Tôi gần đây đã xem bộ phim Liên Xô "Chiếc áo khoác", bộ phim đó được chuyển thể và quay dựng dựa trên tiểu thuyết của Gogol. Bộ phim quả thực rất hay, đã chạm đến đáy lòng của khán giả một cách mạnh mẽ. Thế nhưng xem phim xong, suốt cả đêm tôi thấy không thoải mái, luôn cảm thấy có thứ gì đó đè nặng trong lòng, lại có cảm giác ngột ngạt không thở nổi. Trước mắt có một bóng người cứ lắc qua lắc lại, khỏi phải nói, đó chính là viên tiểu công chức Akaky Akakyevitch Bashmachkin. Phải qua một ngày bóng dáng của hắn mới mờ dần đi. Nhưng hình bóng của một người khác lại xuất hiện trong đầu tôi. Tôi đã nhớ đến nhân vật chính của mình, Vương Văn Tuyên, một viên tiểu công chức chết vì bệnh lao phổi.

Vương Văn Tuyên không phải là một con người có thật, thế nhưng tôi luôn cảm thấy anh ấy là một người bạn vô cùng thân thiết của mình. Trong quá khứ, ngày nào tôi cũng nhìn thấy anh ấy, đi đến đâu cũng nhìn thấy anh ấy. Anh ấy luôn có sắc mặt tái nhợt, ánh mắt vô hồn, hai má gầy hóp, cúi gằm đầu, buông thõng hai tay, ho khẽ khàng, bước đi nhẹ nhàng, giống như sợ làm kinh động đến người khác vậy. Anh ấy có tấm lòng lương thiện, chưa từng muốn làm tổn thương người khác, chỉ hy vọng bản thân có thể sống một cách vô bệnh vô tai, đơn giản qua ngày. Những người như thế này tôi thực sự đã nhìn thấy quá nhiều, và cũng quen biết không ít. Bị mọi người xem thường ở khắp nơi trong xã hội cũ, họ lặng lẽ chịu đựng đủ loại đối đãi bất hợp lý, làm việc chăm chỉ và tận tụy suốt ngày suốt tháng, năm này qua năm khác, nhưng lại chẳng thể khiến cho cả gia đình có được cơm ăn áo mặc. Họ từng bước từng bước đi đến cái chết bi thảm, chỉ đến lúc tắt thở mới được nghỉ ngơi. Thế nhưng cuộc sống của vợ con vẫn chưa được sắp xếp và bảo đảm, cho đến lúc chết họ vẫn không thể nhắm mắt.

Trong xã hội cũ, có bao nhiêu người mắc bệnh lao phổi phải chịu đựng mọi đớn đau rồi chết đi, bao nhiêu gia đình phải sống cuộc sống không bằng loài người, bữa đói bữa no trong cảnh nghèo đói. Những người giống như Vương Văn Tuyên thực sự quá nhiều. Những người chất phác, thật thà thông thường trước kia đều có một niềm tin như thế này: "Người hiền gặp lành". Thế nhưng trong xã hội cũ, người hiền lại cứ không được gặp lành, "kẻ ác đắc chí" ngược lại là một hiện tượng thường thấy. Đầu mùa đông năm 1944, tôi bắt đầu viết "Đêm lạnh" tại một căn phòng nhỏ không thể nhỏ hơn ở dưới gầm cầu thang của Nhà xuất bản Văn hóa Sinh hoạt ở đường Dân Quốc, Trùng Khánh, đó chính là thời điểm kẻ ác đắc chí. Tôi viết được vài trang thì gác lại, đến đầu mùa đông năm 1945, tôi lại cầm bút viết tiếp phần bị ngắt quãng từ một năm trước, khi đó ở Trùng Khánh, ở vùng do Quốc Dân Đảng kiểm soát vẫn là thời điểm kẻ ác đắc chí. Tôi viết cuốn tiểu thuyết này chính là muốn nói lên rằng: Người hiền không được gặp lành. Mục đích của tôi không ngoài việc muốn cho mọi người thấy xã hội dưới sự thống trị của Tưởng Giới Sức cùng Quốc Dân Đảng rốt cuộc có bộ dạng thế nào. Lúc tiến hành viết, tôi dường như thường nghe thấy một tiếng nói vang lên bên tai mình: "Tôi muốn kêu oan cho những nhân vật nhỏ bé ấy". Khỏi phải nói, đây chính là tiếng nói của chính tôi, bởi vì tôi có không ít bạn bè và họ hàng chết thảm giống như Vương Văn Tuyên. Tôi có tình cảm với họ. Mặc dù tôi không tán thành việc họ an phận thủ thường, nhẫn nhục chịu đựng để sống qua ngày, thế nhưng tôi cũng cảm thấy đau đớn vì bản thân trơ mắt nhìn họ đi đến cái chết mà không thể giúp gì. Nếu tôi không thể kêu oan cho họ, thì ít nhất cũng phải vẽ lại hình bóng của họ, giữ lại làm kỷ niệm, để tôi mãi mãi ghi nhớ họ, để người khác không học theo gương của họ.

