Như thường lệ vào cuối hành trình, khi tôi đang xem lại toàn bộ bản thảo trên một bàn ăn ở nhà hàng, ai đó từ nền văn hóa Xêmít đứng khuỵu một chân sẽ yêu cầu tôi giải thích về quyển sách. Lần này, đó là Shaiy Pilpel,156 người theo thuyết xác suất mà tôi từng âm thầm trao đổi suốt hai thập niên và không có chút chuyện phiếm nào. Thật khó tìm người đủ tri thức và tin cậy để yêu thích công việc gạn lọc bản chất câu chuyện, chứ không phải bới lông tìm vết.
Với quyển sách trước, một trong những người cùng đất nước của anh từng hỏi tôi cùng câu hỏi này, và tôi đã phải suy nghĩ về nó. Lần này, tôi thậm chí không cần cố gắng.
Hiển nhiên là Shaiy đã tự mình tóm tắt quyển sách luôn một mạch. Anh thật sự tin rằng toàn bộ các ý tưởng thực tế có thể cô đọng thành một vấn đề trọng tâm mà đại đa số mọi người trong một lĩnh vực nhất định, do chuyên môn hóa và bề ngoài hào nhoáng nhưng trống rỗng, thường bỏ lỡ hoàn toàn. Mọi thứ trong phép tắc tôn giáo đều xuất phát từ sự sàng lọc, ứng dụng và lý giải Nguyên tắc vàng: “Đừng làm cho người khác điều gì bạn không muốn họ làm cho bạn.” Ta thấy đây là logic của luật Hammurrabi. Và Nguyên tắc vàng là sự cô đọng thật sự, chứ không phải chiếc giường Procrustes, hay việc gọt chân cho vừa giày. Luận điểm chính không bao giờ là sự tóm tắt, mà giống như sự khỏi xướng.
Shaiy đúc kết lại như sau: Mọi thứ đều được lợi hay chịu thiệt từ sự biến động. Đối tượng mỏng manh sẽ bị thiệt hại bởi sự biến động và tình trạng bất định. Chiếc cốc thủy tinh trên bàn không ưa thích biến động.
Trong tác phẩm Dịch hạch (The Plague) của Albert Camus có một nhân vật dành một phần cuộc đòi đi tìm câu mở đầu hoàn hảo cho một cuốn tiểu thuyết. Sau khi có được câu mở đầu đó, toàn bộ cuốn sách là sự triển khai của phần mở đầu. Nhưng để hiểu và đánh giá câu mở đầu này, độc giả phải đọc toàn bộ cuốn sách.
Tôi nhìn qua bản thảo với một cảm giác phấn chấn êm đềm. Mọi câu trong quyển sách này đều là sự triển khai, ứng dụng, hay lý giải một châm ngôn ngắn gọn. Một số chi tiết và phần mở rộng có thể phản trực giác và phức tạp, nhất là khi liên quan đến việc ra quyết định trong bối cảnh vô minh, nhưng cuối cùng từ đó mọi thứ đều trôi chảy.
Độc giả cũng nên làm thế. Hãy nhìn quanh mình, nhìn vào đòi mình, các đối tượng, các mối quan hệ, các thực thể. Bạn có thể thay tính biến động bằng những thuộc tính khác thể hiện tính chất xáo trộn để cảm thấy rõ nghĩa hơn, nhưng thật ra cũng không cần thiết, vì tất cả đều có cùng ký hiệu khi ta diễn đạt bằng toán học. Thòi gian là biến động. Giáo dục, theo ý nghĩa định hình tính cách, nhân cách và tiếp thu những kiến thức thực thụ, cũng giống như sự xáo trộn; nhưng các nhà giáo dục và nền giáo dục nhằm mục đích trang bị bằng cấp nhãn mác lại ghét sự xáo trộn. Có những thứ bị đổ vỡ do sai lầm, nhưng những thứ khác vẫn nguyên vẹn. Có những lý thuyết bị xé tan, nhưng những thứ khác vẫn không suy suyển. Hoạt động phát minh đổi mới chính xác là thứ được lợi nhờ tình trạng không chắc chắn: có những người ngồi chờ tình cảnh bấp bênh bất trắc và sử dụng nó làm nguyên liệu, hệt như những người thợ săn thời cổ đại.
