Không bao giờ quát tháo bằng tiếng Pháp - Bà lang vườn được tôn trọng - Lãnh thổ Thiên Nga Đen

Mùa thu năm 2009, tôi chợt nhận ra mình đang ở Hàn Quốc với đông đảo những người lịch thiệp đóng bộ đồ vét và thắt cà vạt. Ngồi trên ghế hội đồng là Takatoshi Kato, bấy giờ là phó giám đốc điều hành của một tổ chức quốc tế hùng mạnh. Trước khi hội đồng thảo luận, ông thuyết trình nhanh với chúng tôi qua các bảng PowerPoint về các dự báo kinh tế của ông và của cơ quan ông cho năm 2010, 2011, 2012, 2013, và 2014.

Đó là những ngày trước khi tôi quyết định phản kháng, khi tôi vẫn còn nói chậm rãi với một giọng rõ ràng, và cố gắng chỉ làm cho người ta hổ thẹn chứ không sỉ nhục họ. Lắng nghe Kato thuyết trình, tôi không thể kiểm soát bản thân và nổi cơn thịnh nộ trước hai nghìn người Hàn Quốc - tôi giận dữ đến mức gần như bắt đầu hét to bằng tiếng Pháp, quên mất rằng mình đang ở Hàn Quốc. Tôi chạy lên bục và nói với khán giả rằng lần tới ai đó đóng bộ vét và thắt cà vạt trình bày dự báo về những ngày nào đó trong tương lai, khán giả hãy yêu cầu gã đó trình bày những gì gã từng dự báo trong quá khứ - trong trường hợp này là những gì gã đã dự báo từ hồi hai đến năm năm trước đây (vào năm 2004, 2005, 2006, và 2007) cho hai năm 2008 và 2009 (những năm khủng hoảng). Họ sẽ xác minh rằng ngài Kato vô cùng đáng kính này và các đồng nghiệp của ông chẳng giỏi giang gì trong việc dự báo kinh tế, ấy là còn nói nhẹ. Và không chỉ ông Kato: thành tích quá khứ của chúng ta trong việc tìm hiểu các biến cố hiếm hoi quan trọng trong chính trị và kinh tế chẳng phải gần bằng không; mà chính xác bằng không. Tôi ứng biến luôn giải pháp của mình ngay tại chỗ. Chúng ta không thể bỏ tù những người dự đoán sai; chúng ta không thể ngăn mọi người hỏi về các dự báo; chúng ta không thể bảo mọi người đừng thuê một kẻ khác đưa ra những hứa hẹn về tương lai. “Tất cả những gì tôi muốn là được sống trong một thế giới trong đó những dự đoán như của ông Kato sẽ không làm hại quý vị. Và một thế giới như vậy có một thuộc tính độc đáo: sự mạnh mẽ.”

Ý tưởng đề xuất Bảng Bộ Ba hình thành ở đó vào lúc đó như một câu trả lời cho nỗi thất vọng của tôi: Mỏng manh-Mạnh mẽ-Khả năng cải thiện nghịch cảnh, như một sự thay thế cho các phương pháp dự báo.

Điều làm tôi nổi giận là do tôi nhận ra rằng việc dự báo không có tính chất trung dung. Việc dự báo có thể gây tổn thương rành rành cho những người chấp nhận rủi ro - chẳng khác gì đưa cho người ta thuốc son đông mãi võ để chữa ung thư hay trích huyết người ta như trong câu chuyện George Washington. Và ta có bằng chứng rõ ràng. Danny Kahneman45 - một cách đúng đắn - không ngót khuyên răn tôi về con giận dữ và bộc phát trước các thành viên đáng kính của tổ chức (đáng kính lúc bấy giờ), không phù hợp với một thành viên khôn ngoan của giới trí thức mà tôi đã trở thành. Thế nhưng anh lại càng hun đốt thêm nỗi thất vọng và con giận của tôi hơn qua việc cho tôi thấy bằng chứng của thiệt hại do can thiệp gây ra. Có vô vàn phát hiện thực nghiệm về việc trao cho ai một con số dự báo ngẫu nhiên sẽ làm tăng hành vi chấp nhận rủi ro của người đó, thậm chí nếu người đó biết việc dự báo là ngẫu nhiên.

