Về "Đêm lạnh", trước đây tôi đã nói không ít. Lần này, khi nhắc lại những hồi ức về "Dòng nước xiết", tôi từng viết những dòng như thế này: "Tôi cũng phát hiện ra ở bản thân mình căn bệnh của người anh cả, tôi viết Giác Tân... cũng là đang quất roi vào chính mình." Thế thì ở nhân vật tiểu chức sắc Vương Văn Tuyên, cũng có những nét của chính tôi. Tôi từng trò chuyện với một người bạn Pháp rằng: nếu tôi không bắt đầu viết tiểu thuyết ở Pháp, tôi có lẽ đã bước lên con đường của Vương Văn Tuyên, và sẽ nhận lấy kết cục như anh ta. Đây không phải là lời nói dối, nhưng tôi có suy nghĩ này cũng chỉ là chuyện của hai ba năm gần đây. Việc tôi mượn Giác Tân để quất roi chính mình, cũng mãi gần đây mới hiểu rõ. Trước đây, tôi vẫn luôn nhẩm thuộc câu danh ngôn của nhà cách mạng tư sản Pháp Danton: "Bạo dạn, bạo dạn, mãi mãi bạo dạn!" Năm 1794, Danton đã dũng cảm chết trên máy chém, sau đó được chôn cất trong Điện Panthéon ở Paris. Mùa xuân năm 1927, tôi từng đến chiêm ngưỡng Điện Panthéon, nhưng tình hình ở đó, tôi không còn nhớ chút gì nữa. Ngoài câu danh ngôn kia ra, tôi chỉ nhớ ông từng nói trước tòa án rằng tên tuổi của ông sẽ mãi được lưu lại trong Điện Panthéon. Năm 1934, tôi từng viết một truyện ngắn ở Bắc Bình mang tựa đề "Bi kịch của Danton" thể hiện sự bất mãn đối với ông, nhưng tinh thần hy sinh vì tổ quốc của ông vẫn luôn xứng đáng để tôi học tập. Ngay từ những năm 30, tôi đã mấy lần dẫn lại danh ngôn của Danton, khi viết về Đại Giác, tôi thường nghĩ đến câu nói này. Có người nói Giác Hợi chính là tôi, kỳ thực không phải vậy. Điểm khác biệt lớn nhất giữa Giác Hợi và tôi chính là cậu ấy bạo dạn, còn tôi thì không, thậm chí còn nhát gan. Trước đây tôi sẽ không thừa nhận sự thật này, nhưng sau cuộc gọi là "Cách mạng Văn hóa", tôi có thể nói là đã nhìn nhận bản thân mình rõ ràng hơn một chút. Vào thời kỳ đó, chẳng phải tôi đã ngoan ngoãn nhẫn nhịu chịu đựng mọi thứ hay sao? Rốt cuộc là vì điều gì? Tôi từng đưa ra lý giải thế này: bị thôi miên. Xem ra không thích hợp lắm, tôi không chỉ bị trúng thuật thôi miên, cũng không chỉ là người khác áp đặt lên tôi, mà bản thân tôi vốn dĩ đã có vấn đề. Tôi đã mấy lần hiệu đính "Dòng nước xiết" và "Đêm lạnh", càng lúc càng cảm thấy khó chịu, giống như chính mình đang cúi đầu đứng trên đài để chịu đựng phê phán vậy. Khi cúi đầu khom lưng bái lạy không ngừng trước những vị thần linh vĩ đại, chẳng phải tôi là một tín đồ trung thành của "triết lý cúi đầu" và "chủ nghĩa không kháng cự" hay sao?

Việc tôi viết "Đêm lạnh" có chút khác với việc viết "Dòng nước xiết", không phải để quất roi Vương Văn Tuyên hay bất kỳ ai khác, mà là để tố cáo cái chế độ xã hội bất hợp lý ấy, cái chế độ ngày một thối rữa khiến những người lương thiện phải chịu khổ. Khoảng một hai tiếng đồng hồ sau khi báo động ở Trùng Khánh được dỡ bỏ vào một đêm cuối thu đầu đông năm 1944, tôi bắt đầu viết "Đêm lạnh". Lúc đó trong đầu tôi chỉ có Vương Văn Tuyên, hơn nữa dung mạo không rõ ràng, chẳng qua chỉ là một trí thức nghèo khổ mắc bệnh lao phổi. Tôi viết về những gì tai nghe mắt thấy trong thời gian tránh báo động, cũng viết về những rắc rối trong gia đình và vợ anh ta. Tất cả những điều này đều xoay quanh Vương Văn Tuyên mà triển khai. Tôi vốn không có kế hoạch cụ thể, cũng không tốn thời gian để suy nghĩ xem nên viết tiếp thế nào. Thế nhưng kết cục chết thảm của người bệnh phổi lại vô cùng rõ ràng. Những kết cục như vậy tôi đã thấy không ít. Bản thân tôi vào năm 1925 cũng từng mắc bệnh lao phổi. Quả thực là thế: nếu tôi không vô tình gặp cơ hội thuận lợi bước lên con đường văn học, tôi cũng sẽ trở thành Vương Văn Tuyên. Vương Văn Tuyên từng có thời hoàng kim của mình, cũng từng có những lý tưởng cao cả. Thế nhưng anh ta cũng giống như nhiều tri thức khác, đã bị cuộc sống hiện thực trong giai đoạn dài đằng đẵng đó hủy hoại. Tôi viết Vương Văn Tuyên, viết "Đêm lạnh", là để lên tiếng thay cho trí thức, để kêu oan kể khổ thay cho trí thức. Ở Trùng Khánh và các "vùng Trung ương kiểm soát" khác lúc bấy giờ, hoàn cảnh của trí thức vô cùng khó khăn, đời sống cực kỳ gian khổ, những kẻ hoạt động sôi nổi nhất, đắt hàng nhất là những kẻ chuyên đầu cơ tích trữ, buôn vàng trắng gạo, còn có cả tài xế xe tải. Đương nhiên trí thức làm quan là ngoại lệ, nhưng phải làm quan to mới có quyền có thế. Làm quan nhỏ, không nắm thực quyền thì đành phải ăn gạo bình giá.

