo hết việc

Tháng ngày trôi nhanh đâm luyến tiếc

Lên Tam Hương dịch ngắm tiên sơn

“Nghê Thường vũ y” hạ bút viết

Lòng tiên từ đó để Dao Trì

Bát Cảnh[2], Tam Thanh nối bước đi

Chợt cưỡi bạch vân xa trần thế

Nhân gian trơ lại “Thu phong từ”.

Sách “Dật sử” lại chép: “Đầu những năm Thiên Bảo, La Công Viễn[3] hầu Huyền Tông đêm mười lăm tháng Tám, lúc thưởng nguyệt trong cung hỏi rằng: ‘Bệ hạ có thể cùng thân du ngoạn trong trăng không?’. Bèn lấy một cành quế ném giữa không trung hóa thành một cây cầu, màu sắc trồng như bạc. Ông mời vua cùng bước lên, đi khoảng mấy mươi dặm thì tới một cung điện lớn. Công Viễn nói: ‘Đây là Nguyệt cung vậy’. Có mấy trăm tiên nữ mặc áo lụa trắng thước tha, đứng múa trong Quảng Đình. Vua tới hỏi: ‘Đây là khúc gì?’. Đáp: ‘Khúc Nghê Thường vũ y vậy’. Vua bí mật ghi nhớ hết thanh điệu. Khi trở lại cầu, muốn ngoảnh nhìn thì cây cầu biến mất theo bước chân. Sáng hôm sau, vua truyền dụ sai linh quan mô phỏng thanh điệu đó, sáng tác khúc “Nghê Thường vũ y”. Do hai thuyết khác nhau nên ở đây ghi ra hết).

Đêm ấy, vua ban cho kim thoa, hộp khảm, lại tự tay lấy vàng tử ma trấn khố của Lệ Thủy[4] đem dát thành bộ dao, đến căn gác Quý phi ngồi trang điểm, đích thân cài lên tóc cho nàng. Vua rất vui, nói với những người trong hậu cung: “Trẫm có được Dương Quý phi, cũng như tìm được chí bảo vậy”. Bèn sáng tác khúc nhạc gọi là “Đắc bảo tử”, còn có tên “Đắc bổng tử”.

Thuở trước, đầu niên hiệu Khai Nguyên, Huyền Tông có Võ Huệ phi[5], Vương Hoàng hậu[6]. Hoàng hậu không có con, Huệ phi sinh được con trai, lại xinh đẹp, được vua sủng ái nhất hậu cung. Đến năm thứ mười ba thì Hoàng hậu bị phế, các phi tần không ai sánh được với Huệ phi. Tháng Mười một năm thứ hai mươi mốt, Huệ phi qua đời, hậu đình tuy có con gái nhà gia giáo, nhưng chẳng ai khiến hoàng đế vừa lòng, vua thường cảm thấy không vui. Tới lúc được Quý phi, vua lại sủng ái hơn cả Huệ phi. Quý phi có ba chị em, ai nấy đều đầy đặn, đoan chính, giỏi pha trò, khéo đoán trúng ý vua. Mỗi lần nhập cung thì tới sáng mới ra. Trong cung gọi Quý phi là Nương tử, lễ số ngang với hoàng hậu. Ngày sắc phong làm Quý phi, cha nàng Dương Huyền Diễm được truy tặng Thái thú Tế Âm, mẹ nàng Lý thị được truy tặng Lũng Tây quận phu nhân. Lại tặng Huyền Diễm chức vị Binh bộ Thượng thư, tặng Lý thị danh hiệu Lương Quốc phu nhân. Thúc phụ của Quý Phi là Huyền Khuê được phong làm Quang lộc khanh, Ngân thanh Quang lộc Đại phu. Tới lượt đường huynh Chiêu, phong làm Thị lang, kiêm thêm mấy chức sứ. Anh là Tiêm thì đứng tại triều đường, đường đệ là Kỹ cưới Thái Hoa công chúa, con gái Võ Huệ phi, nhờ mẹ nên được vua yêu quý hơn hẳn những nàng công chúa khác, ban cho phủ đệ nối liền với cấm cung. Từ đó, quyền lực họ Dương khuynh thiên hạ, mỗi khi họ dặn dò hay nhờ vả thì đài tỉnh, phủ huyện cung kính như nhận được chiếu sắc. Kỳ trân dị bảo khắp bốn phương, ngày ngày nô bộc với ngựa thồ đưa vào cửa.

Lúc bấy giờ, AnLộc Sơn[7] đang làm Tiết độ sứ Phạm Dương, Huyền Tông hết mực sủng ái hắn, còn gọi hắn là con. Có lần, vua thưởng thức yến nhạc với Quý phi trong biệt điện, khi vào chầu, Lộc Sơn không bái vua mà chỉ lạy Quý phi, vua thấy vậy bèn hỏi: “Sao không bái ta mà lại lạy Quý phi? Thế là có ý gì?”. Lộc Sơn tâu: “Người Hồ không biết cha, chỉ biết mẹ mà thôi”. Vua cười và xá miễn tội cho, còn hạ lệnh từ Dương Tiêm trở xuống nhận Lộc Sơn làm huynh đệ một nhà, tới lui phải bày tiệc chiêu đãi. Tuy lúc đầu kết nghĩa khá sâu đậm, nhưng sau này quyền thế đối lập nhau, nên không hòa hợp nữa.

