Maxwell trong hệ thống Ngẫu nhiên cực độ - Những cơ chế phức tạp để nuôi một con lừa - Nhà thơ Virgil bảo làm điều đó, và bây giờ ta hãy làm thế

Luận điểm trong chương trước là: các thuộc tính rủi ro của người anh (nhân viên ngân hàng mỏng manh) vô cùng khác biệt so với các thuộc tính rủi ro của người em (tài xế taxi có khả năng cải thiện nghịch cảnh tương đối). Tương tự, đặc điểm rủi ro của một hệ thống tập quyền khác với đặc điểm rủi ro của một liên bang gồm các đô thị tự trị hỗn độn. Loại thứ hai ổn định trong dài hạn nhờ vào ít nhiều biến động.

Nhà lý thuyết điện từ nổi tiếng James Clerk Maxwell từng đưa ra một lập luận khoa học chứng minh rằng sự kiểm soát chặt chẽ sẽ có tác dụng ngược và gây nổ tung. “Thiết bị điều chỉnh vận tốc động cơ^’ là một công cụ kiểm soát vận tốc động cơ hơi nước thông qua bù trừ các biến thiên đột ngột. Thiết bị này nhằm ổn định động cơ, và xem ra chúng đã làm được điều đó, nhưng nghịch lý thay, đôi khi chúng có những hoạt động thất thường và gây ra đổ vỡ. Sự kiểm soát nhẹ nhàng thì có tác dụng; nhưng sự kiểm soát chặt chẽ sẽ dẫn đến phản ứng quá mức, đôi khi làm cho động cơ vỡ tan thành nhiều mảnh. Trong một bài báo nổi tiếng “Về các thiết bị điều chỉnh vận tốc động cơ” xuất bản năm 1867, Maxwell lập mô hình hoạt động và chứng minh bằng toán học rằng việc kiểm soát chặt chẽ vận tốc động cơ dẫn đến bất ổn.

Thật ấn tượng là, các đạo hàm toán học tài tình của Maxwell và mối nguy hiểm của sự kiểm soát chặt chẽ có thể được khái quát hóa trong nhiều lĩnh vực và giúp ta vạch trần sự ổn định giả hiệu và tính mỏng manh dài hạn bị che giấu.32 Trên các thị trường, việc cố định giá cả, hay tương tự, việc loại trừ những nhà đầu cơ, thường được gọi là “những con buôn nhiễu sự” - và điều hòa những biến động họ gây ra - đem đến ảo tưởng về ổn định, với những giai đoạn yên tĩnh bị ngắt quãng bởi những cú nhảy lớn. Vì những người tham gia thị trường không quen với biến động, biến thiên giá nhỏ nhất cũng được quy cho thông tin nội gián, hay đổ cho sự thay đổi trạng thái của hệ thống, và sẽ gây ra hoảng loạn. Khi tỷ giá ngoại hối không bao giờ thay đổi, thì một dao động nhẹ, rất nhẹ, cũng làm cho dân chúng tin rằng thế giới sắp sửa kết thúc. Bơm vào thị trường đôi chút lộn xộn nhiều khi giúp bình ổn hệ thống.

Quả thật, làm mọi người xáo trộn đôi chút sẽ có lợi - điều đó tốt cho bạn và tốt cho họ. Đơn cử một ứng dụng trong đòi sống hàng ngày, thử hình dung ai đó cực kỳ đúng giờ và dễ đoán, luôn về nhà chính xác vào lúc 6 giờ mỗi ngày suốt 15 năm. Bạn có thể sử dụng thời điểm về đến nhà của anh để chỉnh đồng hồ. Anh bạn ấy sẽ làm cho cả nhà cuống cuồng lo lắng khi chỉ về muộn vài phút. Ai đó có lịch trình biến động hơn một chút - vì thế không thể dự đoán - chẳng hạn như hay dao động khoảng nửa giờ đồng hồ, sẽ không gây ra nỗi lo như thế.