Giai đoạn đó quả thực là suy đồi phong hóa. Khi viết "Đêm lạnh", tôi chỉ có một ý niệm: tình trạng này không thể tiếp diễn thế này được nữa. Trong đầu tôi thường hiện lên dung mạo của ba người: Người thứ nhất là người bạn già của tôi - anh Trần Phạm Dư. Tôi đã mấy lần nhắc đến anh trong các bài tản văn thời kỳ đầu, anh mắc bệnh lao phổi và qua đời ở núi Vũ Di, trước lúc lâm chung vẫn viết ra những bài tản văn ca ngợi "niềm vui của sự sống". Thế nhưng trong bức thư từ biệt gửi cho tôi, anh viết: "Cổ họng đau buốt, giọng khóc đã nghẹn đặc hoàn toàn... Mấy tháng gần đây tôi đã chịu đủ nỗi đau đớn của bệnh tật." Người thứ hai là một người bạn già khác - anh Vương Lỗ Ngạn. Vào lúc anh cần giúp đỡ, tôi đã không thật lòng viện trợ cho anh. Lần cuối cùng tôi nhìn thấy anh, giọng anh đã khàn đặc, nhưng anh vẫn chống gậy khập khiễng bước đi, cuối cùng nghe nói anh chỉ có thể dùng chiếc chuông nhỏ để thay thế ngôn ngữ, thế nhưng vẫn không mất đi ý chí cầu sinh. Anh chết trong cô đơn quạnh hiu ở vùng quê. Người thứ ba là một người em họ của tôi. Đầu thời kỳ kháng chiến, cậu ấy từng làm công tác ngầm ở Bắc Bình, sau đó trở về quê nhà, vẫn làm việc ở bưu điện. Năm 1942, tôi về Thành Đô chỉ biết cậu ấy thể chất yếu, không biết cậu ấy có bệnh. Sau đó nghe nói cậu ấy kết hôn, rồi lại nghe nói cậu ấy mắc bệnh lao phổi. Cuối cùng có người báo cho tôi biết em họ bệnh nặng, đau đớn khôn cùng, mấy lần yêu cầu người nhà cho mình chết, vợ cậu ấy cuối cùng đã thỏa mãn yêu cầu của cậu ấy, vì thế cô ấy đã vấp phải sự qu trách của một số người. Tôi muốn rũ bỏ ba gương mặt người khổ sở ấy, câu chuyện của họ không ngừng giày vò tôi. Tôi viết được mấy trang bản thảo thì lại bị chuyện khác cắt ngang, không viết tiếp được nữa. Đó là chuyện gì mà lại cắt ngang? Tôi không nhớ rõ lắm. Đại khái là sự kiện lớn sau cuộc "rút lui Tương Quế", quân Nhật tiến vào Quý Châu uy hiếp Trùng Khánh đó chứ.

Tôi từng nói trong lời bạt của "Đêm lạnh" rằng, người bạn Triệu Gia Bích từ Quế Lâm rút lui đến Trùng Khánh, mất sạch tất cả trong trận đại hỏa hoạn Thành Khôn, muốn thiết lập căn cứ địa mới ở Trùng Khánh, nên đã đặt bài tôi một cuốn tiểu thuyết. Tôi vẫn nhớ, lúc anh ấy tìm đến tôi, tôi đang ở trong căn phòng rất nhỏ dưới cầu thang của Nhà xuất bản Đời sống phố Dân Quốc, Trùng Khánh. Anh ấy không hề nản lòng kể về kế hoạch tái thiết công ty xuất bản của mình, bỗng nhiên bên ngoài hô lên "cháy nhà", mọi người nháo nhác chạy, tiếng người hỗn tạp, tôi ra đến bên ngoài, nhìn thấy lầu trên bốc khói, vô cùng kinh ngạc. Tiêu San lúc đó đang ở Thành Đô, thế là tôi xách một chiếc vali nhỏ chạy ra vỉa hè ngoài cửa. Đây là hành lý duy nhất của tôi, bên trong có mấy bộ quần áo, bản dịch của một người bạn, một số bản thảo dang dở của chính tôi, có lẽ có cả hai trang đầu của "Đêm lạnh". Giả sử lửa thật sự bốc cháy, toàn bộ tòa nhà chắc chắn sẽ biến thành đống đổ nát, sự chật vật của tôi là có thể tưởng tượng được, "Đêm lạnh" sau khi bị gián đoạn cũng sẽ không viết tiếp nữa, bởi vì gia đình Vương Văn Tuyên sống ở tòa nhà này, chính là căn phòng phát hỏa, câu chuyện tôi kể cũng xoay quanh tòa nhà này, diễn ra ở những con phố này, từ cuối thu đầu đông năm 1944 cho đến mùa đông năm 1945.