Tháng Bảy năm thứ năm, do Quý phi đố kỵ và hung hãn, làm trái ý vua, vua sai Cao Lực Sĩ lấy xe đơn trả về nhà Dương Tiêm. Song đến trưa thì vua nhung nhớ tới quên ăn, động một chút là nổi giận. Lực Sĩ biết ý, bèn xin đón Quý phi, cung nhân với y phục đưa vào sân, cả trăm xe thóc gạo và rượu nếp của Tư nông cũng đã chuẩn bị rồi. Ban đầu, các tỷ muội và Tiêm đều sợ họa mà tụ tập khóc than, đến khi thánh ân ban xuống, ngự thiện đưa lên, họ mới thấy nhẹ người. Quý phi vừa đi khỏi thì Huyền Tông buồn chán, những tên trung quan đi lại trước mặt vua nhiều kẻ chịu roi vọt, thậm chí có người do hoảng sợ mà chết. Lực Sĩ thấy vậy liền tâu vua triệu nàng về. Trời tối thì mở phường An Hưng, nhập cung thông qua phủ Thái Hoa. Tới sáng, Huyền Tông gặp lại Quý phi trong nội điện thì vui mừng khôn xiết. Quý phi bái lạy và khóc lóc tạ tội, vua bèn cho gọi tạp kỹ lưỡng thị vào, giúp Quý phi tiêu khiển. Chị em của Quý phi cũng dâng cỗ chung vui. Từ lúc đó, Huyền Tông ngày càng sủng ái, hậu cung không còn ai được vua lâm hạnh nữa.

Năm thứ bảy, phong Chiêu làm Ngự sử Đại phu, nắm quyền Kinh Triệu doãn, ban cho tên Quốc Trung. Phong đại tỷ của nàng làm Hàn Quốc phu nhân, phong tam tỷ làm Quắc Quốc phu nhân, phong bát muội làm Tần Quốc phu nhân, sắc phong chung một ngày, hàng tháng cấp cho mười vạn tiền mua son phấn. Song Quắc Quốc phu nhần không trang điểm, cậy bản thân xinh đẹp, thường diện kiến Huyền Tông với dung mạo tự nhiên. Đương thời, Đỗ Phủ có thơ rằng:

Quắc Quốc phu nhân chịu ơn sâu

Sớm mai lên ngựa đến cung lâu

Chỉ hiềm son phấn dơ nhan sắc

Quét nhẹ nga mi vội nhập chầu.

Lại ban cho Quắc Quốc phu nhân ngọc chiếu dạ, ban cho Tần Quốc phu nhân thất diệp quan, ban cho Quốc Trung tỏa tử trướng, đó đều là vật quý hiếm trên đời, ân sủng đến mức ấy. Tiêm nhậm chức Ngân thanh Quang lộc Đại phu, Hồng lư khanh, cho phép bày khải kích, lại đặc phong Thượng trụ quốc, một ngày ban chiếu ba lần. Bọn họ với Quốc Trung năm nhà ở Tuyên Dương, quy mô của phủ đệ lấn lướt cả cung thất, xe ngựa với tùy tùng sáng rực khắp kinh thành, phô trương sự xa xỉ với nhau. Mỗi khi cất một gian nhà thì phí tổn cứ ngàn vạn mà tính, hễ thấy phủ ai đó trông tráng lệ hơn mình thì lập tức phá đi và xây lại, khởi công bất kể đêm ngày. Vua ban ngự thiện hay những món phương xa tiến cống thì năm nhà đều được hưởng. Kể từ niên hiệu Khai Nguyên, các gia tộc hào phú chưa một ai sánh kịp.

Vua đi đâu cũng dẫn Quý phi theo cùng, nếu cưỡi ngựa thì Lực Sĩ cầm cương và đưa roi. Trong cung có bảy trăm người quản lý gấm lụa của Quý phi, lại có mấy trăm người trông coi đồ điêu khắc, dùng cho sinh nhật và những dịp lễ Tết. Tiếp đến thì sai Dương Ích xuống Lĩnh Nam, bảo trưởng lại ngày ngày tìm kiếm của lạ dâng lên. Vào tiết Đoan Ngọ, Tiết độ sứ Lĩnh Nam Trương Cửu Chương, Trưởng sử Quảng Lăng Vương Dực dâng Quý phi bộ y phục quý giá và đẹp mắt, khác hẳn những quận kia. Cửu Chương liền được gia phong Ngân thanh Quang lộc Đại phu, Dực được cất nhắc làm Hộ bộ Thị lang.

Tháng Hai năm thứ chín, Huyền Tông lại dựng Ngũ vương trướng, để gối dài chăn rộng, ở cùng các huynh đệ trong đó. Không lâu sau, Quý phi trộm lấy chiếc sáo ngọc của Ninh Vương mà thổi, cho nên thơ Trương Hỗ có câu:

Lê hoa đình vâng không ai thấySáo ngọc Ninh Vương lấy thổi chơi.

Hành động đó của Quý phi lại làm trái ý vua, nên bị trục xuất thêm lần nữa. Bấy giờ, Cát Ôn giao hảo với nhiều quý nhân ở trong cung, Quốc Trung sợ, tìm đến Ôn hỏi kế. Sau đó thì vào tâu: “Quý phi là đàn bà, không hiểu chuyện. Nay mạo phạm long nhan, tội đáng chết. Nhưng Quý phi cũng từng nhận ân sủng, chỉ nên chết trong cung. Sao bệ hạ lại tiếc một thước đất để xử nàng? Há nhẫn tâm để nàng chịu nhục bên ngoài ư?”. Vua nói: “Trẫm dùng khanh, chuyện đó chẳng liên quan tới Quý phi”. Ban đầu, Huyền Tông sai Trung sứ Trương Thao Quang đưa Quý phi về nhà, nàng khóc và nói với Thao Quang: “Xin tâu lại rằng: ‘Thiếp tội đáng muôn chết. Y phục vật dụng hết thảy đều được thánh ân ban cho. Duy tóc với da là của cha mẹ sinh thành. Nay thiếp chết, chẳng có chi để tạ ơn hoàng thượng’”. Bèn lấy kéo cắt một nắm tóc, nhờ Thao Quang dâng lên vua. Quý phi đi rồi thì Huyền Tông ủ rũ. Khi đó, Thao Quang để tóc của Quý phi trên vai mình và tâu lại lời nàng. Vua rất kinh hãi và hối hận, sai ngay Cao Lực Sĩ tới triệu về. Quý phi càng được vua sủng ái. Lại cho Quốc Trung kiếm thêm chức danh Tiết độ sứ Kiếm Nam.