Sự biến thiên cũng đóng vai trò thanh lọc. Những đợt đốt rừng nhỏ định kỳ giúp hệ thống làm sạch những vật liệu dễ cháy nhất để chúng không có cơ hội tích lũy. Việc ngăn ngừa cháy rừng xảy ra một cách hệ thống “vì mục đích an toàn” lại làm cho một vụ cháy rừng trở nên tồi tệ hơn. Vì những lý do tương tự, ổn định chẳng phải tốt cho nền kinh tế: các công ty trở nên suy yếu sau những thời gian dài làm ăn phát đạt đều đặn mà không có thoái trào, và tiềm ẩn những điểm dễ bị tấn công âm thầm tích tụ dưới bề mặt - vì thế trì hoãn khủng hoảng không phải là một ý hay. Tương tự, tình trạng thiếu biến động trên thị trường sẽ làm cho những rủi ro ngầm ẩn tích lũy mà không bị trừng phạt. Thị trường hoạt động càng lâu mà không có một chấn thương nào, thì thiệt hại khi chấn động xảy ra lại càng lớn.

Việc lập mô hình khoa học cho tác dụng ngược của sự ổn định này thật là đơn giản, nhưng khi tôi còn là một nhà giao dịch chứng khoán, tôi được biết một quy tắc suy nghiệm mà các cựu binh thường sử dụng, và chỉ những cựu binh lão làng dày dạn kinh nghiệm mới sử dụng: khi thị trường lập một “đáy mới”, nghĩa là rơi xuống mức chưa từng thấy suốt một thời gian dài, thì sẽ có nhiều “máu đổ”, và người ta sẽ tháo chạy. Nhiều người vốn không quen thua lỗ sẽ trải qua tình trạng thua lỗ lớn và sẽ phát sinh tai họa. Nếu mức đáy của thị trường chưa từng thấy trong nhiều năm, ví dụ như trong hai năm, nó sẽ được gọi là “mức đáy hai năm” và sẽ gây thiệt hại nhiều hơn so với mức đáy một năm. Đáng chú ý, họ gọi đây là việc “dọn dẹp” thị trường, nghĩa là đưa “những tay chơi yếu kém” ra khỏi thị trường. “Tay chơi yếu kém” rõ ràng là những người mỏng manh nhưng không biết và ảo tưởng bởi cảm nhận sai lầm về sự an toàn. Khi nhiều tay chơi yếu kém lao ra khỏi cửa, họ gây ra những vụ sụp đổ tập thể. Một thị trường biến động sẽ không để cho dân chúng đi suốt một thời gian dài mà không “dọn dẹp” rủi ro, qua đó ngăn ngừa sự sụp đổ thị trường.

Có một câu thành ngữ Latinh: Fluctuat nec mergitur (biến động, hay thả nổi, nhưng không chìm).

Cho tới giờ ta đã lập luận rằng, việc ngăn ngừa tính ngẫu nhiên trong một hệ thống có khả năng cải thiện nghịch cảnh chẳng phải lúc nào cũng là một ý hay. Bây giờ ta hãy xem xét tình huống trong đó việc bổ sung tính ngẫu nhiên làm một phương pháp vận hành tiêu chuẩn, hệt như nạp nhiên liệu cần thiết cho một hệ thống có khả năng cải thiện nghịch cảnh thường xuyên đói khát.

Một chú lừa vừa đói vừa khát bị bắt đứng giữa một khoảng bằng nhau giữa thức ăn và nước uống sẽ không tránh khỏi chết đói hay chết khát. Nhưng chú có thể được cứu sống nhờ bước ngẫu nhiên theo hướng này hay hướng kia. Câu chuyện ẩn dụ này được gọi là Chú lừa của Buridan, theo tên nhà hiền triết thời Trung cổ Jean de Buridan, người tiến hành thực nghiệm tư duy, cùng với những thứ phức tạp khác. Khi các hệ thống bị kẹt trong một tình thế bế tắc nguy hiểm, ngẫu nhiên và chỉ có ngẫu nhiên mới có thể tháo gỡ thế bế tắc và giải thoát hệ thống. Ở đây, bạn có thể thấy việc không có tính ngẫu nhiên tương đương với cái chết chắc chắn.

Ý tưởng bom thêm độ nhiễu ngẫu nhiên vào hệ thống để cải thiện chức năng của nó đã được áp dụng trong nhiều lĩnh vực. Theo một cơ chế gọi là cộng hưởng ngẫu nhiên, việc bổ sung độ nhiễu ngẫu nhiên vào bối cảnh giúp bạn nghe được âm thanh (ví dụ như tiếng nhạc) một cách chính xác hơn. Chúng ta đã thấy ảnh hưởng tâm lý của phản ứng vượt bậc giúp ta nhận ra tín hiệu giữa tiếng ồn; nhưng ở đây không phải là khía cạnh tâm lý mà là thuộc tính vật lý của hệ thống. Tín hiệu cầu cứu SOS yếu, quá yếu nên máy dò tín hiệu từ xa không thể nhận thấy, lại có thể trở nên dễ nghe hơn khi có độ nhiễu nền và sự giao thoa ngẫu nhiên. Thông qua bổ sung thêm tín hiệu, cộng hưởng ngẫu nhiên sẽ cho phép âm thanh tăng lên đủ để vượt qua ngưỡng dò tìm và trở nên có thể nghe được - trong tình huống này, không gì có tác dụng tốt hơn sự ngẫu nhiên, xảy ra một cách miễn phí.