May thay ngọn lửa chưa thành tai họa thì đã được dập tắt, cuộc sống của tôi cũng không xảy ra biến hóa lớn nào. Tiêu San từ Thành Đô trở về, chúng tôi ở trong căn phòng nhỏ dưới cầu thang mấy tháng, sau đó lại chuyển đến Sa Bình Bá ở nhờ nhà người bạn Ngô Lãng Tây. Công ty sách của Gia Bích đã được dựng lên. Tôi không thất hứa, tiểu thuyết đã giao nộp, được viết vào nửa đầu năm nay (1945) ở Sa Bình Bá, nhưng nó không phải là "Đêm lạnh", tôi đặt bản thảo "Đêm lạnh" sang một bên, viết riêng một cuốn "Phòng bệnh thứ tư", viết về trải nghiệm của tôi năm trước tại phòng bệnh thứ ba của Bệnh viện Trung ương Quý Dương. Việc sắp in bản thảo sách ở Trùng Khánh tương đối khó khăn, tiểu thuyết của tôi vừa xếp chữ đúc xong bản kẽm thì không lâu sau, chính phủ Nhật Bản liền tuyên bố đầu hàng.

Tám năm kháng chiến, thắng lợi kết thúc. Ở Trùng Khánh ban đầu là muôn người vui sướng khôn tả, tiếp theo là một mảnh hỗn loạn. Chính phủ Quốc dân đảng dường như hoàn toàn không chuẩn bị, nhân dân cũng không chuẩn bị. Người từ các tỉnh khác đến đa số đều muốn chạy về quê nhà, nhưng lại không tìm được phương tiện giao thông, khắp nơi tìm đường lo liệu. Sách giấy thô không ai thèm nữa, Nhà xuất bản Đời sống lại càng có vẻ quạnh hiu, công ty sách của Gia Bích đương nhiên cũng như vậy. Tiểu thuyết không được in ra ở Trùng Khánh, Gia Bích mang bản kẽm về Thượng Hải. Khi tôi vẫn còn ở Trùng Khánh, có người quen đáp máy bay đi Thượng Hải, trước ngày lên đường, đã đến phố Dân Quốc thăm tôi, tôi nhân tiện gửi anh ấy mang theo bản thảo "Phòng bệnh thứ tư" đã được gói kín. Sau đó, hai người bạn Lý Kiện Ngô và Trịnh Chấn Đạc ở Thượng Hải sáng lập nguyệt san "Văn nghệ Phục hưng", biết tôi viết cuốn tiểu thuyết này, liền lấy đăng liên kỳ trên tạp chí. Tiểu thuyết vừa mới đăng xong phần thứ nhất thì Triệu Gia Bích trở lại Thượng Hải, chuẩn bị xuất bản toàn bộ cuốn sách. Anh ấy vốn quen thân với cả Chấn Đạc và Kiện Ngô, đã định xuất bản toàn bộ cuốn sách thì tạp chí không tiện đăng liên kỳ tiếp, tiểu thuyết chỉ được đăng một lần, vì chuyện này tôi cảm thấy có lỗi với độc giả của "Văn nghệ Phục hưng" (câu chuyện diễn ra thế nào sau đó tôi mới biết). Thế nên tôi quyết định giao cuốn tiểu thuyết tiếp theo cho tạp chí này.

Bộ tiểu thuyết dài tiếp theo chính là "Đêm lạnh", tôi viết mấy trang bản thảo vào năm 1944, sau khi Nhật Bản đầu hàng năm 1945, tôi lại viết tiếp hai ba mươi trang nữa trong căn phòng dưới cầu thang đó. Ở Trùng Khánh tôi vốn không có nhà. Giữa lúc ấy Tiêu San đi Thành Đô hai lần: lần thứ nhất sau khi chúng tôi kết hôn, cô ấy về quê tôi thăm người thân, cũng chính trong khoảng thời gian này tôi bắt đầu viết "Đêm lạnh"; lần thứ hai không lâu sau khi tin tức chính phủ Nhật Bản đầu hàng lan truyền, một người bạn ở Hãng Lữ hành Trung Quốc giúp mua cho một vé máy bay để cô ấy vội vã đi Thành Đô lần nữa, để có người chăm sóc khi sinh con ở quê nhà, nhưng sau đó vì những chuyện khác (có người nói có thể kiếm được hai vé giường nằm trên tàu thủy đi Trường Giang, tôi mơ mộng chúng tôi cùng về Thượng Hải, nên đã gọi cô ấy quay lại. Tôi và cô ấy cùng ra tàu xem chỗ nằm, không gian nhỏ bé như vậy chúng tôi nằm xuống cũng không có cách nào, đành phải nhường chỗ nằm cho những người bạn khác), cô ấy vẫn quay lại Trùng Khánh. Con gái tôi chính là chào đời ở Bệnh viện Khoan Nhân, Trùng Khánh. Tôi viết tiếp "Đêm lạnh" là vào lúc Tiêu San đi Thành Đô lần thứ hai, những ngày tháng đó sách không in được, sách không ai cần, trong nhà xuất bản không có việc gì làm, đôi khi tôi cũng vì phương tiện giao thông mà bôn ba, lúc rảnh rỗi lại nhốt mình trong căn phòng nhỏ viết bài, hoặc dịch truyện cổ tích của Oscar Wilde.