Tiết Thượng Nguyên[8] năm thứ mười, năm nhà họ Dương đi chơi đêm, tranh cửa chợ Tây với kỵ tùng của Quảng Ninh công chúa. Nô bộc nhà họ Dương vung roi chạm phải áo công chúa, khiến công chúa ngã ngựa. Phò mã Trình Xương Duệ đỡ công chúa, do đó cũng bị trúng mấy đòn. Công chúa khóc tâu lên vua, vua chỉ ra lệnh trảm quyết một tên nô bộc của Dương gia, còn Xương Duệ bị bãi quan, không cho phép vào chầu. Thế là họ Dương càng kiêu ngạo lộng hành, ra vào cung cấm không ai hỏi, đám trưởng lại kinh sư cũng không dám ngẩng nhìn. Vậy nên đương thời có câu ca vịnh rằng: Sinh gái đừng chua xót, sinh trai chớ vội mừng. Lại nói: Nam chẳng phong hầu, nữ làm phi, phận gái lại lên hạng môn mi. Người trong thiên hạ ngưỡng mộ như vậy đó.

Một buổi sáng, Huyền Tông ngự ở lầu Cần Chính, bày nhạc đội long trọng. Lúc bấy giờ, giáo phường có Vương Đại nương, giỏi đội sào trăm thước, trên đó đặt núi gỗ, trông như Doanh Châu, Phương Trượng, bảo đứa bé cầm tiết đỏ bước ra bước vào, còn mình thì múa liên tục. Còn có thần đồng Lưu Yến[9] làm Bí thư tỉnh Chính tự, mới mười tuổi đã thông minh hơn người. Huyền Tông triệu đến lầu, Quý phi cho ngồi trên đùi mình, bôi son phấn và đội khăn, chải tóc. Quý phi sai Yến vịnh cảnh Vương Đại nương đội sào, Yến ứng khẩu đọc ngay:

Trước lầu: trăm mục tưng bừng

Đội sào tinh diệu, đáng xưng tuyệt vời

Xiêm y sức lực hơn đời

Nhẹ nâng trăm thước lẫn người trên kia.

Vua với Quý phi và cả các phi tần đều vui cười mãi không thôi, bên ngoài còn nghe thấy, vua ban thưởng cho Yến hốt ngà và áo bào có vân vàng.

Vua lại thiết yến đãi chư vương ở điện Mộc Lan. Khi đó hoa mộc lan nở rộ, nhưng Huyền Tông cảm thấy không thoải mái. Quý phi múa một khúc “Nghê Thường vũ y” trong lúc say, long nhan liền rạng rỡ, thế mới biết tuyết tung gió lượn, có thể xoay chuyển đất trời.

Vua nằm mơ gặp được mười nàng tiên, bèn sáng tác “Tử vân hồi” (Huyền Tông từng nằm mộng, thấy hơn mười nàng tiên cưỡi mây lành bay xuống, người nào cũng mang theo nhạc khí, tấu lên giữa không trung. Giai điệu nghe du dương trong trẻo, quả thật là tiếng nhạc của cõi tiên. Có một tiên nhân nói: “Đây là “Tử vân hối” của chúng tiên. Nay truyền cho bệ hạ làm âm thanh chính thủy”. Vua vui mừng tiếp nhận. Lúc tỉnh giấc thì dư âm còn văng vẳng. Đến sáng, vua sai lấy sáo ngọc ra tập, đúng hết mọi tiết tấu). Vua lại mơ gặp Long Nữ, sáng tác “Lăng ba khúc” (Khi ở Đông đô, Huyền Tông nằm mộng ban ngày, thấy một cô gái vô cùng xinh đẹp, chải búi tóc giao tâm, mặc áo tay dài tha thướt, bái lạy trước long sàng. Vua hỏi: “Nàng là ai?”. Đáp: “Thiếp là Long Nữ trong ao Lăng Ba của bệ hạ. Vệ cung hộ giá, thiếp quả thực có công. Nay bệ hạ đã thông hiểu quân thiên quảng nhạc, xin ban tặng một khúc để gia tộc thiếp tự hào”. Trong mơ, vua gảy hồ cầm cho nàng nghe, thu thập những khúc điệu cũ mới, soạn thành “Lăng ba khúc”. Long Nữ bái lạy lần nữa rồi cáo lui. Tỉnh dậy, vua vẫn còn nhớ hết, bèn cho gọi các nhạc công cung đình, tự tay đánh tỳ bà, luyện tập rồi ghi lại. Vua triệu bá quan văn võ tới cung Lăng Ba, tấu khúc nhạc mới bên ao nước, nước ao chợt vọt sóng còn có nữ thần xuất hiện ngay giữa ao, chính là cô gái vua đã gặp trong mơ. Vua vui lắm, kể cho Tể tướng nghe, nhân đó lập ngôi miếu trên ao, hằng năm đều sai người cúng tế). Hai khúc nhạc đã soạn xong, vua liền ban cho viện Nghi Xuân, đệ tử Lê viên và cả chư vương.