Tôi quả thực có cảm giác thế này: Lúc tôi viết chương đầu, gia đình Vương Văn Tuyên mặc dù sống cùng một tòa nhà với tôi mấy tháng trời, thế nhưng mãi gần đây chúng tôi mới bắt đầu trò chuyện. Càng viết tiếp, tôi liền dần trở nên quen thuộc với họ. Càng viết xuống dưới, tôi càng hiểu rõ họ, tình bạn giữa chúng tôi cũng càng sâu sắc hơn. Cả ba người bọn họ đều là bạn của tôi. Tôi đã nghe đủ những trận cãi vã của họ. Tôi nhìn thấy khuyết điểm của từng người, tôi hiểu rõ nguyên nhân cãi vã của họ, tôi biết mỗi người bọn họ đều đang bước những bước chân to tiến về một kết cục bất hạnh, tôi cũng từng đưa ra lời khuyên can với mỗi người bọn họ. Tôi đã phê bình họ, thế nhưng tôi đồng tình với họ, đồng tình với từng người bọn họ. Tôi đã nảy sinh tình cảm với họ. Lúc viết đến cảnh Vương Văn Tuyên tắt thở, lòng tôi vô cùng đau đớn, tôi thực sự muốn gào lên vài tiếng, trút sạch nỗi oán hận ngập tràn trong lòng. Lúc viết đến cảnh Tăng Thụ Sinh thui thủi bước đi trên con đường u ám, tôi thực sự muốn kéo cô ấy lại, khuyên cô ấy đừng đi về phía trước nữa, tránh để ngày nào đó cô ấy rơi xuống vực sâu. Thế nhưng tôi không cách nào thay đổi kết cục của họ, cho nên tôi cảm thấy đau đớn vì sự bất lực của họ.

Tôi biết sẽ có người phê bình tôi lãng phí sự đồng tình, cho rằng ba người đó đều có lỗi, không đáng để tiếc nuối. Cũng có độc giả viết thư đến hỏi: Rốt cuộc trong ba người đó ai đúng ai sai? Ai là nhân vật chính diện? Ai là phản diện? Rốt cuộc tác giả đồng tình với người nào? Câu trả lời của tôi là: Cả ba người không phải nhân vật chính diện, cũng không phải nhân vật phản diện; mỗi người đều có điểm đúng cũng có điểm sai; tôi đều đồng tình. Tôi muốn nói rằng, không thể trách ba người bọn họ, tội lỗi nằm ở Tưởng Giới Sức và chính quyền phản động Quốc Dân Đảng, tội lỗi nằm ở xã hội Trùng Khánh và vùng do Quốc Dân Đảng kiểm soát lúc bấy giờ. Bọn họ đều là những nạn nhân vô tội. Tôi không phải đang biện hộ cho chính mình. Có tác phẩm ở đây, sự khoe khoang và che đậy của chính tác giả đều hoàn toàn vô ích. Tôi chỉ đang giải thích lúc tôi đặt bút viết về gia đình ấy, rốt cuộc tôi đã có suy nghĩ như thế nào.

Tôi đã giải thích bối cảnh của "Đêm lạnh" ở Trùng Khánh, nơi ở của gia đình Vương Văn Tuyên chính là "tòa nhà" ba tầng ở đường Dân Quốc mà tôi ở lúc bấy giờ. Tôi ở bên trong Nhà xuất bản Văn hóa Sinh hoạt ở tầng dưới, họ ở tầng ba. Tháng 7 năm 1942, lần đầu tiên tôi đến đường Dân Quốc, cũng từng ở tầng ba. Cuối năm 1945, khi tôi viết tiếp "Đêm lạnh", đã chuyển đến căn phòng giáp mặt đường ở tầng hai. "Tòa nhà" này rách nát tơi tả, không lâu trước đó đã được sửa chữa lại một cách tạm bợ từ những bức tường đổ vách nát sau những trận oanh tạc. Thế nhưng ở Trùng Khánh lúc bấy giờ, một "tòa nhà" như thế này đã là không tồi rồi, huống hồ còn được lắp cửa lớn có lò xo đục lỗ hoa văn. Tầng dưới là cửa hàng và phòng làm việc. Tầng trên có phòng làm việc, có ký túc xá nhân viên, cũng có nhà ở tư nhân. Có những căn phòng sạch sẽ ngăn nắp, có những căn phòng xiêu vẹo, những căn phòng ngăn bằng ván gỗ thường có thể nghe thấy tiếng động từ bốn phương tám hướng. Những căn phòng thế này nếu đem cho thuê, tiền thuê tuyệt đối không ít, hơn nữa cũng không dễ thuê. Nhưng cũng có người lúc sửa chữa "tòa nhà", bỏ ra một số tiền, là có thể dọn vào ở mấy năm, không phải trả tiền nhà nữa. Gia đình Vương Văn Tuyên dọn vào ở, khỏi phải nói, vẫn là dựa vào quan hệ xã hội của Tăng Thụ Sinh, tiền cũng do cô ấy bỏ ra. Bọn họ dọn đến đây ở, đương nhiên không phải thích sự ồn ào và hỗn loạn ở đây, tất cả những điều này chỉ có thể làm tăng thêm sự nôn nóng của họ, chứ không cách nào làm giảm bớt sự cô đơn của họ. Nguyên nhân duy nhất là địa điểm làm việc của hai vợ chồng họ ở ngay gần đây. Vương Văn Tuyên làm người dò lỗi ở một "công ty sách nửa quan nửa buôn", tôi không viết ra tấm biển hiệu của công ty đó, tôi muốn nói cho mọi người biết công ty sách chính là Chính Trung Thư Cục của Quốc Dân Đảng. Tôi không hiểu rõ tình hình bên trong của Chính Trung Thư Cục cho lắm. Chỉ là tôi không viết về lịch sử xấu xa của nó, tình hình thực tế chỉ có thể xấu xa hơn, lại xấu xa hơn gấp nhiều lần so với những gì Vương Văn Tuyên nhìn thấy và thân mình chịu đựng. Những gì tôi viết là Vương Văn Tuyên, một tri thức nhỏ chất phác, lương thiện thua kém bất cứ thứ gì dưới sự thống trị của Quốc Dân Đảng, một viên tiểu công chức bị lăng mạ khắp nơi giống như Bashmachkin. Anh ta thật thà làm việc vất vả, chưa từng lười biếng, thế nhưng tiền lương không cao, địa vị rất thấp, bị người ta khinh thường. Còn về người vợ Tăng Thụ Sinh của anh ta, cô ấy làm nhân viên ở Ngân hàng Đại Xuyên tư nhân, Ngân hàng Đại Xuyên cũng ở gần đường Dân Quốc. Cô ấy thực chất là cái gọi là "bình hoa" trong ngân hàng, chính là dùng để làm vật trang trí. Mỗi ngày đi làm, công việc không hề quan trọng, chỉ cần ăn mặc lộng lẫy, ăn nói khéo léo, khiến cho giám đốc, chủ nhiệm vui vẻ là được coi là hoàn thành chức trách. Thu nhập không hề quá ít, lại còn có cơ hội tìm người giúp đỡ làm chút việc buôn bán đầu cơ. Cô ấy dựa vào những thu nhập này để nuôi sống một nửa gia đình (một nửa chi phí còn lại do chồng cô ấy gánh vác), cung cấp cho con trai đi học, lại còn có thể khiến bản thân sống cuộc sống tương đối sung túc. Lại còn mẹ của Vương Văn Tuyên, bà từng đi học qua, đáng lẽ ra phải là tài nữ ở Côn Minh, Vân Nam, trước chiến tranh sống một cuộc sống nhàn hạ vui vẻ ở Thượng Hải; đầu thời kỳ kháng chiến đi theo con trai trở về Tứ Xuyên (con trai nguyên quán ở Tứ Xuyên), không mất mấy năm công phu lại biến thành một "bà giúp việc hạng hai", giống như sự phê bình của con dâu đối với bà. Bà chướng mắt với cái cuộc sống "bình hoa" của con dâu, bà không muốn dựa vào thu nhập của con dâu để sống qua ngày, thế nhưng lại không thể không gián tiếp tiêu tiền của con dâu. Bà yêu con trai mình, bà cảm thấy bất bình thay cho hoàn cảnh của nó. Bà càng yêu con trai, thì càng không hài lòng với con dâu, bởi vì con dâu không thể đem toàn bộ tâm can đặt lên một người đó giống như bà.