Tôi viết "Đêm lạnh", có thể nói là tôi đang sống trong tác phẩm, Vương Văn Tuyên tựa hồ như sống cùng tòa nhà, đi qua cùng con đường, nghe cùng tiếng phố xá, tiếp xúc cùng nhân vật với chúng tôi. Ngân hàng, tiệm cà phê, rạp chiếu phim, hiệu sách... tôi đều quen thuộc. Ngày nào tôi cũng đi đi lại lại mấy bận quanh khu vực phố Dân Quốc, vừa đi vừa suy ngẫm, tôi đang hồi tưởng lại cuộc sống trong tám năm, rồi lại nghĩ đến những chuyện vừa xảy ra xung quanh mình. Tôi cảm thấy sự vỡ mộng, tôi cảm thấy sự cô độc. Trở về căn phòng nhỏ, tôi mượn giấy bút trút bầu tâm sự giống như viết "Diệt vong" cách đó ngậm năm trước. Vương Văn Tuyên cứ thế sống trong tiểu thuyết của tôi, vợ anh ta là Tăng Thư Sinh cũng bước ra, mẹ anh ta cũng xuất hiện. Ban đầu tôi nhìn thấy bóng dáng vợ của một người bạn trên người Tăng Thư Sinh, sau đó tôi viết tiếp thì nhìn thấy nhiều người hơn, trong đó cũng có Tiêu San. Cho nên tôi không hề cho rằng cô ấy không phải người tốt, năm ngoái khi viết phần thứ tư của "Hồi ức", tôi vẫn nói: "Tôi đồng tình với cô ấy cũng như đồng tình với chồng cô ấy."

Tôi viết "Đêm lạnh" cũng giống như viết "Diệt vong", viết lúc ngắt lúc nghỉ. Có nhiều việc, tôi liền đặt tiểu thuyết sang một bên. Lãng Tây có một người họ hàng ở Thượng Hải điều hành một tờ họa báo "Hoàn Cầu", đã ra được hai ba kỳ, Lãng Tây trở về Thượng Hải liền nhận bài vở cho họa báo, bắt tôi viết tiểu thuyết liên kỳ cho nó, tôi liền giao tập bản thảo có sẵn đó cho anh ấy. Tiểu thuyết được đăng hai kỳ trên họa báo thì họa báo đình bản, tôi cũng không viết tiếp nữa. Mãi cho đến tháng sáu năm đó, tôi về Thượng Hải lần thứ hai gặp Kiện Ngô, anh ấy nhắc đến tiểu thuyết của tôi, tôi đọc lại tám chương đã viết, mấy ngày sau thì đem gửi cho anh ấy. "Đêm lạnh" cứ thế bắt đầu được đăng liên kỳ trên "Văn nghệ Phục hưng" tập 2 số 1 vào tháng tám.

Biên tập viên trợ lý A Trạm mỗi tháng đều đến nhà tôi lấy bản thảo một lần. "Phần kết" cuối cùng được hoàn thành vào ngày 31 tháng 12 năm 1946. Tờ báo tháng một nói là xuất bản ngày 1 tháng một, kỳ thực việc ra trễ là chuyện thường xuyên. Tôi không viết tác phẩm nào khác cùng lúc đó, nhưng tôi đang dịch hồi ký "Hai mươi năm trong ngục" của Vera Figner. Tôi vẫn đảm nhiệm chức vụ tổng biên tập kiêm hiệu đính tình nguyện ở Nhà xuất bản Đời sống, cho nên trong "Cách mạng Văn hóa", tôi từng bị đấu tố một lần với tư cách là tư bản, giống như việc tôi từng bị đấu tố với tư cách là địa chủ vì đã viết "Gia" vậy. Điều khiến tôi cảm thấy áy náy là công việc hiệu đính của tôi làm quá ư qua loa, trong những cuốn sách mà tôi đã xem bản thảo, người ta phát hiện không ít chữ sai.