Ta hãy xem phương pháp luyện kim, một kỹ thuật được sử dụng để làm cho kim loại cứng hơn và đồng nhất hơn. Phương pháp này liên quan đến việc gia nhiệt và kiểm soát quá trình làm nguội vật liệu, để tăng kích thước tinh thể và giảm khiếm khuyết. Cũng như chú lừa của Buridan, nhiệt lượng làm cho các nguyên tử thoát ra khỏi vị trí ban đầu và dạo bước ngẫu nhiên qua các trạng thái năng lượng cao hơn; quá trình làm nguội mang đến cho các nguyên tử thêm cơ hội tìm kiếm những cấu hình mới tốt hơn.

Từ thuở bé tôi đã từng va chạm với kiểu tác dụng tôi luyện này bằng việc nhìn cha tôi, vốn là con người của thói quen, rút ra một chiếc phong vũ biểu bằng gỗ mỗi ngày khi về đến nhà. Ông nhẹ nhàng gõ vào chiếc phong vũ biểu, rồi đọc dự báo thời tiết tại nhà. Yếu tố căng thẳng tác động vào chiếc phong vũ biểu giúp kích hoạt chiếc kim và cho phép ta tìm thấy vị trí cân bằng. Đó là một kiểu khả năng cải thiện nghịch cảnh cục bộ. Khơi nguồn cảm hứng từ kỹ thuật luyện kim, các nhà toán học sử dụng một phương pháp mô phỏng máy tính gọi là luyện mô phỏng để mang lại giải pháp tối ưu tổng quát cho các vấn đề và tình huống, những giải pháp mà chỉ có sự ngẫu nhiên mới có thể mang lại.

Tính ngẫu nhiên có tác dụng tốt trong nghiên cứu - đôi khi tốt hơn con người. Nathan Myhrvold33 khiến tôi chú ý qua một bài báo gây nhiều tranh cãi năm 1975 đăng trên tạp chí Science, cho thấy rằng phương pháp khoan ngẫu nhiên ưu việt hơn so với bất kỳ phương pháp nghiên cứu nào được thực hiện lúc bấy giờ.

Và trớ trêu thay, cái gọi là các hệ thống hỗn độn, những hệ thống trải qua một kiểu biến thiên được gọi là hỗn độn, có thể được bình ổn bằng cách bổ sung thêm tính ngẫu nhiên vào đó. Tôi đã xem quá trình minh họa kỳ quái về các hiệu ứng này do một nghiên cứu sinh trình bày: thoạt đầu anh cho những quả bóng tưng nảy hỗn độn trên một chiếc bàn do những rung động đều trên bề mặt bàn. Những cú sốc đều đặn này làm cho các quả bóng nhảy lên một cách lộn xộn. Rồi như thể có phép thuật, anh bật một chiếc công tắc và các bước nhảy của những quả bóng trở nên có trật tự và đều đặn. Phép thuật ở đây là, thay đổi cơ chế từ hỗn độn đến trật tự không phải xảy ra do triệt tiêu sự hỗn độn, mà do bổ sung thêm những cú sốc ngẫu nhiên, hoàn toàn ngẫu nhiên, nhưng với cường độ thấp. Tôi bước ra khỏi nơi thực nghiệm với niềm phấn khích đến mức tôi muốn thông báo với những người xa lạ trên đường rằng “tôi yêu sự ngẫu nhiên!”

Thật khó giải thích với người đòi rằng các yếu tố căng thẳng và bất trắc có vai trò nhất định trong cuộc sống - vì thế bạn có thể hình dung chuyện sẽ như thế nào khi giải thích điều này với các chính khách. Vậy mà đây là nơi cần có một liều lượng ngẫu nhiên nhất định nhất.