Lúc bấy giờ, Tân Phong vừa dâng lên một nữ linh tên gọi Tạ A Man, giỏi nhảy múa. Vua và Quý phi rất yêu thích nên thu nhận. Bèn sai tấu nhạc ở tiểu điện Thanh Nguyên, Ninh Vương thổi sáo ngọc, vua thì vỗ trống kiết, Quý phi gảy tỳ bà, Mã Tiên Kỳ đánh phương hưởng, Lý Quy Niên thối tất lật, Trương Dã Hồ gảy không hầu, Hạ Hoài Trí thì vỗ phách. Từ sáng đến trưa, vui vẻ và hòa hợp vô cùng. Khi đó, chỉ Tần Quốc phu nhân – em gái của Quý phi – là ngồi yên quan sát. Nhạc ngưng, vua nói đùa: “Nhạc tịch A Man (vua ở trong cung thường tự xưng như vậy) hôm nay may mắn được hầu hạ phu nhân, xin thưởng cho một triền đầu”. Tần Quốc Phu nhân đáp: “A di của thiên tử Đại Đường mà không có tiền dùng ư?”. Liền bỏ ra ba trăm vạn làm phần thưởng. Nhạc khí đều là những thứ không hề có ở nhân gian, vừa mới tấu thì gió mát vi vu thổi, âm thanh vang xa khỏi tầng trời. Tỳ bà của Quý phi làm từ gỗ đàn La Sa, do tự nhân[10] Bạch Quý Trinh đi sứ đất Thục mang về dâng. Loại gỗ này ôn nhuận y như ngọc, trơn láng hệt như kính, có sợi vàng vân đỏ, đan xen nhau thành hình một đôi phượng. Dây đàn do nước Mạt Ha Di La tiến cống năm Vĩnh Thái thứ nhất, là tơ tằm của Lục Thủy, óng ánh như chuỗi châu. Sáo ngọc tím là vật dụng của Hằng Nga. An Lộc Sơn dâng lên ba trăm nhạc cụ thuộc loại quản, đều dùng ngọc đẹp chẻ thành. Chư vương, quận chúa và chị em của Quý phi đều tôn nàng làm sư, trở thành đệ tử tỳ bà, mỗi khi hết một khúc lại kéo tới dâng lễ. Hòm đó Quý phi nói với A Man[11]: “Ngươi nghèo, không có gì tặng sư trưởng, để ta cho ngươi thứ này”. Bèn sai thị nữ Hồng Đào Nương lấy vòng tay ngọc hồng túc ban thưởng cho A Man. Quý phi giỏi gõ khánh, tiếng phủ bác nghe lảnh lót, sáng tạo nhiều âm mới, dù là nhạc kỹ Lê viên của Thái thường cũng không sao sánh kịp. Vua sai lấy lục ngọc Lam Điền mài thành khánh, lại đẽo thêm giá treo loại lưu tô, khảm vàng và trân châu, phỉ thúy để tô sức, lại đúc vàng thành hai con sư tử làm phần đế, phủ lụa là sặc sở, đương thời không gì có thể sánh bằng.

Lúc trước, trong những năm Khai Nguyên, cung cấm coi trọng mộc thược dược, tức mẫu đơn bây giờ (sách “Khai Nguyên, Thiền Bảo hoa mộc ký” nói: “Trong cung gọi mộc thược dược là mẫu đơn), tìm được mấy cành hoa đỏ, tím, hồng và trắng, vua sai đem trồng hết ở trước đình Trầm Hương, phía Đông ao Hưng Khánh. Gặp lúc hoa nở rộ, Huyền Tông cưỡi chiếu dạ bạch, Quý phi ngồi bộ liễn theo sau. Vua xuống chiếu tuyển chọn hạng ưu tú trong Lê viên đệ tử, được mười sáu người nhạc công. Lý Quy Niên nhờ sở trường ca hát mà vang danh một thời, hiện tay ôm đàn bản, ép nhạc công lui xuống, đang định cất tiếng ca. Vua nói: “Thưởng thức danh hoa, lại có mặt Quý phi, sử dụng ca từ cũ sao được?”.

Liền sai Quy Niên cầm lấy kim hoa tiên ban cho Hàn lâm Học sĩ Lý Bạch, bảo sáng tác ba bài “Thanh Bình nhạc điệu” rồi dâng lên. Lý Bạch tiếp chỉ, ông còn chưa tỉnh hẳn sau cơn say đêm trước, song vẫn lấy bút viết đưa cho.

Bài thứ nhất:

Hoa thắm dung nhan, áo ngỡ mâyGió xuân man mác, đượm sương dàyNếu như chẳng gặp trên non NgọcHẳn dưới đài Dao bóng nguyệt đây.

Bài thứ hai:

Thơm ngát hương ngưng giữa nhánh hồng

Đỉnh Vu mưa gió cũng như không

Ướm hỏi Hán cung ai sánh kịp?

Điểm trang Phi Yến những nhọc lòng.

Bài thứ ba:

Quốc sắc, danh hoa đến chung vui

Quân vương trông thấy lại tươi cười

Gió xuân tan hết bao sầu não

Trầm Hương phía Bắc tựa hiên chơi.