Những gì tôi viết trong tiểu thuyết chính là một gia đình như thế. Hai tri thức tiểu tư sản lương thiện, hai sinh viên tốt nghiệp khoa giáo dục của trường đại học nào đó ở Thượng Hải dựa vào việc làm người dò lỗi và làm "bình hoa" để miễn cưỡng qua ngày, cuộc sống khốn khổ sống dở chết dở đã làm tăng thêm những tranh chấp giữa mẹ chồng nàng dâu bất đồng quan điểm, kẻ ở giữa chịu trận vừa là chồng vừa là con, một viên tiểu công chức nuốt nước mắt thầm lặng, để máu sinh mệnh từng giọt từng giọt chảy ra. Đây chính là bi kịch của tri thức lương thiện dưới sự thống trị của Quốc Dân Đảng, hình thức bi kịch mặc dù không chỉ có một loại này, nhưng đều không thể tránh khỏi kết cục cửa nhà tan nát. Gia đình bốn người của Vương Văn Tuyên bao gồm ba thế hệ ông cháu, thế nhưng học sinh trung học cơ sở mười ba tuổi ở nội trú ở trường, nó cơ thể yếu ớt, bài vở gấp rút, về nhà không hay nói chuyện, nó ở nhà cũng không gây sự chú ý của người ta; cho nên trong tiểu thuyết tôi chỉ tập trung viết ba người, chính là ba người đã nói ở trên. Về họ, tôi muốn tuyên bố lại một lần nữa: Cuộc sống là chân thực, nhưng nhân vật lại được chắp vá lại với nhau. Lúc ban đầu trong đầu tôi không hề có một Vương Văn Tuyên chân thực. Chỉ sau khi tiểu thuyết hoàn thành bản thảo tôi mới nhìn rõ diện mạo của anh ta. Bốn năm trước, ông Ngô Sở Phàm đến Thượng Hải, mời tôi đi xem bộ phim tiếng Quảng Đông Hồng Kông "Đêm lạnh" do ông ấy mang đến, ông ấy làm phiên dịch cho tôi. Tôi cảm thấy Vương Văn Tuyên trong đầu tôi chính là người do ông ấy thủ vai. Vương Văn Tuyên sống lại trước mắt tôi, tôi ca ngợi diễn xuất xuất sắc của ông ấy, ông ấy vậy mà lại thu ngắn chiều cao của mình lại! Nói chung, những người có vóc dáng cao lớn thường khiến người ta kính sợ, ít nhất người khác không dám tùy ý bắt nạt anh ta. Thực ra trong xã hội cũ nơi tiền bạc và địa vị chiếm ưu thế tuyệt đối, hình tượng từ lâu đã không còn quan trọng nữa. Nếu như Vương Văn Tuyên đột nhiên được ai đó cất nhắc thăng chức làm giám đốc, chủ nhiệm Chính Trung Thư Cục, hoặc làm giám đốc ngân hàng, ông chủ công ty v.v..., anh ta cho dù gầy trơ xương, gù lưng, cũng sẽ được người ta tôn kính khắp nơi, ai quản anh ta có học vấn uyên bác hay không, có lý tưởng cao cả hay không, trước kia đi học đại học có giỏi hay không. Vương Văn Tuyên nên biết "sự thật" này. Thế nhưng anh ta lại không hề biết. Anh ta ngây thơ tin vào những lời dối trá của những kẻ ác, anh ta kiên nhẫn chờ đợi ngày tốt đẹp đến. Kết quả, anh ta rốt cuộc đã nhận được những gì?