Tất cả những gì tôi nghe được là những lời than phiền về những người dự báo, trong khi bước kế tiếp tuy rõ ràng nhưng hiếm khi được thực hiện: tránh hiện tượng lợn lành chữa thành lợn què từ việc dự báo. Chúng ta biết tránh không cho trẻ con nghịch phá, nhưng lại không biết tránh bị nghịch phá bởi thói ngạo mạn của những kẻ dự báo.

Người dự đoán

Điều làm cho cuộc đời trở nên đơn giản là: những người mạnh mẽ và có khả năng cải thiện nghịch cảnh thì không cần phải thấu hiểu chính xác về thế giới như những người mỏng manh - và họ không cần dự báo. Để tìm hiểu xem thử tình trạng dư thừa là một phương thức hành động không cần (hay ít cần) dự báo như thế nào, ta hãy sử dụng lập luận trong chương 2: Nếu bạn có tiền dư trong ngân hàng (cộng với cả kho hàng hóa có thể bán được như các hộp thịt dăm bông và thịt gà hay các thỏi vàng cất giấu dưới tầng hầm), bạn không cần biết chính xác biến cố gì sẽ gây ra những khó khăn tiềm ẩn.46 Biến cố ấy có thể là chiến tranh, bạo loạn, động đất, suy thoái, dịch bệnh, tấn công khủng bố, sự ly khai của bang New Jersey, bất kể thứ gì - bạn không cần dự đoán nhiều, không như những người ở vào tình thế ngược lại, nghĩa là những người đang nợ nần chồng chất. Những người ấy, do tính mỏng manh của họ, cần phải dự đoán một cách chính xác hơn rất nhiều.

Nhiều hơn hay ít hơn những chiếc răng đau

Bạn có thể kiểm soát tính mỏng manh nhiều hơn bạn tưởng. Thế nên ta hãy xác lập ba luận điểm:

(i) Vì việc dò tìm tính mỏng manh (hay khả năng cải thiện nghịch cảnh) - hay thật ra là đánh hoi xem nó ở đâu, như Tony Béo sẽ cho ta thấy trong các chương sau - thì dễ dàng hơn rất nhiều so với việc dự đoán và tìm hiểu diễn biến động học của các biến cố, nên toàn bộ sứ mệnh của chúng ta rút gọn lại thành nguyên tắc chính về những gì cần làm để tối thiểu hóa thiệt hại (và tối đa hóa lợi ích) từ những sai số dự báo, nghĩa là làm sao cho sự việc không bị sụp đổ mà còn hưởng lợi khi ta dẫu có sai lầm.

(ii) Ta không muốn thay đổi thế giới (hãy để dành công việc đó cho những người theo chủ nghĩa không tưởng Xô viết-Harvard và các fragilista khác); trước tiên chúng ta nên làm sao cho sự việc trở nên mạnh mẽ hơn trước những khiếm khuyết và sai số dự báo, hay thậm chí lợi dụng được những sai số này, nghĩa là “lấy mỡ nó rán nó.”

(iii) Cũng như với việc rán mỡ, có vẻ như lịch sử đã làm công việc lấy mỡ nó rán nó, khả năng cải thiện nghịch cảnh là câu chuyện sự việc đã vươn lên vượt qua nguồn gốc của mọi yếu tố căng thẳng vốn được gọi là thời gian như thế nào.

