Mùa đông năm 1944, khi Quế Lâm thất thủ, tôi ở tại một căn phòng nhỏ không thể nhỏ hơn được nữa ở tầng dưới Nhà xuất bản Đời sống Văn hóa trên đường Dân Quốc, Trùng Khánh. Buổi tối thường phải chuẩn bị nến để thắp sáng bàn làm việc, nửa đêm lại phải dùng phích nước nóng mua nước sôi của cụ ông rao bán "bỏng gạo nước đường" để giải khát. Tôi ngủ muộn, nhưng chuột suốt đêm cứ đào hang dưới nền đất ba vôi, làm ảnh hưởng đến giấc ngủ của tôi. Ban ngày khắp căn phòng toàn là tiếng rao hàng, tiếng cãi vã, tiếng nói chuyện, tiếng chiêng trống trong rạp hát. Dường như có âm thanh truyền đến từ mọi ngả, thậm chí ở trong căn phòng nhỏ tôi cũng không được yên tĩnh. Lúc đó, tôi đang sửa bản in một cuốn tiểu thuyết dài của Gorky do một người bạn dịch, đôi khi cũng làm một vài việc nhỏ cho mấy người bạn tị nạn từ Quế Lâm chạy trốn đến. Có một ngày, anh Triệu Gia Bích đột nhiên đến Nhà xuất bản Đời sống Văn hóa tìm tôi, anh ấy đến tay không. Sự nghiệp mà anh gây dựng ở Quế Lâm đã bị đạn pháo của kẻ thù đánh tan tành. Một phần nhỏ sách vở mà anh cứu vớt được cũng đã biến thành tro bụi trong trận đại hỏa hoạn ở Kim Thành Giang. Sự tổn thất đó khiến anh đau đớn, nhưng anh không nản lòng. Anh quyết định thiết lập một cứ điểm mới ở Trùng Khánh, tôi đã nhận lời giúp đỡ.

Thế là vào một đêm mùa đông lạnh giá, tôi bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết dài "Hàn dạ". Tôi chưa bao giờ là một nhà văn vĩ đại, tôi thậm chí còn không dám mơ tưởng hão huyền về việc viết sử thi. Đúng như lời một "nhà phê bình" "từ cửa hang của cuộc sống...", tôi "không dám đối mặt với hiện thực đẫm máu", cho nên tôi chỉ viết một số chuyện nhỏ tai nghe mắt thấy, tôi chỉ viết về đờm máu của một bệnh nhân lao phổi, tôi chỉ viết về sự sống và cái chết của một kẻ sĩ nhỏ nhoi. Nhưng tôi không hề nói dối. Tôi tận mắt nhìn thấy những bãi đờm máu đó, chúng cho đến nay vẫn hằn sâu trong tâm trí tôi, chúng thúc giục tôi cầm bút lên để nói thay cho những người đã hộc hết đờm máu mà chết và những người chưa hộc hết đờm máu. Cuốn tiểu thuyết này tôi viết lúc đứt lúc nối, hai năm sau mới viết xong, thế mà hiệu sách nơi anh Gia Bích làm việc đã ngừng hoạt động rồi (Công ty Xuất bản Thần Quang mãi gần đây mới được thành lập). Hơn nữa trong khoảng thời gian này, tôi còn mất đi một người bạn thân và một người anh trai, họ đều chết trong cô độc sau khi đã hộc hết đờm máu; trong khoảng thời gian này, "chiến thắng" mang lại cho chúng ta hy vọng, rồi lại từng bước lấy đi hy vọng của chúng ta. Tôi không thêm vào cuối tiểu thuyết câu "Ôi chao, ánh bình minh!" theo lời dặn của "nhà phê bình", không phải vì sợ nói ra sẽ bị người ta "bắt lấy đem treo cổ", nguyên nhân duy nhất là: những người bị chế độ phi lý tàn phá, bị cuộc sống kéo lê đến chết ấy, lúc hấp hối đã không còn sức để kêu lên "ánh bình minh" nữa rồi.

Những lời trên được tôi viết cách đây một năm. Hiện tại "Hàn dạ" sắp tái bản phát hành, tôi không muốn viết thêm hậu ký khác cho nó, bởi vì những điều cần nói quá nhiều, giả sử viết ra hết, thì đó phải là một cuốn "Hàn dạ" khác dài hơn. Hôm nay thời tiết quả thực lạnh đến đáng sợ, tờ "Đại Công báo" trải ra ở bên tay trái tôi có dòng tiêu đề "Cả ngày ở dưới 0 độ, hai ngày nay thu gom được hơn một trăm thây ma bên đường". Ngoài cửa sổ gió lạnh thổi vù vù, cánh cửa khép không chặt thỉnh thoảng phát ra tiếng có kẹt, đôi giày da ẩn chứa hai bàn chân của tôi đã sắp chết cóng rồi. Một năm trước, hai năm trước chưa từng có "đêm lạnh" thế này. Tôi vẫn còn sống, tôi không chết vì bệnh lao phổi, cũng không bị chết cóng, đây là sự may mắn của tôi. Sách bán được năm nghìn bản, cũng chẳng phải là điều gì đáng để vui mừng. Tôi biết rất nhiều cuốn sách viết tồi hơn thế lại có thị trường tiêu thụ mạnh hơn.

Ba Kim, cuối tháng 1 năm 1948 tại Thượng Hải