"Đêm lạnh" viết về cuộc sống của một tiểu chức sắc Trùng Khánh từ mùa đông năm 1944 đến cuối năm 1945. Giai đoạn đó tôi ở Trùng Khánh, và sống ngay tại khu vực nơi câu chuyện phát sinh và phát triển. Sau đó tôi tiếp tục viết tiểu thuyết ở Thượng Hải, cứ hễ cầm bút lên là tôi sẽ bước vào thế giới trong "Đêm lạnh", tôi sống trong hồi ức, tựa như đang khoét trái tim mình. Tôi viết tiểu thuyết là đang chiến đấu. Tôi từng nghĩ có thể giúp ích gì đó cho anh cả và anh ba của mình, thế nhưng anh cả vì phá sản không có tiền trả nợ nên uống thuốc độc tự tử; anh ba mắc bệnh ở Thượng Hải không có tiền nằm viện điều trị, đợi đến khi tôi vội vã về Thượng Hải vào tháng mười một năm 1945 tìm cách đưa anh vào viện, anh đã nguy kịch, cách biệt năm năm mà ở bên nhau chưa đầy ba tuần. Anh cũng mắc bệnh lao phổi, chỉ có điều anh có lẽ chết vì suy kiệt thể xác và tinh thần, không đau đớn như cái chết của Vương Văn Tuyên. Nhưng cuộc sống giống như trong trại tập trung mấy năm sau khi quân Nhật chiếm đóng "cô đảo" của anh thực sự quá khổ cực. Không thể giúp anh rời khỏi Thượng Hải, tôi cảm thấy vô cùng áy náy. Khi chúng tôi ở quê nhà Thành Đô, tính cách của anh kiên cường, lạc quan hơn tôi, sau này rời khỏi Tứ Xuyên, anh đi học đạt thành tích hơn tôi. Thế nhưng cuộc sống đã đối xử tệ bạc với anh, mài mòn hoàn toàn sự sắc bén và hào khí của anh. Khi qua đời anh mới bốn mươi tuổi, là một giáo viên tiếng Anh trung học, chưa từng kết hôn, cũng không có bạn gái, chỉ có không ít học trò, lại còn để lại mấy bản dịch. Tôi chôn cất anh xong lại vội vã trở về Trùng Khánh, bởi vì Tiêu San đang ở đó chờ con ra đời.

Trở về Trùng Khánh, tôi lại trải qua bao nhiêu đêm lạnh. Ngọn đèn hơi đá chập chờn, bóng người quạnh quẽ, sạp hàng đầu đường, lời kể khổ của mọi người... tất cả những điều này thật sống động biết bao trong đầu tôi. Phần cuối cùng của "Phần kết" trong tiểu thuyết chính là được cải biên từ một bài tản văn của tôi lúc bấy giờ. Phần chính của tiểu thuyết, năm phần sáu của tiểu thuyết đều được viết vào nửa cuối năm 1946. Quả thực tôi có một cảm giác thế này: tôi chui vào trong tiểu thuyết để sống tiếp, những người thân đã khuất luân phiên đến tìm tôi, tôi hòa lẫn vào cùng bọn họ. Tư tưởng của Vương Văn Tuyên, cái nhìn của anh ta đối với sự việc đối với tôi không hề xa lạ, ở đây có những người thân bạn bè của tôi, cũng có cả chính tôi. Việc Vương Văn Tuyên cùng vợ chơi bài bridge trong cô độc, chính là chuyện đã từng xảy ra giữa tôi và Tiêu San. Khi viết "Đêm lạnh", tôi thường nghĩ: nếu như trước đây tôi không viết đống tiểu thuyết kia, thì từ Quế Lâm trốn chạy ra, đến hiệu sách làm một chân hiệu đính, lỡ như căn bệnh lao phổi từng mắc trước đây tái phát, tôi chắc chắn sẽ rơi vào kết cục như Vương Văn Tuyên. Tôi còn có một người bạn là nhà tản văn Mâu Sùng Quần, anh ấy từng xuất bản mấy tập sách, mắc bệnh lao phổi lâu năm, thời kỳ đó làm việc ở hiệu sách chính thức Chính Trung Thư Cục, ở Bắc Bắc, tháng một năm 1945 bệnh chết trong bệnh viện, nghe nói lúc anh ấy nằm bệnh ở ký túc xá đến một ngụm nước cũng không uống được, lúc trút hơi thở cuối cùng trong bệnh viện cũng không có ai ở bên cạnh. Anh ấy cũng là một Vương Văn Tuyên. Tôi viết Vương Văn Tuyên, tuyệt đối không phải là vạch trần vợ anh ta, cũng không phải vạch trần mẹ anh ta. Tôi đồng tình với cả ba nhân vật chính. Nếu đổi lại một xã hội khác, một chế độ khác, họ sẽ sống rất tốt. Kẻ khiến họ chịu khổ như vậy chính là cái chế độ xã hội cũ bất hợp lý đó. Cuộc sống khổ sở thế này, hoàn cảnh tồi tệ thế này, những rắc rối liền nhiều lên. Tôi viết "Đêm lạnh" chính là để tố cáo xã hội cũ, tố cáo chế độ cũ.