Quy Niên mang ca từ đến dâng vua, vua sai đệ tử Lê viên lược ước từ điệu, gảy tơ trúc, rồi giục Quy Niên hát. Quý phi cầm lấy chén lưu ly thất bảo, châm đầy rượu bồ đào của Lương Châu, mỉm cười nghe ca hát, cảm thấy rất thỏa mãn. Vua còn đưa thêm sáo ngọc vào làm ỷ khúc. Mỗi khi sắp chuyển lượt, vua lại kéo dài âm thanh khiến Quý phi vui lòng. Quý phi uống xong thì chỉnh sửa khăn áo, bái lạy vua thêm lần nữa. Từ đó, vua chiếu cố Lý Hàn lâm hơn hẳn các vị học sĩ khác. Nhưng Cao Lực Sĩ coi việc cởi giày là sỉ nhục. Hôm khác, lúc Quý phi ngâm lại ca từ áy, Lực Sĩ bèn nói đùa: “Ban đầu thần tưởng Quý phi oán Lý Bạch sâu đến tận xương tủy, ngờ đâu là ngược lại thế này”. Quý phi kinh ngạc hỏi: “Học sĩ vũ nhục ta ở chỗ nào?”. Lực Sĩ đáp: “Dùng Phi Yến chỉ Quý phi, khinh rẻ quá mức vậy”. Quý phi để bụng chuyện đó. Huyền Tông nhiều lần muốn phong quan cho Lý Bạch, nhưng cuối cùng bị hậu cung ngăn cản nên thôi.

Vua ở trong biệt điện viện Bách Hoa, đang đọc “Hán Thành Đế nội truyện”, Quý phi từ sau tới, lấy tay sửa cố áo cho vua và hỏi: “Bệ hạ đang xem sách gì vậy?”. Vua cười đáp: “Nàng đừng hỏi, biết rồi có khi lại vướng bận”. Quý phi cầm lên đọc, thấy sách viết: “Hán Thành Đế được Phi Yến, thân hình nàng mảnh khảnh, như không chịu nổi gió. Lo nàng bay đi mất, vua bèn chế tạo khay thủy tinh, sai cung nhân nâng lấy để nàng múa. Còn dựng đài tránh gió thất bảo, ở giữa bày các loại hương liệu, để Phi Yến bên trên, sợ tay chân nàng không buông được”. Vua lại nói: “Nàng thì cứ mặc cho gió thổi”. Do vóc dáng Quý phi khá đầy đặn, cho nên vua mới nói thế để đùa nàng. Quý phi bảo: “Một khúc Nghê Thường vũ y có thể lấp tiền nhân”. Vua nói: “Ta vừa đùa mà nàng đã giận rồi. Ta nhớ có một tấm bình phong, vẫn còn để nguyên đó, đợi tìm được, ta ban tặng cho nàng”. Bình phong có tên là Hồng Nghê, điêu khắc hình ảnh các mỹ nhân đời trước, mỗi hình khoảng ba tấc. Đổ trang sức và y phục trong đó đều dùng rất nhiều châu báu để khảm nên, lại dùng thủy tinh làm đế, bên ngoài lấy đồi mồi với sừng tê làm nẹp mành, còn bức mành thì quấn toàn trân châu lấp lánh. Sự tinh diệu nối tiếp nhau như vậy, e chẳng phải bởi sức người. Thứ này là do Tùy Văn Đế chế tạo, ban cho Nghĩa Thành công chúa[12], theo công chúa lên Bắc Hồ. Đầu những năm Trinh Quán, triều đình diệt Hồ, bình phong cùng Tiêu hậu quay trở về Trung Quốc, nay Huyền Tông lại ban cho Quý phi (Quý phi đến nhà Vệ Quốc Công, mang bình phong đi theo, đặt ở trên lâu cao, còn chưa kịp đem về. Buổi trưa, Quốc Trung lên lầu nghỉ ngơi, bước tới giường thì thấy bình phong để bên cạnh. Vừa mới gối đầu, các cô gái trong bình phong đều xuất hiện ngay trước mắt, ai nấy tự giới thiệu bản thân: “Người xé lụa”, “Người Định Đào”, “Người cung lư”, “Người bán rượu”, “Người khiến nước Ngô vong”, “Người đi trên sen”, “Người Đào Nguyên”, “Người ban trúc”, “Người thờ Ngũ quan”, “Người da ấm”, “Người họ Tào nhảy xuống nước”, “Người hoàn hồn của Ngô cung”, “Người thu thập lông thúy”, “Người trộm hương”, “Người nhà vàng”, “Người cỡi ngọc bội”, “Người làm mây”, “Đồng Song Thành”, “Người làm khói”, “Người vẽ mày”, “Người thổi tiêu”, “Kẻ cười người”, “Người Cai Trung”, “Hứa Phi Quỳnh”, “Triệu Phi Yến”, “Người Kim Cốc”, “Người tóc mai nhỏ”, “Người phát sáng”, “Tiết Dạ Lai”, “Người Kết Ỷ”, Người ở gác Lâm Xuân”, “Cô gái Phù Phong”[13]. Tuy Quốc Trung mở mắt và nhìn thấy rõ từng người, nhưng toàn thân thì không thể cử động miệng cũng không thể nào lên tiếng. Các cô gái mỗi người tự bày ghế ra ngồi. Thoáng chốc lại có mười mấy kỹ nhân eo thon bước đến nói: “Đạp dao nương của Chương Hoa nước Sở đây”. Nói xong thì họ nắm tay nhau cất tiếng ca:

Ba đóa phù dung: chính chúng tôi

Đại Dương trao lại Tiểu Dương[14] rồi

Lại có hai ba kỹ nhân nói: “Cung yêu nương của cung Sở đây. Chẳng lẽ ngài không thấy “Sở từ biệt tự” chép: ‘Vóc hoa tha thướt, da ngọc eo thon?’”. Rồi lần lượt phô diễn hết tài nghệ của mình. Diễn xong thì từng người quay trở lại bình phong. Quốc Trung tỉnh giấc thì vô cùng sợ hãi, vội chạy xuống lầu, sai người khóa chặt ngay. Quý phi biết chuyện thì cũng không muốn thấy nữa. Khi An Lộc Sơn nổi loạn, tấm bình phong vẫn còn, để ở nhà Tể tướng Nguyên Tải. Về sau chẳng ai hay tung tích).