Hơn nữa, sau khi biến cố đã diễn ra, ta cần ngưng đổ lỗi cho việc thiếu khả năng nhìn thấy trước biến cố xảy ra (như một trận sóng thần, một cuộc nổi dậy của người Ảrập-Xêmít hay những vụ bạo loạn tương tự, động đất, chiến tranh hay khủng hoảng kinh tế), mà hãy đổ lỗi cho việc không am hiểu về tính mỏng manh (hay khả năng cải thiện nghịch cảnh); nghĩa là, “tại sao ta lại xây dựng những thứ mỏng manh trước các loại biến cố như thế?” Việc không dự đoán trước một trận sóng thần hay một biến cố kinh tế xảy ra thì có thể tha thứ được, nhưng việc xây dựng những thứ mỏng manh trước các biến cố này thì không thể tha thứ.

Cũng như đối với chủ nghĩa không tưởng ngây thơ, nghĩa là sự mù quáng về lịch sử, ta không thể trông cậy vào việc xóa bỏ lòng tham một cách duy ý chí và những nhược điểm khác của con người đã làm cho hệ thống trở nên mỏng manh. Con người đã cố gắng làm điều đó hàng nghìn năm nay mà con người vẫn cứ như thế, những chiếc răng đau vẫn tồn tại, chỉ nhiều hơn hay ít hơn mà thôi, cho nên ta không cần những kẻ lên mặt dạy đời nguy hiểm (những kẻ trông cứ như thể đang đau dạ dày kinh niên). Đúng hơn, hành động sáng suốt hơn và thực tế hơn là làm sao cho thế giới được bảo vệ trước lòng tham, hay thậm chí ta có thể hy vọng làm sao cho xã hội hưởng lợi nhờ vào lòng tham và những nhược điểm khác của loài người.

Bất chấp công luận chỉ trích, nhiều người trong ngành hạt nhân xem ra là những người hiếm hoi đã ý thức được vấn đề này và chấp nhận nó trong các hệ quả logic. Sau thảm họa lò hạt nhân Fukushima, thay vì dự đoán thất bại và xác suất thảm họa, các tổ chức hạt nhân sáng suốt này hiện đang nhận ra rằng, thay vì thế, họ nên tập trung vào sự liên lụy với thất bại - nghĩa là làm cho việc dự đoán hay không dự đoán về thất bại trở nên không phù hợp nữa. Đường lối này dẫn đến việc xây dựng những lò hạt nhân đủ nhỏ và gắn đủ sâu với đủ các lớp bảo vệ xung quanh để nếu có thất bại cũng không ảnh hưởng đến chúng ta nhiều; làm thế tuy tốn kém, nhưng vẫn tốt hơn không làm gì.

Một ví dụ minh họa khác, lần này trong kinh tế học, là câu chuyện chính phủ Thụy Điển đã chú trọng vào trách nhiệm ngân sách sau tình trạng khó khăn ngân sách vào năm 1991, nhờ đó giúp họ ít phụ thuộc vào các dự báo kinh tế hơn, cho phép họ nhún vai coi thường những cuộc khủng hoảng về sau.47

Ý tưởng đừng trở thành gà tây

Rõ ràng ai cũng có thể thấy, trước khi say xỉn, rằng chúng ta có thể đưa con người, một gia đình, một ngôi làng với một tòa thị chính lên mặt trăng, và dự đoán quỹ đạo của hành tinh hay ảnh hưởng nhỏ bé nhất trong vật lý lượng tử, nhưng chính phủ với các mô hình tinh vi tương tự vẫn không thể dự báo được các cuộc nổi dậy, khủng hoảng, thâm hụt ngân sách, biến đổi khí hậu, hay thậm chí giá đóng cửa của thị trường cổ phiếu sau vài giờ nữa.

Có hai lĩnh vực khác nhau: một lĩnh vực mà ta có thể dự đoán (đến một chừng mực nào đó) và lĩnh vực kia, lĩnh vực Thiên Nga Đen, mà ta nên để cho gà tây và những người bị gà tây chi phối hoạt động. Và ranh giới phân chia thật rõ ràng, hệt như sự phân chia ranh giới giữa chú mèo và chiếc máy giặt.