Những năm này tôi thường nói, "Đêm lạnh" là một cuốn tiểu thuyết bi quan, tuyệt vọng. Khi tiểu thuyết được đăng liên kỳ trên "Văn nghệ Phục hưng", câu cuối cùng là "Đêm quả thật quá lạnh". Sau đó xuất bản bản in đơn hành, tôi liền thêm vào đằng sau một câu: "Cô ấy cần sự ấm áp". Ý nghĩa không hề thay đổi. Kỳ thực nói bi quan tuyệt vọng chỉ là một mặt. Suy nghĩ lúc bấy giờ của bản thân tôi vẫn chưa quên, cũng sẽ vĩnh viễn không quên. Mặc dù tôi vì cái "âm điệu u sầu cảm thương" đó mà chịu đủ lời phê phán, bản thân cũng chủ động kiểm điểm, nhưng việc tôi phát hành "Đêm lạnh" rõ ràng là đang tuyên án tử hình xã hội cũ, chế độ cũ. Tôi chỉ ra sự thống trị của Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch đã thối rữa triệt để, không thể tiếp tục duy trì được nữa. Cái cũ diệt vong, cái mới ra đời; bóng tối qua đi, ánh sáng ban mai đến. Điều kỳ lạ là chỉ trên dải băng của bản dịch tiếng Nhật của tiểu thuyết mới có người chỉ ra đây là một cuốn sách tràn ngập hy vọng. Có một nữ sinh viên Tây Đức đang nghiên cứu tác phẩm này của tôi để chuẩn bị viết luận văn, đã viết thư hỏi tôi: "Từ lập trường ngày nay mà nhìn, anh có sửa đổi miêu tả về mấy nhân vật chính không (tỉ như tính cách của Vương Văn Tuyên không hèn nhát đến thế, Thư Sinh không nghiêm túc đến thế, người mẹ không lạc hậu đến thế)?" (nguyên văn) Tôi muốn trả lời cô ấy rằng: "Tôi không định sửa đổi." Trước đây tôi đã sửa hai lần, chính là vào lúc in bản in đơn hành "Đêm lạnh" năm 1947 và lúc biên soạn hai tập cuối của "Toàn tập" năm 1960. Vốn dĩ tôi muốn xếp chung "Đêm lạnh" với "Viên nghỉ mát" và "Phòng bệnh thứ tư" thành một tập, nhưng người bạn đảm nhiệm vai trò biên tập ở nhà xuất bản cho rằng làm như vậy, số trang quá nhiều, không tiện đóng sách, tôi mới quyết định biên soạn thêm một cuốn, tách "Đêm lạnh" ra, xếp chung với cuốn "Bàn về sáng tác của bản thân" đang viết lúc bấy giờ. Cho nên tập mười bốn xuất bản muộn nhất, đến tháng tám năm 1962 mới in xong, số lượng in không quá mấy ngàn bản. Thời kỳ đó đấu tranh trong giới văn nghệ vô cùng gay gắt, lại vô cùng phức tạp, tôi thường cảm thấy cái gậy lớn "nhổ cờ trắng" vẫn luôn giơ cao sau lưng mình, tôi không thể nói là mình không sợ, đôi khi tôi cũng rất cẩn trọng, nhưng hễ động lòng là căn bệnh hay quên lại tái phát, cái gì cũng mặc kệ. Bài phát biểu của tôi tại Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ hai ở Thượng Hải năm 1962 chính là "ra lò"① như thế. Tôi đã chịu đủ khổ cực vì bài phát biểu đó trong mười năm hoạ kiếp, bản thân cũng đã kiểm điểm nhiều lần. Giờ đây nghĩ lại nội dung bài phát biểu đó, chẳng qua chỉ nói một số lời thông thường, sẽ không vượt quá bao nhiêu so với những gì tôi đã nói trong tập mười bốn của "Toàn tập". Khi tôi nhắc đến "Viên nghỉ mát" và "Phòng bệnh thứ tư" (cũng nhân tiện nhắc đến "Đêm lạnh") trong "Lời bạt" tập mười ba của "Toàn tập" viết năm 1960, tôi đã dùng giọng điệu tự phê bình. Tôi thậm chí còn nói: "Có người phê phán tôi 'đồng tình với nhân vật chính, thương hại họ, phẫn nộ vì họ, thế nhưng lại không chỉ ra một con đường sáng cho những con người bị cuộc sống áp bức đến đường cùng đáng sợ này. Không có một nhân vật chính nào đứng lên đấu tranh để cải tạo cuộc sống'. Tôi không sao phản bác được."

Tôi quá cẩn trọng rồi. Tại sao lại không thể phản bác chứ? Nhiều năm qua tôi vẫn luôn suy nghĩ, tòa án xét xử một kẻ tội phạm, có nhân chứng vật chứng, có người bị hại, có thây ma, chứng minh bị cáo tội ác tày trời, cuối cùng tuyên án tử hình, chẳng lẽ việc xét xử như vậy không hợp pháp, bắt buộc phải có người bị hại đứng ra đánh bị cáo một trận nhừ tử, mắng nhiếc một trận tơi bời hoặc hô vạn tuế ba lần hướng về "quan lớn thanh thiên" mới được coi là chính xác hay sao? Tôi tố cáo xã hội cũ, tuyên án tử hình chế độ cũ, với tư cách là một nhà văn tôi có quyền này, cũng có trách nhiệm này. Khi viết "Đêm lạnh", tôi chính là nghĩ như vậy, cũng chính là làm như vậy. Tôi căm ghét cái chế độ đó, khinh miệt cái chế độ đó. Tôi chỉ có một tư tưởng kiên định: nó nhất định phải diệt vong. Có lý do gì để trách mắng những con người nhỏ bé ấy không đứng lên "đấu tranh"? Trí thức nước ta xưa nay vẫn vô cùng lương thiện, chỉ cần có thể sống tiếp, họ liền sẵn sàng làm việc. Thế nhưng Vương Văn Tuyên dưới điều kiện chính trị và xã hội lúc bấy giờ, muốn sống tiếp cũng không thể nào làm được.