Prometheus hưởng lợi từ sự xáo trộn; Epimetheus bị thiệt hại do xáo trộn. Ta có thể phân chia loại người và chất lượng trải nghiệm của họ dựa vào sự liên lụy với rủi ro xáo trộn và niềm khao khát của họ đối với sự hỗn loạn: Các chiến binh Sparta đối lập với những người viết blog, những kẻ phiêu lưu khác với các thư ký tòa soạn, những người lái buôn Phoenicia không giống như các chuyên gia ngữ pháp Latinh, và những tên cướp biển không phải là thầy dạy vũ điệu tango.
Hóa ra mọi thứ phi tuyến đều có dạng lồi hay dạng lõm, hay cả hai, tùy thuộc vào cường độ của yếu tố gây căng thẳng. Ta đã thấy sự gắn liền giữa dạng lồi và tính ưa thích biến động. Vì thế, mọi sự việc đều yêu hay ghét biến động đến một mức nào đó. Mọi thứ.
Ta có thể dò tìm những đối tượng yêu thích biến động nhờ vào mối quan hệ có dạng lồi, hay sự tăng tốc yếu tố gây căng thẳng, vì mối quan hệ có dạng lồi là phản ứng của những đối tượng yêu thích xáo trộn. Ta có thể xây dựng những hệ thống được bảo vệ trước biến cố Thiên Nga Đen nhờ tìm ra mối quan hệ có dạng lõm. Ta có thể ra quyết định y khoa thông qua tìm hiểu mối quan hệ có dạng lõm với thiệt hại, và logic về khả năng tự chữa lành của Mẹ Thiên Nhiên; ta đang đứng trước sự vô minh về phía bên nào, ta sẽ mạo hiểm với sai lầm nào. Đạo đức nói chung liên quan đến những mối quan hệ có dạng lồi và khả năng chọn lựa bị đánh cắp.
Trên phương diện toán học, có thể chẳng bao giờ ta biết biến số x, nhưng ta vẫn có thể tham gia cuộc chơi với sự liên lụy rủi ro với biến số x, ta áp dụng chiến lược hai đầu để chế ngự nó; ta có thể kiểm soát hàm số f(x) theo biến số x, thậm chí khi x vẫn nằm ngoài tầm hiểu biết của ta. Ta có thể liên tục thay đổi f(x) cho đến khi ta cảm thấy tự tin thoải mái với x, nhờ một cơ chế gọi là biến đổi mối quan hệ lồi, một tên gọi dễ thương của chiến lược hai đầu.
Châm ngôn ngắn này cũng giúp bạn nhận ra những trường họp nào tính mỏng manh chiếm ưu thế hơn chân lý, tại sao ta lừa dối con em ta, và tại sao con người chúng ta đã vượt quá sức mình trong cái gọi là tính hiện đại.
Ngẫu nhiên phân tán (so với ngẫu nhiên tập trung) là cần thiết, chứ không phải là một quyền chọn: những thứ cồng kềnh to lớn đều ghét biến động. Những thứ nhanh chóng cũng ghét biến động. To lớn và nhanh chóng thật ghê tởm. Thời hiện đại không thích tính biến động.
Và Bảng Bộ Ba cho ta chỉ báo về những gì nên làm để sống trong một thế giới không muốn chúng ta am hiểu nó, một thế giới mà chính vì ta không am hiểu nên lại càng hấp dẫn.
Chiếc cốc là một vật thể chết; các vật thể sống được hưởng lợi từ sự biến động. Cách tốt nhất để xác minh rằng ta còn sống là kiểm tra xem ta có yêu thích biến động hay không. Nên nhớ món ngon sẽ không có hương vị gì nếu bạn không đói; các kết quả là vô nghĩa nếu không có nỗ lực, niềm vui mà không có nỗi buồn, tin tưởng mà không có sự vô minh, và cuộc sống đạo đức không còn là đạo đức khi ta không dám dấn thân và chấp nhận rủi ro cá nhân.
Và một lần nữa, quý độc giả, xin cảm ơn vì đã đọc quyển sách này.