Đòi sống xã hội, kinh tế và văn hóa thuộc về lĩnh vực Thiên Nga Đen, thế giới vật lý thì không như thế. Hơn nữa, ý tưởng của chúng ta là tách biệt giữa một bên là những sự việc mà trong đó các biến cố Thiên Nga Đen thì không thể dự đoán và gây hệ lụy, và một bên là những sự việc mà trong đó các biến cố hiếm hoi không đáng ngại, do ta có thể dự đoán, hay do chúng không gây ra hậu quả gì.

Trong phần mở đầu quyển sách này, tôi đã nói rằng tính ngẫu nhiên trong lĩnh vực Thiên Nga Đen vốn không thể điều khiển được. Tôi sẽ nhắc lại điều đó cho đến khi khản giọng. Giới hạn này là chính xác, chấm hết, và không có cách nào vượt qua trên hành tinh này. Những gì không thể đo lường và không thể dự đoán vẫn cứ không thể đo lường và không thể dự đoán, bất kể bao nhiêu vị tiến sĩ với những cái tên tiếng Nga và tiếng Ân Độ bạn đặt cho công việc - và bất kể bao nhiêu lá thư hăm dọa tôi nhận được. Trên lãnh thổ Thiên Nga Đen, có một giới hạn tri thức mà ta không bao giờ có thể vượt qua, bất kể khoa học quản lý rủi ro và thống kê phát triển tinh xảo đến đâu.

Tác giả quyển sách này không tham gia nhiều lắm trong quá trình khẳng định việc người ta không thể biết mọi thứ về những vấn đề này; nói đúng ra, tinh thần hoài nghi tổng quát đã được nêu lên xuyên suốt lịch sử qua truyền thống lâu đời của các triết gia, bao gồm Sextus, Empiricus, Algazel, Hume, và nhiều người khác có tư tưởng hoài nghi và những người theo chủ nghĩa kinh nghiệm hoài nghi; tác giả chỉ có công định hình và hiện đại hóa tinh thần hoài nghi này thành một bối cảnh và giải thích bằng toán học cho lập luận chống gà tây của mình. Vì thế, công việc của tôi là về việc người ta nên nghi ngờ ở đâu, và không nên nghi ngờ ở đâu. Nói cách khác, hãy tập trung vào việc thoát khỏi Góc tọa độ thứ tư - Góc tọa độ thứ tư là tên khoa học tôi đặt cho lĩnh vực Thiên Nga Đen, mà trong đó chúng ta chịu rủi ro lớn với những biến cố hiếm hoi, được gọi là “biến cố đuôi” trong thống kê, và những biến cố này là không thể tính toán được.48

Bây giờ, điều tệ hại hơn là, do tính hiện đại, nên tỷ trọng của Ngẫu nhiên cực độ gia tăng. Hiệu ứng “được ăn cả ngã về không” đang trở nên xấu đi: một tác giả, một công ty, một ý tưởng, một nhạc sĩ, một vận động viên khi thành công sẽ có cả thế gian này trong túi, hoặc trắng tay hoàn toàn khi thất bại. Điều này làm xấu đi khả năng dự đoán vì hầu như mọi thứ trong đời sống kinh tế xã hội hiện nay bị chi phối bởi các biến cố Thiên Nga Đen. Sự phát triển tinh xảo của chúng ta tiếp tục đẩy ta lên quá sức mình, tạo ra những thứ mà ta ngày càng không thể hiểu nổi.

Không còn Thiên Nga Đen

Trong khi đó, suốt mấy năm qua, thế giới đã đi theo một con đường khác, từ khi người ta khám phá ra ý tưởng biến cố Thiên Nga Đen. Những người cơ hội chủ nghĩa hiện đang dự đoán và vẫn tiếp tục dự đoán các biến cố Thiên Nga Đen bằng những mô hình thậm chí còn phức tạp hơn từ những lý thuyết theo kiểu “hỗn loạn-phức hợp-thảm họa-lặp lại.” Thế nhưng, một lần nữa, câu trả lời thật đơn giản: càng đơn giản càng tốt; ta hãy chuyển sang thảo luận về tính mỏng manh (khả năng cải thiện nghịch cảnh).