Về "Đêm lạnh" tôi không muốn nói gì thêm nữa, kỳ thực cũng không cần nói nhiều nữa. Tháng sáu năm ngoái, khi dự hội họp ở Bắc Kinh, lúc rảnh rỗi tôi đã đọc lại "Đêm lạnh" được thu trong tập mười bốn của "Toàn tập". Tôi thích cuốn tiểu thuyết này, tôi càng thích bản sửa đổi được thu trong "Toàn tập" này hơn. Tôi bị dồn nén quá mức khó chịu rồi, tôi muốn nói một câu thật lòng: nó không phải là một cuốn sách bi quan, nó là một tác phẩm hy vọng, sự tiêu tan của bóng tối há chẳng phải là để nghênh đón ánh sáng ban mai sao! Phần thứ tư của "Hồi ức" được viết trong nhà khách ở Bắc Kinh, trong bài viết tôi từng nhắc đến "cảnh tượng sửa đổi cuốn tiểu thuyết này trên một tòa lầu nhỏ ở phố Học Đạo, Thành Đô vào cuối năm 1960", cuộc sống lúc bấy giờ không những tôi không quên, mà đối với tôi còn vô cùng thân thiết. Nhờ sự sắp xếp của người bạn Lý Tông Lâm, tôi nhận được sự chăm sóc đặc biệt, một mình ở yên trong tòa lầu nhỏ đó để viết bài. Tôi đã viết được mấy truyện ngắn và một cuốn tiểu thuyết vừa trở thành phế phẩm trong căn phòng ngập tràn ánh nắng đó. Trong cuộc sống an nhã suốt ba tháng ấy, tôi cũng lần lượt hiệu đính bản thảo của ba cuốn tiểu thuyết, cuốn cuối cùng chính là "Đêm lạnh".

Lúc hiệu đính "Đêm lạnh", lòng tôi không hề bình yên. Đó là thời kỳ gọi là "ba năm thiên tai", tôi với tư cách là một vị khách sống trên lầu nhỏ, sẽ không thiếu thứ gì. Nhưng những chuyện xung quanh tôi cũng láng giáng biết một chút. Tỉ như tấm bảng "Rau xanh cung cấp trong ngày" treo ở góc phố nào đó, đôi khi tôi cũng nhìn thấy, mấy lần đều là cung cấp "bánh lọt (liangfen)" bao nhiêu đó. Có một ngày tôi vừa bước ra khỏi cửa lớn, nhìn thấy một người cầm một chiếc bát đựng rau, bên trong đựng một miếng bánh lọt trắng, anh ta nói với một người quen ở bên cạnh: "Chỉ có chút xíu thế này thôi."

Vào lúc việc cung cấp căng thẳng như vậy, biểu huynh của tôi đổ bệnh. Vị biểu huynh này chính là "biểu huynh Hương" mà tôi từng nhắc đến trong "Môi trường của gia đình" năm 1932, cũng chính là người nhận thư trong lời tựa tái bản lần thứ mười của "Gia" mang tên "Gửi một người biểu huynh của tôi". Tôi học tiếng Anh, anh ấy chính là người thầy vỡ lòng của tôi. Trước khi tôi thi vào lớp dự bị trường chuyên ngữ Thành Đô vào mùa thu năm 1920, anh ấy đã giúp đỡ tôi không ít. Thế nhưng sau đó vào thời kỳ khó khăn của anh ấy, tôi lại không thể dành cho anh ấy bất kỳ sự hỗ trợ nào. Tháng mười hai năm 1956, tôi về Thành Đô, anh ấy làm việc ở Đô Giang Yển, huyện Quán, không gặp được anh ấy. Năm 1960 tôi lại đến Thành Đô, thăm cô ruột, anh ấy vừa mới nghỉ việc về nhà, chúng tôi cùng đi công viên uống trà. Qua một thời gian tôi lại đến nhà cô ruột, biểu huynh đang đổ bệnh, trên bàn đặt đầy một cốc nước thuốc. Giọng của anh ấy vốn dĩ hơi khàn, lúc này nặng hơn một chút, anh ấy nói bác sĩ bảo mình bị "hỏa gan", không sao đâu. Sau đó cháu trai tôi bảo tôi rằng, gặp biểu huynh ở bệnh viện, nghi ngờ biểu huynh mắc bệnh lao phổi, khuyên anh ấy nằm viện điều trị, anh ấy không muốn, hơn nữa nằm viện cũng có khó khăn. Sau đó nghe nói biểu huynh đã đến ở trong ký túc xá của con trai ngoài thành, tôi bảo một người cháu gái đến thăm anh ấy. Triệu chứng bệnh ngày càng rõ rệt, lại không có đồ tẩm bổ, con trai anh ấy tìm cách mua chút đồ hộp, nói là anh ấy muốn ăn mì, tôi bảo cháu gái đạp xe đưa chút mì sợi qua. Không có phương tiện giao thông, tôi nói muốn đi thăm anh ấy, nhưng lại sợ phiền phức, ngày này qua ngày khác trì hoãn. Nghe nói anh ấy rất đau đớn, giọng khàn đặc hoàn toàn, giống hệt bệnh tình của Vương Văn Tuyên, tôi không ngờ anh ấy lại nhắm mắt xuôi tay nhanh đến thế. Có một ngày một người họ hàng bên nội đến báo cho tôi biết, biểu huynh đã chết, đã hỏa táng rồi. Không có tang lễ, không có lễ truy điệu, thời kỳ đó con người ta chỉ có thể đơn giản nói lời tạm biệt với người chết như vậy. Thế nhưng tôi vĩnh viễn mất đi cơ hội gặp lại biểu huynh. Mãi cho đến khi biết thi thể của anh ấy đã hỏa táng, tôi mới cảm thấy có rất nhiều điều muốn nói với anh ấy! Nói gì đây? Đối với anh cả và biểu huynh Hương, tôi biết ơn và áy náy biết bao nhiêu! Không có họ, một đứa trẻ không hiểu chuyện như tôi liệu có thể sống sót cho đến ngày hôm nay không?