Tôi từng xem kịch bản của một bộ phim dựa vào câu chuyện một thành phố hoàn toàn bị cai trị bởi sự ngẫu nhiên - theo phong cách hết sức siêu hình kỳ lạ của tác giả kịch bản Borges. Theo những khoảng thời gian định trước, nhà cầm quyền sẽ gán ngẫu nhiên cho dân chúng một vai trò mới trong thành phố. Ví dụ như một ông hàng thịt giờ trở thành người bán bánh, và người bán bánh trở thành tù nhân vv… Cuối cùng, dân chúng nổi loạn chống đối nhà cầm quyền, đòi hỏi phải ổn định quyền không thể chuyển nhượng của họ.

Tôi lập tức nghĩ rằng người ta nên viết câu chuyện ngược lại: thay vì nhà cầm quyền gán ngẫu nhiên công việc cho dân chúng, ta sẽ để cho dân chúng gán ngẫu nhiên công việc cho những người cai trị, đưa họ lên bằng cách xổ số và cũng bãi chức họ một cách ngẫu nhiên. Điều đó cũng như phép luyện mô phỏng - và xem ra nó cũng không phải là kém hữu hiệu. Hóa ra người cổ đại - lại người cổ đại! - đã ý thức được điều này: các đại biểu quốc hội Athens được chọn bằng cách rút thăm, một phương pháp nhằm bảo vệ hệ thống không bị suy đồi. May thay, hiệu ứng này đã được nghiên cứu với các hệ thống chính trị hiện đại. Trong một mô phỏng máy tính, Alessandro Pluchino34 và các đồng nghiệp đã chứng minh việc bổ sung một số chính khách được chọn ngẫu nhiên vào quá trình có thể cải thiện chức năng của hệ thống quốc hội.

Hoặc đôi khi hệ thống cũng hưởng lợi từ một kiểu căng thẳng khác. Đối với Voltaire, hình thức chính phủ tốt nhất là chính phủ được tôi luyện bằng ám sát chính trị. Tội giết vua là một công việc tương tự như việc gõ vào chiếc phong vũ biểu để làm cho nó hoạt động tốt hơn. Điều đó cũng tạo ra sự cải tổ thường là cần thiết nhưng chẳng bao giờ được thực hiện một cách tự nguyện. Chỗ trống xuất hiện ở cấp cao sẽ cho phép hiệu ứng tôi luyện tạo ra nhà lãnh đạo tốt hơn. Tình trạng chết yểu trong xã hội giảm đã làm mất đi sự luân chuyển quản lý theo chủ nghĩa tự nhiên. Giết chóc là một quá trình tiêu chuẩn để kế tục trong giới mafia (vụ tôi luyện được biết tới gần đây nhất là khi John Gotti ám sát kẻ tiền nhiệm của ông ta trước nhà hàng bít-tết New York để trở thành ông trùm mafia). Ngoài giới mafia, các ông chủ và thành viên lãnh đạo giờ đây đều tại vị lâu hơn, gây trở ngại trong nhiều lĩnh vực: các giám đốc điều hành, các học giả biên chế, các chính khách, các nhà báo - và chúng ta cần bù trừ tình trạng này bằng việc xổ số ngẫu nhiên.

Đáng tiếc thay, bạn không thể xổ số ngẫu nhiên để xóa bỏ sự tồn tại của một đảng chính trị. Điều gây khó chịu cho người Mỹ không phải là hệ thống hai đảng, mà là việc mắc kẹt quá lâu với cùng hai đảng đó. Các đảng không có ngày hết hạn sử dụng nội tại hữu cơ.