[1] Nguyên bản đề là Sử quan Nhạc Sử.

[2] Theo Đạo giáo, cung Bát Cảnh là nơi ở của Thái Thượng Lão Quân, còn gọi là Huyền Đô Tử phủ, nằm trên núi Đại La.

[3] La Công Viễn còn có tên Tư Viễn, một đạo sĩ thời Đường. Tương truyền ông sống đến 140 tuổi mới mất.

[4] Lệ Thủy là địa danh nổi tiếng về vàng (không phải thành phố Lệ Thủy ở Chiết Giang, Trung Quốc ngày nay). “Thiên tự văn” có câu: “Kim sinh Lệ Thủy, ngọc xuất Côn Cương” (vàng sinh ra ở Lệ Thủy, ngọc xuất hiện tại Côn Cương).

[5] Võ Huệ phi chính là mẹ của Thọ Vương Lý Mạo – chồng trước của Dương Quý phi. Sau khi Vương hoàng hậu bị phế, bà trở thành phi tần được Huyền Tông sủng ái nhất, nhưng do bà có họ hàng với Võ Tắc Thiên nên không được lập làm hoàng hậu. Sau khi mất, Huyền Tông sắc phong bà làm Trinh Thuận hoàng hậu. Nhưng đến thời Túc Tông, nhà vua xét lại chuyện Võ Huệ phi hại chết Thái tử Lý Anh và hai hoàng tử Lý Dao, Lý Cư nên tước bỏ danh hiệu này.

[6] Vương hoàng hậu cưới Huyền Tông khi ông còn là Lâm Tri Vương, bà cũng từng giúp ông tiêu diệt Vi hậu và Thái Bình công chúa. Sau khi đăng cơ, Huyền Tông lập bà làm hoàng hậu, nhưng Vương hậu không có con nên dần dần Huyền Tông không còn yêu thương nữa. Vương hậu nhờ anh mình là Vương Thủ Nhất dùng bùa phép để cầu tự. Việc bại lộ, vua phế bà làm Thứ nhân. Đến năm 762, Đại Tông mới khôi phục danh hiệu hoàng hậu cho bà.

[7] An Lộc Sơn (703 – 757) vốn họ Khang, tên Yết Lạc Sơn, người Đột Quyết, mẹ là vu sư Hỏa giáo. Sau khi cha mất, mẹ ông cải giá với Phiên quan An Diên Yến, nên đổi thành họ An. Năm 755, An Lộc Sơn và Tiết độ sứ Bình Lư Sử Tư Minh dấy binh tạo phản. Chiếm được Lạc Dương, An Lộc Sơn đổi quốc hiệu Đại Yên, đặt niên hiệu Thánh Vũ, tự xưng Hùng Vũ hoàng đế. Năm 757, con của An Lộc Sơn là An Khánh Tự giết cha rồi tự lập. Năm 759, Sử Tư Minh giết An Khánh Tự và lên ngôi, phong cho An Lộc Sơn thụy hiệu là Quang Liệt hoàng đế. Đến năm 761, tới lượt Sử Tư Minh bị con trưởng là Sử Triều Nghĩa gây binh biến sát hại. Sử Triều Nghĩa nối ngôi hoàng đế Đại Yên và tiếp tục thống lĩnh phản quân, nhưng các tướng đã lần lượt sang đầu hàng triều đình. Năm 763, Sử Triều Nghĩa bại trận và bị quân Đường giết, nhà Yên diệt vong. Biến cố này được sử sách gọi là “Loạn An Sử”, đánh dấu giai đoạn suy vong của nhà Đường.

[8] Tức Tết Nguyên tiêu. Theo Đạo giáo, ngày mười lăm tháng Giêng là sinh thần của Thiên quan Đại đế (vua Nghiêu), gọi là tiết Thượng Nguyên. Ngày mười lăm tháng Bảy là sinh thần của Địa quan Đại đế (vua Thuấn), tức tiết Trung Nguyên. Ngày mười lăm tháng Mười là sinh thần của Thủy quan Đại đế (vua Vũ), tức tiết Hạ Nguyên.

[9] Lưu Yến (716 – 780) tự Sĩ An, từ nhỏ đã được xem là thần đồng, năm mười tuổi đã giữ chức Bí thư tỉnh Chính tự. ông từng tâu với Huyền Tông: “Mỗi một chữ trong thiên hạ thần đều chỉnh lại được, duy có chữ “bằng” (bè đảng) không sửa nổi mà thôi”. Do đó, “Tam tự kinh” của Vương Ứng Lân có câu: “Đường Lưu Yến, phương thất tuế, cử thần đồng, tác Chính tự” (Lưu Yến thời Đường mới bảy tuổi đã nổi danh thần đồng, làm quan Chính tự).

[10] Tự nhân tức là thái giám.

[11] Đây là Tạ A Man, không phải A Man do Huyền Tông tự xưng.

[12] Nghĩa Thành công chúa là tông nữ nhà Tùy, được Văn Đế gả cho Khải Dân Khả hãn của Đông Đột Quyết vào năm 599 theo chính sách hòa thân. Năm Trinh Quán thứ năm (630), nhà Đường tiêu diệt Đông Đột Quyết, Nghĩa Thành công chúa bị Lý Tĩnh giết.