Tôi đã nói ở phần trước, đối với ba nhân vật chính trong tiểu thuyết, tôi đều đồng tình. Nhưng tôi cũng phê bình từng người bọn họ. Bọn họ đều có khuyết điểm, đương nhiên cũng có ưu điểm. Bọn họ yêu thương lẫn nhau (giữa mẹ chồng nàng dâu có khoảng cách), thế nhưng lại vừa tổn hại lẫn nhau. Bọn họ đều đang mưu cầu hạnh phúc, thế nhưng ngược lại cố gắng đi đến diệt vong. Đối với cái chết của Vương Văn Tuyên, mẹ anh ta và vợ anh ta đều có trách nhiệm. Bọn họ không muốn anh ta chết bệnh, bọn họ nghĩ đủ mọi cách cứu vãn anh ta, thế nhưng những gì bọn họ thực sự làm được lại là ép buộc anh ta, đẩy anh ta đến gần cái chết sớm hơn. Bản thân Vương Văn Tuyên cũng thế, anh ta muốn sống tiếp, thậm chí sau khi chịu đựng mọi đớn đau, anh ta vẫn yêu cuộc sống. Thế nhưng anh ta cuối cùng vẫn trái ngược với ý chí của bản thân, không nghe lời khuyên can của mẹ và vợ, cố ý hoặc vô ý tàn phá cơ thể của mình, bước những bước lớn lao đến sự hủy diệt. Tất cả những điều này là vì cái gì? Chẳng lẽ cả ba người đều phát điên rồi ư?

Không, cả ba người đều không phát điên. Bọn họ đều không thể làm chủ được mình. Mọi hành động của bọn họ đều không xuất phát từ bản tâm, xã hội cũ, chế độ cũ, thế lực cũ sắp sụp đổ đứng đằng sau chỉ huy bọn họ. Bọn họ không phản kháng, cho nên đều trở thành vật hy sinh. Thế lực cũ muốn hủy diệt bọn họ, bọn họ không muốn bảo vệ chính mình. Thực ra bọn họ vốn không biết làm thế nào mới có thể bảo vệ chính mình. Những con người đáng thương ấy, bọn họ quả thực giống như một nhà phê bình nào đó đã nói, từ đầu đến cuối chưa từng "đứng lên đấu tranh để cải tạo cuộc sống". Trong số họ, có người hoàn toàn nhẫn nhục, giống như Vương Văn Tuyên và mẹ anh ta; có người không hề cam tâm cúi đầu, vẫn đang tìm lối đi khác, như Tăng Thụ Sinh. Thế nhưng Tăng Thụ Sinh từ đầu đến ngồi trên vị trí "bình hoa", thì có lối đi nào chứ? Cô ấy muốn thoát khỏi vận mệnh hủy diệt, thế nhưng con người đi về phía nam tuyệt đối không thể đi đến phía bắc.

Tôi lại nhớ đến bộ phim do Ngô Sở Phàm đóng chính. Nữ chính trong phim gần giống với Tăng Thụ Sinh trong tưởng tượng của tôi. Chỉ là cô ấy có một điểm khác với nhân vật của tôi. Tăng Thụ Sinh trong phim sợ mẹ chồng của mình. Cô ấy bởi vì không tổ chức hôn lễ mà sống chung với Vương Văn Tuyên, từ đầu đến cuối bị mẹ chồng coi thường, bản thân cũng cảm thấy hổ thẹn, chỉ cần mẹ chồng chịu tha thứ cho cô ấy, cô ấy sẵn sàng làm một người con dâu hiếu thảo. Thế nhưng mẹ chồng hết lần này đến lần khác không chịu tha thứ, coi việc không cử hành hôn lễ là một tội lớn, thậm chí vì nó, thà hủy hoại hạnh phúc gia đình của con trai. Biên đạo bộ phim Hồng Kông xử lý như vậy, khả năng là có nỗi khổ tâm của họ. Nhân vật trong tiểu thuyết của tôi lại không phải thế. Trong tiểu thuyết của tôi, thủ phạm chính gây ra bi kịch gia đình Vương Văn Tuyên là Tưởng Giới Sức và Quốc Dân Đảng, là sự thống trị của chính quyền phản động này. Lúc tôi viết mấy nhân vật đó, lúc cốt truyện tiểu thuyết của tôi dần phát triển, tôi hiểu họ, nhận thức họ thế này:

Mẹ của Vương Văn Tuyên quả thực rất yêu con trai, cũng sẵn sàng chịu khổ cùng con trai. Thế nhưng tình yêu của bà là ích kỷ, giống như vợ anh ta Tăng Thụ Sinh đã nói, là một người đàn bà "ích kỷ mà lại ngoan cố, bảo thủ". Bà không thích con dâu, vì thứ nhất, con dâu không phải người phụ nữ giống như bà thời trẻ, không phải người con dâu hiếu thảo vô cùng cung kính với mẹ chồng; thứ hai, bà chướng mắt việc con dâu "mỗi ngày ăn mặc kỳ dị", đến quán ăn, tham gia vũ hội, sống cái cuộc sống "bình hoa" đó; thứ ba, con trai yêu con dâu hơn yêu bà. Còn về câu "Mày chẳng qua chỉ là ‘con ả’ của con tao. Tao là người đón bằng kiệu hoa gác", chẳng qua chỉ là một thứ vũ khí chiến đấu lúc cơn giận ngút trời, một câu chửi rủa làm tổn thương đối phương mà thôi. Bởi vì vào năm 1944, đã chẳng còn ai so đo chuyện "nghi thức kết hôn" gì nữa. Con trai đến nhà còn không nuôi nổi, người làm mẹ còn đâu lưu luyến không quên cái nghi thức xa xỉ đó chứ? Thứ mà bà hy vọng khôi phục, là uy quyền của mẹ chồng và cuộc sống sung túc ngày trước. Mặc dù bản thân bà cũng biết những ngày tháng trước kia sẽ không quay trở lại nữa, vẫn phải dựa vào con dâu làm "bình hoa", gia đình mới có thể miễn cưỡng sống qua ngày, thế nhưng bà vẫn vô thức thường xuyên ra vẻ với con dâu nổi cáu, hơn nữa chính vì bản thân gián tiếp tiêu tiền của con dâu mà càng không vui với con dâu, thường mượn cớ trút giận của mình lên người con dâu. Con dâu không phải là người phụ nữ nhẫn nhục chịu đựng, chỉ khiến bà mẹ chồng này vấp phải trắc trở. Cuộc sống khổ, môi trường không tốt, ai nấy đều chứa đầy phàn nàn trong lòng, hễ chạm vào là phát tác, số lần phát tác càng nhiều, càng không thể khống chế bản thân. Cho nên sự bất hòa giữa mẹ chồng nàng dâu ngày càng sâu sắc, chẳng ai chịu nhượng bộ. Người mẹ vốn thương yêu con trai này đến lúc ngọn lửa giận dâng lên, đến lời của con trai cũng không lọt tai nữa. Kết quả hạnh phúc gia đình của con trai cũng bị phá hoại. Mặc dù bà thường nghĩ và sẵn sàng giao ra tất cả mọi thứ của mình để cứu vãn sinh mệnh của con trai, thế nhưng ngọn lửa giận của bà chỉ có thể làm trầm trọng thêm căn bệnh của con trai, thúc đẩy cái chết đến sớm hơn.

Vương Văn Tuyên, trí thức cũ chất phác thật thà này, lúc học khoa giáo dục ở đại học, "trong đầu toàn là lý tưởng", có không ít hoài bão cứu người giúp đời. Thế nhưng anh ta làm việc trong xã hội cũ từng ấy năm, địa vị ngày càng thấp, cuộc sống ngày càng khổ, khí thế ngày càng tiêu điều, anh ta sau đó vậy mà lại biến thành một viên tiểu công chức nhát gan sợ chuyện, gặp người cúi đầu, hèn nhát an phận, cam chịu bị bắt nạt. Anh ta vì cái vị trí ăn không no mặc không ấm đó, vì cuộc sống sống dở chết dở đó, không tiếc hy sinh tất cả những gì quý giá nhất thời trẻ của mình, thậm chí cả ý chí của bản thân. Thế nhưng cục diện yên ổn cũng chẳng duy trì được bao lâu, anh ta cuối cùng cũng mắc bệnh lao phổi, thất nghiệp, hộc máu, mất giọng rồi đau đớn chết đi. Anh ta "muốn sống", anh ta "đòi công bằng". Thế nhưng xã hội cũ không cho anh ta sống, không cho anh ta công bằng. Anh ta lưu luyến không quên người vợ của mình, thế nhưng anh ta từ đầu đến cuối không thể đợi cô ấy quay về gặp mặt lần cuối.

