Đoàn kịch rong này, André-Louis thầm nghĩ trong lúc anh ngồi xuống cùng ăn sáng với họ đằng sau ngôi nhà lưu động dưới ánh mặt trời rạng rỡ làm dịu đi cái lạnh giá buốt của buổi sáng tháng Mười một, quả là một nhóm người lạ lùng song cũng thật cuốn hút. Từ họ tỏa ra bầu không khí vui vẻ. Họ làm ra vẻ vô lo, và cười cợt về những khó khăn thử thách trong cuộc sống lang bạt của mình. Họ có vẻ giả tạo một cách kỳ dị, nhưng cũng thật đáng yêu; đầy vẻ diễn kịch trong cách thực hiện những việc bình thường nhất; phóng đại trong các cử chỉ; khoa trương màu mè trong lời nói. Quả thực, dường như họ thuộc về một thế giới khác, một thế giới không có thực chỉ trở thành thực tế trên ván sàn sân khấu, dưới ánh đèn. Tình đồng nghiệp thân thiết gắn bó họ với nhau, và André-Louis thầm suy nghĩ một cách chua chát rằng có lẽ chính sự hài hòa giữa họ là nguyên nhân tạo nên vẻ hão huyền của những con người này. Trong thế giới thực, sự tranh đoạt tham lam và việc giành giật quyền lợi không cho phép tình thân hữu như ở đây có đất dung thân.

Cả đoàn kịch chính xác có mười một người, ba phụ nữ và tám người đàn ông; và họ xưng hô với nhau bằng tên gọi trên sân khấu của mỗi người: những cái tên cho hay loại nhân vật họ biểu diễn, những vai diễn không bao giờ - hoặc có chăng cũng chỉ rất ít - thay đổi, cho dù họ có đang diễn vở kịch nào đi chăng nữa.

“Chúng tôi,” Pantaloon cho anh biết, “là một trong những đoàn kịch ít ỏi trung thành còn lại gồm các nghệ sĩ thực thụ, những người duy trì truyền thống Hài kịch Italia cổ xưa. Không có chuyện chúng tôi đi gây bực bội cho trí nhớ hay làm hỏng trí tuệ của chính mình với những câu thoại ngu ngốc vốn là kết quả của những sáng tác thông thái rỏm của một tác giả tệ hại nào đó. Tất cả chúng tôi đều tự làm tác giả cho phân vai của mình. Chúng tôi là những người ứng tác - những người ứng tác theo trường phái Italia cổ xưa và cao quý.”

“Tôi cũng đã đoán ra được điều đó,” André-Louis nói, “khi tôi khám phá ra các vị đang tập lại những đoạn ứng tác của mình.”

Pantaloon cau mày.

“Thưa quý ông trẻ tuổi, tôi đã để ý thấy khiếu hài hước của anh bạn có phần nghiêng về chua cay, nếu không muốn nói là độc địa. Tốt lắm. Tôi đoán rằng đó là thứ hài hước phù hợp với khuôn mặt của anh bạn. Nhưng nó có thể khiến anh bạn nhầm lẫn đấy, chẳng hạn như trong trường hợp này. Màn tập lại lời thoại đó - một việc rất không bình thường với chúng tôi - trở nên cần thiết vì cách diễn xuất thô kệch của anh bạn Leandre của chúng tôi. Chúng tôi đang tìm cách thông qua luyện tập ghi khắc vào tâm khảm anh ta thứ nghệ thuật mà Tự nhiên đã quên không ban cho anh ta như anh ta cần đến lúc này. Nếu anh ta cứ tiếp tục không thể hành động cho xứng với sự rèn giũa của chúng tôi... Nhưng chúng tôi sẽ không làm hỏng mất sự hài hòa hiện tại của mình để lo bóng lo gió về những điều không hay chúng tôi vẫn hy vọng có thể tránh được. Chúng tôi yêu quý Leandre của chúng tôi, bất chấp những khiếm khuyết của cậu ấy. Cho phép tôi giới thiệu anh bạn với đoàn kịch của chúng tôi.”

Và ông ta đi vào giới thiệu một cách chi tiết. Ông chủ đoàn chỉ về phía anh bạn Rhodomont cao lênh khênh đáng mến mà André-Louis đã làm quen.