Cuối cùng, người cổ đại cũng thực hiện hoàn hảo phương pháp rút thăm ngẫu nhiên trong những tình huống ít nhiều khó khăn hơn - và họp nhất nó vào những điềm báo tiên tri. Việc rút thăm này thật ra là nhằm chọn một lối thoát ngẫu nhiên mà không phải đưa ra một quyết định, vì thế người ta sẽ không phải sống với gánh nặng hệ quả về sau. Bạn làm theo những điều thần thánh bảo bạn làm, nên bạn sẽ không phải tự phê phán dằn vặt mình sau này. Một trong các phương pháp này, được gọi là “bói thơ” (virgilianate, nghĩa là số phận được quyết định bỏi nhà thơ Virgil), liên quan đến việc mở ngẫu nhiên tập thơ Aeneid của Virgil, và xem dòng thơ tìm thấy như sự hướng dẫn hành động. Bạn nên sử dụng phương pháp này cho mọi quyết định kinh doanh hóc búa. Tôi sẽ lặp lại điều này cho đến khi khản giọng: người cổ đại liên quan đến những phương pháp và bí quyết ngầm ẩn và tinh tế để khám phá tính ngẫu nhiên. Ví dụ, tôi đã thực sự tiến hành việc thử nghiệm ngẫu nhiên như thế trong nhà hàng. Ứng với độ dài và sự phức tạp của cuốn thực đơn, buộc tôi phải phụ thuộc vào cái mà các nhà tâm lý học gọi là sự áp đặt của chọn lựa, với cảm giác ray rứt sau khi đã chọn rằng, giá như mình chọn cái khác thì hơn nhỉ, thế nên tôi nhắm mắt lặp lại một cách hệ thống chọn lựa của một nam giới to béo nặng cân nhất trong bàn; và khi không ai như thế hiện diện trong bàn ăn, tôi chọn ngẫu nhiên từ thực đơn mà không buồn đọc tên món ăn, với cảm giác bình yên rằng thần Baal đã chọn hộ tôi.

QUẢ BOM HẸN GIỜ ĐƯỢC GỌI LÀ ỔN ĐỊNH

Chúng ta đã thấy rằng việc không chủ động đốt rừng suốt một thời gian dài có thể làm tích lũy những vật liệu dễ cháy. Người ta bị sốc và nổi cáu khi tôi bảo với họ, không có những bất ổn chính trị, thậm chí chiến tranh, sẽ làm xu hướng nổ và vật liệu nổ tích tụ bên dưới bề mặt.

Bước thủ hai:

Liệu những cuộc chiến (nhỏ) có cứu giúp mạng sống hay không?

Triết gia chính trị theo đường lối đả phá thời kỳ Khai sáng Joseph de Maistre lưu ý rằng các cuộc xung đột giúp các nước hùng mạnh hơn. Nhận định này gây tranh cãi vô cùng - chiến tranh không phải điều tốt; là nạn nhân của một cuộc nội chiến tàn khốc, tôi chứng thực về những nỗi kinh hoàng của nó. Nhưng điều tôi thấy thú vị và súc tích trong lập luận của ông là, ông vạch ra sai lầm của việc phân tích những thiệt hại từ một biến cố cho trước mà lại bỏ qua phần còn lại của câu chuyện. Một điều khác cũng thú vị là, người ta có xu hướng thấu hiểu điều ngược lại một cách dễ dàng hơn, nghĩa là chú ý tới sai lầm của việc phân tích lợi ích tức thời mà không xem xét đến những tác dụng phụ dài hạn, vì chúng ta xem xét thương vong chiến tranh là những thiệt hại mà không xem xét đến bước thứ hai, những gì xảy ra sau đó - không giống như những người làm vườn, vốn biết rõ rằng việc tỉa ngọn sẽ kích thích cây lớn mạnh.

Tương tự, hòa bình - kiểu hòa bình cưỡng bức, ức chế, phi tự nhiên - có thể phải hy sinh nhiều sinh mạng: chỉ cần xem tính tự mãn dẫn đến cuộc Chiến tranh thế giới thứ I sau gần như cả thế kỷ tương đối hòa bình ở châu Âu, cùng với sự vươn lên của nhà nước tập quyền với lực lượng quân đội hùng hậu.

Một lần nữa, ai trong chúng ta cũng đều yêu hòa bình, yêu sự bình yên trong tâm hồn và sự ổn định kinh tế, nhưng không muốn trở thành những kẻ khốn khổ trong dài hạn. Chúng ta tiêm vắc-xin phòng bệnh mỗi đầu năm học mới (bơm vào người chúng ta một chút vi khuẩn gây hại để xây dựng kháng thể) nhưng chúng ta không áp dụng cơ chế này cho lĩnh vực kinh tế và chính trị.