Tăng Thụ Sinh giống như chồng cô ấy, trước kia cũng là người có lý tưởng. Lúc hai vợ chồng rời khỏi trường học, đều có quyết tâm hiến dâng vì sự nghiệp giáo dục. Thế nhưng đến "Đêm lạnh", cô ấy lại vứt bỏ tất cả mọi thứ. Cô ấy dựa vào việc bản thân sinh ra xinh đẹp, biết ăn mặc, biết xã giao, có được một vị trí có mức lương tương đối cao, để "nâng cao" mức sống của bản thân, để nuôi con trai đi học, để trợ cấp gia đình. Cô ấy vốn không muốn làm "bình hoa", cô ấy vì thế mà thường xuyên phiền muộn, phàn nàn. Thế nhưng để giải quyết khó khăn trong cuộc sống, để tránh chịu khổ, cô ấy vậy mà lại cam tâm tình nguyện làm "bình hoa". Cô ấy mở miệng ra là hô hào mưu cầu tự do, thực ra thứ "tự do" mà cô ấy mưu cầu cũng rất trống rỗng, dùng lời giải thích của chính cô ấy mà nói, chính là: "Tôi thích vận động, thích náo nhiệt, tôi cần sống cuộc sống nhiệt tình." Nói cách khác, thứ cô ấy mưu cầu cũng chỉ là sự hưởng lạc cá nhân. Cô ấy viết thư cho chồng nói rằng: "Tôi... muốn sống một cách sảng khoái. Tôi muốn tự do." Thực ra, ngoài những sự hưởng lạc có hạn đó ra, rốt cuộc cô ấy có sự "sảng khoái" nào chứ? Cô ấy lại từng có "tự do" nào chứ? Cô ấy đôi khi cũng biết khuyết điểm của mình, đôi khi cũng sẽ cảm thấy phiền muộn và trống rỗng. Cô ấy có lẽ cho rằng đây là nỗi sầu muộn không tên, tuyệt đối không nghĩ đến, cũng không chịu thừa nhận, đây là nỗi phiền muộn không có lối thoát và mâu thuẫn cô ấy không thể giải quyết, bởi vì cô ấy từ trước đến nay chưa từng đấu tranh vì việc thay đổi cuộc sống. Những sự mưu cầu đó của cô ấy chẳng qua cũng chỉ là một sự trốn tránh. Sau khi rời khỏi Vương Văn Tuyên, cô ấy cũng không hề muốn rời khỏi cuộc sống "bình hoa". Cô ấy rất có thể sẽ đồng ý yêu cầu của Giám đốc Trần để kết hôn với ông ta, cho dù kết hôn cô ấy vẫn là một "bình hoa". Đương nhiên cô ấy không hề vô cùng muốn gả cho Giám đốc Trần kém cô ấy hai tuổi, nhưng trừ phi cô ấy thay đổi phương thức sinh sống, nếu không cô ấy rất khó thoát khỏi sự đeo bám của Giám đốc Trần. Bọn họ đã có liên hệ mật thiết về mặt kinh tế rồi, cô ấy dựa vào sự giúp đỡ của ông ta, hùn vốn làm chút việc buôn bán tích trữ, đầu cơ, kiếm được chút tiền. Cô ấy muốn quyết liệt với ông ta, thì phải rời khỏi Ngân hàng Đại Xuyên, sắp xếp lại cuộc sống. Thế nhưng cô ấy thiếu đi sự dũng cảm và quyết tâm đó. Chồng cô ấy vừa chết, cô ấy càng "tự do" hơn về mặt tình cảm. Cô ấy rất có thể sẽ tìm kiếm sự an ủi và say sưa trong tình yêu của Giám đốc Trần. Thế nhưng ông ta cũng sẽ không mang lại cho cô ấy bao nhiêu hạnh phúc. Đối với cô ấy, những ngày tháng già nua nhan sắc phai tàn đã không còn quá xa nữa. Giám đốc Trần sẽ không ở bên cạnh cô ấy lâu dài đâu. Những chuyện thế này vào thời đó cũng là hiện tượng thường thấy. Cô ấy không thể thay đổi cuộc sống, cuộc sống sẽ thay đổi cô ấy. Cô ấy không đứng lên đấu tranh, thì chỉ có mãi mãi ở vào vị thế bị động. Cô ấy có một đứa con trai mười ba tuổi. Cô ấy không quan tâm đến con trai giống như những người mẹ bình thường, nó cũng chẳng hề thân thiết với cô ấy. Con trai giống bố, lại thích bà nội, đương nhiên sẽ không nhận được sự yêu thích của cô ấy. Cô ấy bỏ ra một khoản tiền không nhỏ cung cấp cho con trai đến cái gọi là "trường học quý tộc" để đi học, dường như chỉ đang làm tròn trách nhiệm của mình. Lúc cô ấy hưởng thụ cái gọi là "tự do" của mình, trong đầu ngay cả bóng dáng của con trai cũng không có. Cuối cùng trong phần "Vĩ thanh" của tiểu thuyết, cô ấy từ Lan Châu quay về chốn cũ ở đường Dân Quốc, Trùng Khánh, chỉ nhìn thấy một mảnh u ám và thê lương, chồng đã chết, con trai đi theo bà nội không biết đã đi đâu mất rồi. Tăng Thụ Sinh trong phim đặt một chiếc nhẫn vàng lên mộ của Vương Văn Tuyên, biểu thị bản thân vĩnh viễn không rời xa người trong mộ, cô ấy ở đó tình cờ gặp lại con trai và mẹ chồng của mình. Mẹ chồng nói với cô ấy một câu ôn hòa, cô ấy vậy mà lại cảm kích đồng ý đi theo hai bà cháu về quê hương, chỉ cần mẹ chồng chịu thu nhận cô ấy, cô ấy làm gì cũng được. Đây tuyệt đối không phải là Tăng Thụ Sinh do tôi viết. Tăng Thụ Sinh sẽ không cúi đầu nhận sai với mẹ chồng của mình, cũng sẽ không từ bỏ "sự mưu cầu" của mình. Cô ấy càng không tự tay đập nát "bình hoa". Hơn nữa vào cuối thu hoặc đầu đông năm 1945, mẹ chồng nàng dâu bọn họ mang theo đứa trẻ trở về quê hương, lấy gì để sinh sống? Dưới sự thống trị của lũ phản động Quốc Dân Đảng, để nuôi sống một gia đình ba người không phải là chuyện dễ dàng gì. Nếu Tăng Thụ Sinh có thể chịu khổ, cô ấy sớm đã đi con đường khác rồi. Cô ấy sẽ không trải qua muôn vàn khó khăn vất vả để đi tìm hai con người còn sống đó. Cô ấy có thể tìm thấy mộ của chồng, nhiều lắm cũng chỉ khóc lớn một trận. Sau đó cô ấy sẽ bay về Lan Châu, ăn mặc xiêm y lộng lẫy, với thân phận phu nhân giám đốc ngân hàng, mở tiệc lớn đãi khách. Cô ấy và mẹ của Vương Văn Tuyên giống nhau đều là những người đàn bà ích kỷ.