[13] Trên đây đều là những phụ nữ nổi tiếng trong lịch sử và thần thoại Trung Quốc. Lai lịch cụ thể như sau:Người xé lụa: Tức Muội Hỷ, ái phi của vua Kiệt nhà Hạ, rất thích nghe tiếng xé lụa. Trong tiểu thuyết “Đông Chu liệt quốc”, ái phi của Chu u Vương là Bao Tự cũng có sở thích này.Người Định Đào: Tức Thích phu nhân của Hán Cao Tổ, người Định Đào (nay là Định Đào, Sơn Đông).Người cung lư. Tức Vương Chiêu Quân. Cũng có thể là Lưu Tế Quân, con gái của Giang Đô Vương Lưu Kiến nhà Tây Hán, được phong làm Giang Đô công chúa. Năm 105 trước Công Nguyên, theo chính sách hòa thân, nàng được Vũ Đế gả cho Côn mạc nước ô Tôn là Lạp Kiêu Mi. ở đất khách, công chúa viết bài thơ “Bi sầu ca”, trong đó có câu: “Cung lư vi thất hề, chiên vi tường” (lều trại làm nhà chừ, cờ làm tường).Người bán rượu: Tức Trác Văn Quân. Sau khi bỏ trốn theo Tư Mã Tương Như, hai người mở quán bán rượu.Người khiến nước Ngô vong: Tức Tây Thi. Ngô Vương Phù Sai do mê nàng mà bỏ bè triều chính, khiến nước Ngô bị Việt Vương Câu Tiễn diệt.Người đi trên sen: Tức Phan Thục phi.Người Đào Nguyên: Tức hai cô gái mà Lưu Thần, Nguyễn Triệu gặp gỡ ở Thiên Thai.Người ban trúc: Tức Nga Hoàng và Nữ Anh, hai con gái của vua Nghiêu, sau gả cho vua Thuấn. Sách “Bác vật chí” của Trương Hoa thời Tấn nói: “Hai con gái của vua Nghiêu tức hai phi tần của vua Thuấn, gọi là Tương phu nhân. Vua Thuấn băng, hai phi khóc lóc, vẩy nước mắt lên cảnh trúc, hết thảy trúc đều in lại vết đốm”. Hậu nhân gọi loại trúc này là “ban trúc”.Người thờ Ngũ quan: Tức Chân Cơ. Nàng vốn là vợ Viên Hy – con thứ của Viên Thiệu. Khi Tào Tháo diệt Viên Thiệu thì Chân Cơ bị con của Tào Tháo là Tào Phi cướp về. Tào Phi từng giữ chức Ngũ quan Trung lang tướng. Có thuyết nói, nữ thần sông Lạc trong “Lạc thần phú” của Tào Thực chính là hình ảnh của Chân Cơ.Người da ấm: Tức Triệu Chiêu nghi của Hán Thành Đế, xin xem “Triệu Phi Yến biệt truyện” (quyển 8).Người họ Tào nhảy xuống nước: Tức Tào Nga thời Đông Hán. Thiên “Liệt nữ truyện” trong “Hậu Hán thư” chép: “Hiếu nữ Tào Nga là người Thượng Ngu ở Cối Kê vậy. Cha tên Hu, có thể đánh đàn ca hát, làm vu chúc. Mồng năm tháng Năm năm Hán An thứ hai, Hu đi ngược sóng trên sông huyện nghênh đón thần bà sa, bị chìm chết, không tìm được thi thể. Nga mới mười bốn tuổi, men theo sông gào khóc, sớm tối không dứt, qua hết bảy ngày, liền nhảy xuống sông mà chết”.Người hoàn hồn của Ngô cung: Tức Lý phu nhân của Hán Vũ Đế. Sách “Hán thư” chép: “Vua thương tiếc Lý phu nhân mãi không thôi, phương sĩ Thiếu ông người nước Tề nói có thể triệu hồn. Ban đêm thắp đèn đuốc, giăng màn trướng, bày rượu thịt, rồi mời vua sang trướng khác, thoáng thấy bóng người giống với Lý phu nhân”.Người thu thập lông thúy: Chưa rõ chỉ người nào.Người trộm hương: Tức Giả Ngọ, con gái của Giả Sung thời Tây Tấn. Sách “Tấn thư” chép: “Bấy giờ Tây Vực dâng hương lạ, xức lên người thì cả tháng không phai, vua quý lắm, chỉ ban cho Giả Sung và Đại Tư mã Trần Khiên. Con gái Sung trộm hương đem tặng cho Hàn Thọ”.Người nhà vàng: Tức Trần A Kiều, hoàng hậu của Hán Vũ Đế. Vũ Đế từng nói sẽ cất nhà vàng cho nàng ở.Người cởi ngọc bội: Tức Giang phi nhị nữ. Sách “Liệt tiên truyện” chép: “Giang phi nhị nữ không rõ sống ở đâu, xuất du đến bờ sông Giang Hán, gặp Trịnh Giao Phủ. Giao Phủ thấy họ thì vui sướng, chẳng biết là thần nhân… Hai nàng cởi ngọc bội đưa cho Giao Phủ”.Người làm mây: Tức nữ thần Vu Sơn trong “Cao Đường phú” của Tống Ngọc.