Nói gì với các nhà hoạch định chính sách nước ngoài

Tóm lại, việc kiềm chế biến động giả tạo chẳng những làm cho hệ thống có xu hướng trở nên cực kỳ mỏng manh; mà còn che giấu những rủi ro có thể nhận thấy. Nên nhớ rằng biến động là thông tin. Thật ra, các hệ thống này có xu hướng quá yên tĩnh và chỉ bộc lộ biến động tối thiểu trong khi thật ra các rủi ro đang âm thầm tích lũy bên dưới bề mặt. Cho dù ý định công khai của các nhà lãnh đạo chính trị và các nhà hoạch định chính sách kinh tế là bình ổn hệ thống thông qua ngăn chặn biến động, thế nhưng kết quả có xu hướng ngược lại. Các hệ thống bị kiềm chế một cách giả tạo này trở nên dễ mắc phải các biến cố Thiên Nga Đen. Những môi trường này cuối cùng sẽ ồ ạt nổ tung, kiểu như chúng ta đã thấy trong hình 3, tác động đến tất cả mọi người đang trong tình trạng không phòng vệ và đánh đổ những năm tháng ổn định, và hầu như trong mọi trường hợp, kết thúc còn tồi tệ hơn nhiều so với trạng thái biến động ban đầu. Quả thật, thời gian đè nén trước khi bùng nổ càng lâu, mối thiệt hại xảy ra càng tồi tệ đối với cả các hệ thống kinh tế và chính trị.

Đi tìm ổn định thông qua thực hiện bình ổn (mà quên đi bước thứ hai) là một canh bạc của kẻ ngốc đối với các chính sách kinh tế và chính trị. Danh sách này dài một cách đáng ngại. Ta hãy xem một chính phủ suy đồi như chính phủ Ai Cập trước những cuộc nổi dậy năm 2011, được Hoa Kỳ hỗ trợ suốt bốn thập niên nhằm “tránh rối loạn”, với tác dụng phụ là một bè lũ cướp bóc sử dụng siêu quyền lực làm trợ thủ - hệt như các nhà ngân hàng lợi dụng vị thế “quá lớn nên không thể thất bại” của họ để cướp bóc của những người nộp thuế và tự trả lương thưởng cao ngất cho mình.

Ảrập Saudi là đất nước hiện làm cho tôi lo ngại và bực bội nhất; đó là trường họp tiêu chuẩn về sự bình ổn từ trên xuống dưới được cưỡng chế thi hành bằng siêu quyền lực với tổn thất trên mọi phương diện đạo đức và luân lý, và dĩ nhiên, với tổn thất về sự ổn định thật sự.

Vì thế, đất nước “đồng minh” với Hoa Kỳ này là một nền quân chủ tuyệt đối, không có hiến pháp. Nhưng đó chưa phải là điều gây sốc về mặt đạo lý. Một nhóm từ 7 đến 15 nghìn thành viên của hoàng gia điều hành nơi này, dẫn đến lối sống xa hoa hưởng lạc, đối lập rõ ràng với những ý tưởng trong sáng nhất đưa họ lên cương vị đó. Hãy xem thử sự đối lập này: từ những bộ tộc ở hoang mạc khắc nghiệt mà tính chính thống của họ hình thành từ sự khắc khổ kiểu cộng đồng Amish, nhưng nhờ vào siêu quyền lực, biến thành việc tìm kiếm lạc thú xa hoa vô độ - hoàng đế công khai đi tìm khoái lạc với đoàn tùy tùng lấp đầy bốn chiếc máy bay Jumbo. Hoàn toàn khác với tổ tiên. Các thành viên hoàng tộc hiện chất đống của cải chủ yếu trong các két sắt ở phương Tây. Nếu không có sự can thiệp của Hoa Kỳ, đất nước này chắc sẽ có một cuộc nổi dậy, một vụ ly khai theo vùng, một kiểu rối loạn nào đó rồi biết đâu bây giờ đã đạt được ít nhiều ổn định. Nhưng việc ngăn ngừa độ nhiễu làm cho vấn đề trở nên tồi tệ hơn trong dài hạn.

Rõ ràng “liên minh” giữa hoàng gia Ảrập Saudi và Hoa Kỳ là nhằm mang lại sự bình ổn. Bình ổn cái gì? Người ta có thể đảo lộn hệ thống trong bao lâu? Thật ra, nói “bao lâu” là không phù hợp: sự bình ổn này tương tự như một khoản vay ngân hàng cuối cùng phải hoàn trả. Và có những vấn đề đạo lý tôi để dành cho chương 24, đặc biệt là những lý lẽ ngụy biện khi người ta tìm kiếm một kiểu biện bạch “vì lợi ích của…” để vi phạm một nguyên tắc đạo đức bất di bất dịch.35 Gần như không ai nhận ra rằng, nỗi cay đắng của người Iran đối với Hoa Kỳ bắt nguồn từ việc nước Mỹ - một nền dân chủ - đã dựng lên một nền quân chủ, một hoàng đế đàn áp của Iran, cướp bóc nơi này nhưng ban cho Hoa Kỳ “sự ổn định” trong việc tiếp cận vùng vịnh Persic. Chế độ chính trị thần quyền ở Iran ngày nay chủ yếu là hệ quả của sự đàn áp như thế. Chúng ta cần học cách suy nghĩ đến bước thứ hai, chuỗi hệ quả và các tác dụng phụ.