Tôi đương nhiên sẽ không ca ngợi hai người phụ nữ này. Ngược lại, tôi dùng ngòi bút trách móc để miêu tả họ. Nhưng bản thân tôi cũng thừa nhận trong bài viết của mình thường để lộ ra giọng điệu tha thứ và đồng tình. Lúc đó tôi đã nghĩ như thế này: Tôi muốn thông qua sự đau khổ của những nhân vật nhỏ bé này để lên án xã hội cũ, chế độ cũ. Tôi cố ý viết kết cục thành u ám, tuyệt vọng, không có lối thoát, khiến tiểu thuyết trở thành cái gọi là "lời tố cáo đau đớn" của tôi. Lũ phản động Quốc Dân Đảng tuyên truyền sau khi kháng chiến thắng lợi thì mọi thứ đều có cách giải quyết, mà Vương Văn Tuyên lại chết đúng vào lúc đường phố trống chiêng vang trời, mọi người đang ăn mừng chiến thắng. ① Sự căm hận của tôi rất mãnh liệt. Thế nhưng tôi đã quên mất một sự thật thế này: Thứ cổ vũ nhiệt tình chiến đấu của con người là hy vọng, chứ không phải sự tuyệt vọng. Đặc biệt là ở phần cuối tiểu thuyết, Tăng Thụ Sinh thui thủi biến mất trong đêm lạnh thê lương, cái cảm giác sầu muộn người đi nhà trống đó, hoàn toàn là thứ của giai cấp tiểu tư sản. Cho nên "lời tố cáo" của tôi cũng không có lối thoát, không có sức mạnh, chỉ là mắng cho sướng miệng mà thôi.

Lúc nam nhân vật chính tắt thở, đường phố trống chiêng vang trời, mọi người đang ăn mừng chiến thắng, đốt pháo hoa rồng lửa. Đây là lời tố cáo đau đớn đối với sự thống trị phản động của Quốc Dân Đảng.

Tôi nhớ ra rồi: Trong những ngày tháng sau khi kháng chiến thắng lợi, đặc biệt là vào những đêm mất điện, bản thân tôi thường tản bộ ở khu vực đường Dân Quốc, những gì Tăng Thụ Sinh nhìn thấy cũng chính là những gì tôi tận mắt chứng kiến. Bản thân tôi muốn về Thượng Hải, nhưng lại không đi được. Tôi đã nghe đủ những lời than vãn của những người xa lạ, bản thân tôi buồn bực đến phát hoảng, tôi cũng thể nghiệm được cảm xúc chán nản của một số người. Lúc bấy giờ tôi từng xuất bản một bài văn ngắn, viết ra những kiến văn trước sạp hàng trong gió lạnh. Hơn một năm sau, lúc tôi viết đến phần "Vĩ thanh" của "Đêm lạnh", cũng từng tham khảo bài tản văn này. Hơn nữa vào lúc đó (hai ngày cuối cùng của năm 1946) tâm trạng của tôi cũng rất sa sút. Thảo nào tôi lại viết ra được cái kết cục như thế này. Cuối năm 1959, tôi biên tập ba tập cuối của "Tuyển tập" tại Thượng Hải, cuối năm 1960, tôi sửa bản in thử của "Đêm lạnh" tại Thành Đô, cả hai lần đều có ý định viết lại phần "Vĩ thanh" của "Đêm lạnh". Thế nhưng tôi nghĩ kỹ lại, cảm thấy chỉ viết lại phần "Vĩ thanh" thì quá không đủ, muốn động thủ thì phải sửa lại từ đầu, vậy thì chi bằng viết lại một cái khác. Cho nên tôi đã để nó được bảo lưu lại. Dù sao cũng là tác phẩm cũ trước giải phóng, suy nghĩ của tôi lúc bấy giờ là như vậy, hơn nữa tác phẩm đã gặp gỡ các độc giả bằng hình thức như thế rồi. Ngay cả tôi cũng không cách nào che đậy cho nó, cũng không muốn biện hộ cho khuyết điểm của nó.