Đổng Song Thành: Sách “Chiết Giang thông chi” nói: “Đổng Song Thành là thị nữ của Tây Vương Mẫu, tương truyền từng sống ở Diệu Đình Quan bên hồ”.Người làm khói: Tức Tử Ngọc, con gái của Ngô Vương Phù Sai. Nàng yêu Hàn Trọng nhưng vua cha không đồng ý nên uất ức mà chết, hồn tan thành hơi khói.Người vẽ mày: Tức Ngô Giáng Tiên của Tùy Dạng Đế, xin xem “Tùy di lục” (quyển 6).Người thổi tiêu: Tức Lộng Ngọc, con gái Tần Mục Công.Kẻ cười người: Tức mỹ nhân của Bình Nguyên Quân Triệu Thắng thời Chiến Quốc. Thiên “Bình Nguyên Quản, Ngu Khanh liệt truyện” trong “Sử ký” chép: “Phủ của Bình Nguyên Quân gần nhà dân. Nhà dân có người què, bước khập khiễng ra múc nước, mỹ nhân của Bình Nguyên Quân ở trên lầu nhìn thấy thì cười ồ. Hôm sau, người què tới trước cửa phủ Bình Nguyên Quân nói: ‘Nghe đồn ngài yêu kẻ sĩ, kẻ sĩ không quản ngàn dặm xa xôi tìm đến là vì ngài biết quý kẻ sĩ mà coi khinh tỳ thiếp. Tôi không may tàn tật, vậy mà hậu cung của ngài lại chê cười. Tôi muốn xin cái đầu của kẻ đã cười tôi’. Bình Nguyên Quân nói: ‘Được’… Nhưng cuối cùng không giết. Hơn một năm, tân khách, môn hạ với xá nhân dẫn bỏ đi quá nửa. Bình Nguyên Quân lấy làm lạ hỏi: ‘Thắng đối đãi với các vị chưa từng dám thất lễ, sao bỏ đi nhiều thế?’. Một môn hạ bước đến nói: ‘Do ngài không giết mỹ nhân đã cười chê người què, ngài quý sắc đẹp mà coi khinh kẻ sĩ, nên kẻ sĩ mới bỏ đi’. Bình Nguyên Quân bèn chém đầu mỹ nhân đã cười nhạo người què, rồi đích thân tới trước cửa nhà người què tạ lỗi”.Người Cai Trung: Tức Ngu Cơ, vợ của Tây Sở Bá Vương Hạng Vũ. Khi Hạng Vũ thua trong trận Cai Hạ, nàng đã tự sát.Hứa Phi Quỳnh: Thị nữ của Tây Vương Mẫu trong truyền thuyết.Triệu Phi Yến: Tức Hiếu Thành hoàng hậu của Hán Thành Đế, xin xem “Triệu Phi Yến biệt truyện” (quyển 8).Người Kim Cốc: Tức Lục Châu, xin xem “Lục Châu truyện” (quyển 7).Người tóc mai nhỏ: Tức Tư Hoàng hậu Vệ Từ Phu của Hán Vũ Đế. Sách “Thái Bình ngự lâm” nói: “Vệ hoàng hậu tự Tử Phu, nhờ hầu hạ Vũ Đế thay áo nên được sủng hạnh. Xõa tóc, vua nhìn thấy tóc mai thì yêu thích, nhân lập làm hoàng hậu”.Người phát sáng: Tức em gái của vua Lý Thế nước Thành Hán đời Đông Tân. Sách Thế thuyết tân ngữ” chép: “Hoàn Tuyên Vũ bình Thục, cưới em Lý Thế làm thiếp, rất sùng ái, cho nàng sống sau thư phòng. Ban đầu công chúa không biết, sau hay chuyện, liền sai mấy chục tỳ nữ cầm dao xông vào giết chết nàng. Đúng lúc nàng Lý đang chải đầu, tóc rũ chạm đất, da sáng như ngọc, không hề biến sắc, nàng từ tốn nói: ‘Nước mất nhà tan, vốn chẳng muốn đến đây. Giờ bị giết thì xem như hoàn thành tâm nguyện’. Công chúa hổ thẹn rút lui”.Tiết Dạ Lai: Tức Tiết Linh Vân, ái thiếp của Tào Phi.Người Kết Ỷ: Tức Quý phi Trương Lệ Hoa của Trần Hậu Chủ, sống ở gác Kết Ỷ. Người ở gác Lâm Xuân: Có lẽ là Cung Quý tần và Khổng Quý tần của Trần Hậu Chù. Hậu Chủ từng cho xây ba gác là Lâm Xuân, Kết Ỷ và Vọng Tiên. Hậu Chủ sống ở gác Lâm Xuân, Trương Quý phi ở gác Kết Ỷ, còn Cung Quý tần và Khổng Quý tần thì ở gác Vọng Tiên.Cô gái Phù Phong: Tức Mạnh Quang, vợ của ẩn sĩ Lương Hồng thời Đông Hán. Thiên “Dật dân liệt truyện” trong sách “Hậu Hán thư” chép: “Lương Hồng tự Bá Loan, người Bình Lăng, Phù Phong… Cùng huyện có cô gái họ Mạnh, béo mập, xấu xí mà đen đúa, sức nâng được cối đá, nhiều người xin cưới nhưng không chịu, ở vậy đến ba mươi tuổi. Cha mẹ hỏi nguyên do, nàng đáp: ‘Muốn được người hiền như Lương Hồng’. Hồng nghe chuyện thì cưới về… Nàng chải tóc trùy kế, mặc áo bố, lo dệt vài. Hồng vui mừng nói: ‘Đây quả đúng là vợ của Lương Hồng, có thể theo ta vậy’. Bèn đặt tự cho nàng là Đức Diệu, tên Mạnh Quang”.

[14] Đại Dương chỉ Tùy Văn Đế Dương Kiên, Tiểu Dương chỉ Dương Quý phi. Dương Quý phi vốn là hậu duệ của hoàng tộc nhà Tùy.