Rắc rối hơn, chính sách của Hoa Kỳ đối với Trung Đông vốn từ lâu và đặc biệt sau ngày 11 tháng 9 năm 2001, vẫn chú trọng quá mức vào việc đàn áp mọi biến động chính trị dưới danh nghĩa ngăn chặn “trào lưu Hồi giáo chính thống” - một mỹ từ mà gần như mọi chế độ đều sử dụng. Ngoài sự thật là việc giết người Hồi giáo lại càng làm cho họ sục sôi hơn, phương Tây và các liên minh Ảrập chuyên quyền của họ đã làm trào lưu Hồi giáo chính thống mạnh lên thông qua buộc họ phải hoạt động ngầm.

Đã đến lúc các nhà hoạch định chính sách Hoa Kỳ phải hiểu rằng họ càng can thiệp vào các nước khác vì lợi ích của sự bình ổn, họ càng mang đến bất ổn (ngoại trừ những trường hợp kiểu như trong phòng cấp cứu). Hay có lẽ đã đến lúc giảm vai trò của các nhà hoạch định chính sách trong các sự vụ chính sách.

Gói ghém lại sự đời: không có sự ổn định nào mà không có biến động.

CHÚNG TA GỌI TÍNH HIỆN ĐẠI Ở ĐÂY LÀ GÌ?

Định nghĩa về tính hiện đại của tôi là việc con người chi phối môi trường trên quy mô lớn, san bằng sự nhấp nhô, ngăn chặn sự biến động và các yếu tố căng thẳng của môi trường một cách hệ thống.

Tính hiện đại tương ứng với việc con người tước đoạt một cách có hệ thống từ hệ sinh thái đầy tính ngẫu nhiên - hệ sinh thái vật chất và xã hội, ngay cả hệ sinh thái nhận thức. Tính hiện đại không chỉ là giai đoạn lịch sử hậu trung cổ, hậu điền địa, và hậu phong kiến như định nghĩa trong các sách giáo khoa xã hội học. Đúng hơn, nó là tinh thần của một thời kỳ được đánh dấu bằng sự duy lý (chủ nghĩa duy lý ngây thơ), ý tưởng cho rằng con người có thể hiểu được xã hội, vì thế con người phải thiết kế xã hội. Cùng với nó là sự ra đời của lý thuyết thống kê và đường cong hình chuông quái dị. Cùng với nó là khoa học tuyến tính. Cùng với nó là khái niệm “hiệu quả” hay tối ưu hóa.

Tính hiện đại là chiếc giường Procustes, dù tốt hay xấu: việc rút ngắn con người cho vừa với những gì có vẻ hiệu quả và bổ ích, việc gọt chân cho vừa giày. Một vài khía cạnh của nó cũng có tác dụng: không phải mọi chiếc giường Procustes đều là sự rút ngắn con người tiêu cực. Một số người có thể hưởng lợi, cho dù hiếm thấy.

Thử so sánh cuộc sống tiện nghi và có thể dự đoán của chú sư tử trong vườn thú Bronx (với những khách tham quan chiều chủ nhật lũ lượt kéo đến nhìn chú với sự kết hợp của lòng hiếu kỳ, yêu thích và thương hại) so với một chú sư tử họ hàng đang sống tự do. Chúng ta, vào một lúc nào đó, đã từng có những con người tự do và những em bé tự do trước khi xảy ra thời kỳ vàng son của những bà mẹ ấp ủ bảo bọc con cái thái quá.