Tôi còn muốn bàn về chuyện của Chung lão. Vốn không cần nhiều lời lắm, tôi không bàn về con người ông ấy, những người tốt bụng giống như ông ấy trong xã hội cũ cũng không phải là hiếm thấy. Thế nhưng trong xã hội cũ Chung lão không phát huy được tác dụng gì, ông ấy cùng lắm chỉ có thể giúp đỡ một chút việc nhỏ cho những người khổ hơn, bất hạnh hơn ông ấy (như Vương Văn Tuyên). Không ai ngờ được ông ấy lại chết trước Vương Văn Tuyên. Tôi viết ông ấy chết vì bệnh tả, bởi vì mùa hè năm 1945 dịch tả hoành hành ở Trùng Khánh, mà Cục trưởng Cục Y tế thành phố Trùng Khánh lại cứ khoác lác không biết xấu hổ, công khai phủ nhận. Con trai út của thím Đàm, bà giúp việc nấu cơm của Nhà xuất bản Văn hóa Sinh hoạt bỗng nhiên mắc bệnh tả. Người phụ nữ độ năm mươi tuổi đó là một tín đạo Thiên Chúa, bà ta hoảng hốt cuống cuồng, vậy mà lại chạy đi cầu nguyện với Bồ Tát Trung Quốc, xin tro nhang để chữa bệnh cho con trai. Con trai khi đó mới mười lăm mười sáu tuổi, nằm trên một chiếc giường gần nhà bếp, đã thoi thóp rồi. Chúng tôi khuyên thím Đàm đưa con trai đến Bệnh viện Dịch tễ Tiểu Long Khảm. Bà ta tìm một chiếc "cáng trượt" khiêng con trai đi. Hai ngày sau, con trai liền chết trong bệnh viện. Tôi nghe công nhân viên của Nhà xuất bản Văn hóa Sinh hoạt nhắc đến tình hình trong bệnh viện dịch tễ, tôi cảm thấy vô cùng căm ghét vị cục trưởng kia. Tôi đã "biểu dương" "chính đức" của ông ta trong lời "Dẫn nhập" của "Phòng bệnh thứ tư", tôi lại giới thiệu bệnh viện dịch tễ duy nhất của "thủ đô bồi" này trong "Đêm lạnh". Giả sử không có "chính đức" của vị cục trưởng kia, Chung lão rất có thể cũng sẽ sống tiếp, trong tiểu thuyết ông ấy đương nhiên không phải là người nhất định phải chết. Những lời này của tôi chỉ để chứng minh tác giả không thường xuyên bịa đặt chi tiết từ hư cấu. Nếu như lúc đó không có nhiều người mắc bệnh tả chết đi như vậy, nếu như không có người kể cho tôi nghe tình hình của bệnh viện dịch tễ, sao tôi có thể nghĩ đến việc đưa Chung lão đến đó chứ? Ngay cả nghĩa trang của Chung lão cũng không xuất phát từ trí tưởng tượng của tôi. Ngôi mộ cô đơn trên "sườn dốc" chôn cất người bạn Mâu Sùng Quần của tôi. Vị nhà văn tản văn có phong cách độc đáo đó rất sớm đã mắc bệnh lao phổi. Lần đầu tiên tôi nhìn thấy ông ấy vào tháng 1 năm 1932, sắc mặt ông ấy tái nhợt, thường xuyên ho, sau đó sức khỏe của ông ấy lúc tốt lúc xấu, tháng 1 năm 1945, ông ấy bệnh chết tại Bệnh viện Giang Tô ở Bắc Bắc. Tính cách của ông ấy có mấy phần giống Vương Văn Tuyên, ông ấy từ trước đến nay không chịu làm phiền người khác, cũng sợ làm tổn thương người khác, đi đến đâu cũng không được người ta coi trọng. Ông ấy không có gia đình, một mình thui thủi; sống một cách lặng lẽ, lại có chút giống Chung lão. Nghe nói trước khi vào viện, ông ấy bệnh nằm trên giường, muốn uống một ngụm nước cũng không uống được; ông ấy không chịu mở miệng, cũng không muốn để người ta biết nỗi đau bệnh tật của mình. Lúc ông ấy tắt thở, không có một người quen nào ở hiện trường. Tôi nhận được tin vội vã chạy đến Bắc Bắc, chỉ nhìn thấy ngôi mộ mới của ông ấy, giống y như những gì tôi miêu tả trong tiểu thuyết. Ngay cả hai vòng hoa giấy cũng là bộ dạng ban đầu, tôi chẳng qua chỉ đổi hai chữ "Sùng Quần" thành "Hựu An". Nghe nói ông ấy chết vì căn bệnh khác. Người mắc bệnh lao phổi vẫn luôn phát triển đến bệnh lao họng cuối cùng mất đi giọng nói rồi đau đớn chết đi thì tôi gặp không nhiều, nhưng cũng không phải quá ít. Bạn Phạm Dư (tôi từng viết một bài "Nhớ Phạm huynh" cho anh ấy) và Lỗ Ngạn (một tiểu thuyết gia xuất sắc, bài "Viết cho Ngạn huynh" của tôi chính là để tưởng nhớ anh ấy), còn có một người em họ của tôi... Bọn họ đều kết thúc một đời một cách bi thảm như vậy. Tôi cảm thấy bất bình, phẫn nộ cho cái chết của họ, lại cảm thấy hối hận vì bản thân không giúp họ làm giảm bớt nỗi đau. Dựa vào những điều tai nghe mắt thấy của mình, lại căn cứ vào những bức thư gửi từ trong bệnh viện của Phạm Dư, tôi viết ra sự phát triển dần dần trong bệnh tình của Vương Văn Tuyên, cho đến cái chết cuối cùng. Hơn nữa tôi còn đem tình cảm cá nhân của mình viết vào trong sách. Vương Văn Tuyên không nên chết sớm như vậy, cũng không nên chịu đựng nỗi đau lớn nhường này, thế nhưng anh ta cuối cùng vẫn đau đớn chết đi. Những người quen của tôi cũng không nên chịu đựng mọi đớn đau rồi chết sớm như vậy, thế nhưng đầu mồ của họ từ lâu đã mọc đầy cỏ xanh. Tôi mang tâm trạng bi thương biết bao để nguyền rủa xã hội cũ, kêu oan giấu giếm thay cho họ. Giờ đây tôi lại vô cùng vui sướng, tâm trạng thư thái ca ngợi xã hội mới giống như mặt trời mới mọc. Những "nhân vật nhỏ bé" lương thiện chịu đựng oan ức đó nếu như dưới suối vàng mà biết, bọn họ nhất định sẽ ngậm cười chín suối. Khoa học không ngừng tiến bộ và chế độ xã hội mới ưu việt vô song đã chinh phục được bệnh lao phổi, ngày nay nó không còn khiến người ta nghe thấy là biến sắc nữa. Hai ngày nay tôi đọc lại "Đêm lạnh", giống như làm một cơn ác mộng vậy. Thế nhưng cơn ác mộng như thế đã vĩnh viễn, vĩnh viễn biến mất rồi!

Ngày 20 tháng 11 năm 1961 —

Chú thích:

① Sau giải phóng, trong đoạn "Tóm tắt nội dung" mà tôi viết cho bản in mới của "Đêm lạnh", có một đoạn văn thế này: "Cuốn tiểu thuyết dài viết về cuộc sống của Trùng Khánh cái gọi là 'thủ đô thời chiến' dưới sự thống trị của Quốc Dân Đảng trong những năm 1944, 1945. ...