Người họ hàng bên nội còn bảo với tôi rằng, anh ấy đã đi thăm cô ruột. Cô rất phẫn nộ, cô cảm thấy bất công. Cả đời cô chịu đủ khổ cực, qua tuổi tám mươi, lại còn nhìn thấy con trai mình chết thảm như vậy, cô nghĩ mãi không thông. Người họ hàng còn nói, tiền trợ cấp thôi việc của biểu huynh mới tiêu đi một phần nhỏ, hỏa táng cũng chẳng tốn bao nhiêu tiền. Sau khi biểu huynh qua đời, tôi không dám đến thăm cô, tôi không nghĩ ra lời nào để an ủi cô. Tôi không dám đối mặt với hiện thực, đành phải trốn tránh. Không lâu sau, vì nhiệm vụ khác tôi vội vã trở về Thượng Hải, trước lúc lên đường cũng không đến nhà cô ruột, chưa đầy nửa năm sau tôi đã nhận được tin dữ cô qua đời. Không thể chào tạm biệt hai mẹ con ở Thành Đô, tôi luôn cảm thấy mình nợ một món nợ tình cảm không sao trả hết. Mỗi lần lật đọc chương cuối của "Đêm lạnh", cảnh tượng quạnh hiu người mẹ ở bên con trai tựa như vô số móng tay đang dùng sức bóp đau trái tim tôi. Tôi dường như nghe thấy tiếng kêu thảm thiết không tiếng động trước lúc trút hơi thở cuối cùng của người con trai: "Hãy để tôi chết đi, tôi không chịu nổi sự đau đớn này nữa." Tôi nói, dù có nghĩ thông hay không nghĩ thông, bi kịch kéo dài đằng đẵng của trí thức buộc phải chấm dứt rồi.

Tôi gửi bản thảo của "Đêm lạnh" về Nhà xuất bản Văn học Nhân dân Bắc Kinh trước, rồi mới đáp tàu hỏa về Thượng Hải, Lý Tông Lâm tiễn tôi lên tàu. Lần này về Thành Đô nhận được sự giúp đỡ của ông ấy không ít, sau này dự Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc ở Bắc Kinh, cũng thường xuyên gặp mặt ông ấy. Ông ấy từng chịu đủ cực hình trong nhà tù Thịnh Thế Tài ở Tân Cương, trên người vẫn còn lưu lại vết thương và di chứng. Cuối năm 1964, lần cuối cùng nhìn thấy ông ấy ở Đại lễ đường Nhân dân Bắc Kinh, thần sắc ông ấy chán nản, bước đi khó khăn, tôi không thể trò chuyện nhiều với ông ấy. Lúc đó bè lũ Khang Sinh, Giang Thanh vô cùng hoạt bát, không ít người bị phê phán, tôi ước chừng ông ấy cũng sẽ gặp phiền phức, nhưng tuyệt đối không ngờ chưa qua mấy năm mà ông ấy đã bị nhục mạ đủ điều và bức hại đến chết ngay trong giai đoạn đầu của "Cách mạng Văn hóa". Hai năm trước tôi nhận được thông báo tổ chức lễ truy điệu ở Thành Đô để minh oan giải nỗi oan khuất cho ông ấy. Tôi gọi điện thoại nhờ người đại diện dâng một vòng hoa, đây chính là một chút tâm ý mà tôi có thể biểu thị đối với một người bạn đáng kính. Tôi là một người vô thần. Tôi tuyệt đối không tin thần linh và ma quỷ. Thế nhưng khi kết thúc bài "Hồi ức" này, tôi thật sự hy vọng có thần, có ma. Chúc cho linh hồn của đồng chí Tông Lâm được bình yên. Cũng chúc cho linh hồn của cô và biểu huynh của tôi được bình yên. ……——

Chú thích:

① "Ra lò": Thuật ngữ thịnh hành trong thời kỳ "Bè lũ bốn tên".