Chúng ta bước vào thời kỳ hiện đại được đánh dấu bởi những kẻ vận động hành lang, bởi chính những công ty trách nhiệm hữu hạn, vô cùng hữu hạn, các thạc sĩ quản trị kinh doanh, vấn đề của những kẻ ngốc, tính phàm tục (hay đúng hơn, việc khám phá lại những giá trị thiêng liêng mới mẻ như những lá cờ quốc gia để thay cho các bệ thờ tôn giáo), người thu thuế, nỗi khiếp sợ đối với các ông chủ, nghỉ cuối tuần ở những nơi chốn thú vị và cả tuần làm việc ở một nơi được xem là kém thú vị hơn, sự tách biệt giữa công việc và vui chơi (cho dù hai khía cạnh này từng là như nhau đối với nhiều người vào một thời đại khôn ngoan hơn), kế hoạch hưu trí, giới trí thức hay tranh cãi - những người sẽ phản đối định nghĩa tính hiện đại này, tư duy phàm tục, suy luận quy nạp, triết lý khoa học, sự can thiệp của khoa học xã hội, những bề mặt êm đềm, và các kiến trúc sư ích kỷ. Bạo lực được chuyển từ cá nhân sang nhà nước. Kỷ cương tài chính cũng thế. Ở chính giữa những điều này là sự chối bỏ khả năng cải thiện nghịch cảnh.

Người ta thường phụ thuộc vào ngôn luận, nghĩa là phụ thuộc vào sự rao giảng về các hành động và sự việc. Các doanh nghiệp nhà nước và các công chức - ngay cả người lao động trong những công ty lón - chỉ có thể làm những gì xem ra phù hợp với công luận, không như những doanh nghiệp chỉ mưu cầu lợi nhuận, bất kể có hay không có một câu chuyện kể nghe hay hay. Nên nhớ rằng bạn cần tên gọi màu xanh khi bạn kể một câu chuyện, chứ không phải khi bạn hành động: các nhà tư tưởng sẽ trở nên bất lực khi thiếu một từ “màu xanh”, nhưng những người hành động thì không cảm thấy thiếu. (Tôi đã có lúc thấy khó khăn khi truyền đạt cho những người trí thức tính ưu việt của thực hành trên phương diện tư duy.)

Tính hiện đại làm mở rộng thêm sự khác biệt giữa cảm tính và phù hợp - trong một môi trường tự nhiên, cảm tính là sự cảm nhận về một lý tính; ngày nay chúng ta phụ thuộc vào báo chí công luận cho những vấn đề cảm tính của con người như những chuyện tầm phào và những giai thoại, và chúng ta quan tâm đến đời sống riêng tư của những người ở những nơi rất xa xôi.

Thật vậy, trong quá khứ, khi ta không ý thức đầy đủ về khả năng cải thiện nghịch cảnh và cơ chế kháng thể tự nhiên hay tự tổ chức, ta xoay xở để tôn trọng các thuộc tính này thông qua xây dựng những niềm tin phục vụ mục đích quản lý các yếu tố bấp bênh mo hồ và giúp ta tồn tại. Ta giao phó sự cải thiện cho đại diện của các vị thần. Thời đó, ta có thể cho rằng vạn vật không thể tự chăm lo cho mình nếu không có vị đại diện nào đó, nhưng đó là đại diện của thần thánh, chứ không phải các vị thuyền trưởng có trình độ Harvard.

Vì thế, sự vươn lên của nhà nước tập quyền dứt khoát rơi vào tiến trình này - chuyển giao từ đại diện thần thánh sang đại diện con người. Câu chuyện nhà nước tập quyền là câu chuyện về sự tập trung và phóng đại các sai lầm của con người. Tính hiện đại bắt đầu bằng sự độc quyền kiểm soát bạo lực của nhà nước, và kết thúc bằng sự độc quyền kiểm soát tình trạng vô trách nhiệm ngân sách của nhà nước.

Trong hai chương tiếp theo, chúng ta sẽ thảo luận các yếu tố trọng tâm của tính hiện đại. Trước tiên, chương 7 sẽ nói về sự can thiệp ấu trĩ, với chi phí gắn liền với việc sửa chữa những thứ mà lẽ ra người ta nên để mặc đấy. Kế đến, trong chương 8 và để chuyển tiếp sang tập III, ta trình bày ý tưởng thay thế Chúa trời và thần thánh điều hành các biến cố tương lai bằng điều gì đó thậm chí còn mang tính tôn giáo chính thống hơn: niềm tin vô điều kiện vào ý tưởng dự đoán khoa học trong mọi lĩnh vực, mục đích nhào nặn tương lai thành những con số rút gọn bất kể có đáng tin cậy hay không, vì chúng ta đã xoay xở để chuyển từ niềm tin tôn giáo sang sự cả tin vào những thứ ngụy khoa học.