“Đôi chân sếu và cái mũi khoằm của cậu ta là những phẩm chất bề ngoài cần thiết để vào vai những viên đại úy to mồm,” Pantaloon giải thích. “Hai buồng phổi của cậu ta đã minh chứng rằng lựa chọn của chúng tôi là đúng. Anh bạn phải nghe cậu ta gào lên mới được. Thoạt đầu, chúng tôi gọi cậu ta là Spavento hay Epouvapte. Nhưng gọi như thế thật không xứng với một nghệ sĩ xuất chúng đến vậy. Kể từ khi Mondor kiệt xuất làm kinh ngạc cả thế giới, chưa bao giờ có một kẻ to mồm khoác lác chuyên dọa người như vậy xuất hiện trên sân khấu. Vậy là chúng tôi dành cho cậu ta cái tên Rhodomont vốn đã được Mondor làm cho nổi tiếng; và tôi cam đoan với anh bạn, với tư cách một diễn viên và một người quý phái - vì tôi là một người quý phái, thưa quý ông trẻ tuổi, hay đã từng là như thế - rằng cậu ta đã chứng minh chúng tôi hoàn toàn đúng.”

Đôi mắt bé nhỏ của ông ta sáng lên trên khuôn mặt phúng phính trong lúc hướng ánh nhìn chăm chăm về phía người đang được tán tụng. Anh chàng Rhodomont ghê gớm đang bối rối trước nhiều lời ca ngợi đến thế, đỏ bừng mặt lên như một cô học trò khi bắt gặp cái nhìn trang trọng của André-Louis.

“Còn kia, chúng tôi có Scaramouche, người mà anh bạn cũng đã biết rồi. Đôi lúc ông ấy cũng là Scapin, và có khi là Coviello, nhưng chủ yếu vẫn là Scaramouche, vai diễn tôi xin nói với anh bạn là phù hợp nhất với ông ấy - theo tôi nghĩ đôi lúc còn quá phù hợp. Vì ông ấy không chỉ là Scaramouche trên sân khấu, mà cả ngoài đời thực. Ông ấy có lắm mưu mô, có nghệ thuật khiến đám đông phải dỏng tai lên lắng nghe, kết hợp với phong thái khiêu khích xấc xược trong vài trường hợp khi ông ấy coi như mình được an toàn trước mọi sự trả đũa. Ông ấy chính là Scaramouche, một kẻ gây sự vặt vãnh, ngay cả ở ngoài đời. Tôi còn có thể nói nhiều hơn. Nhưng về bản chất tôi là người nhân từ và bác ái với tất cả nhân loại.”

“Như ông cha xứ nói khi ông ta hôn cô nàng hầu bàn,” Scaramouche cằn nhằn, rồi tiếp tục ăn.

“Khiếu hài hước của ông ấy, anh sẽ thấy cũng giống như chính anh vậy, rất độc địa,” Pantaloon nói. Ông ta chuyển sang người tiếp theo. “Còn anh chàng có cái mũi nổi cục lên cùng khuôn mặt quê mùa cười cợt kia, tất nhiên rồi, là Pierrot. Cậu ta còn có thể là ai vào đây nữa?”

“Tôi có thể diễn vai các anh chàng tình nhân tốt hơn nhiều,” anh chàng thô kệch nói.

“Đó là ảo tưởng đúng kiểu của Pierrot,” Pantaloon nói với vẻ khinh khỉnh. “Gã vô lại nặng nề có lông mày sâu róm đã sống đến già đời trong tội lỗi và thói phàm ăn không ngừng lớn lên theo năm tháng này là Polichinelle. Mỗi người, như anh bạn có thể thấy, đều được Tự nhiên tạo ra cho vai diễn của mình. Anh chàng lanh lợi mặt đầy tàn nhang hợm hĩnh kia là Harlequin; không phải nhân vật Harlequin lòe loẹt bị sự suy đồi bây giờ làm cho đánh mất hình tượng vốn có của người con đầu lòng của Momus, mà là anh hề phụ, nguyên bản thực sự của Hài kịch, rách rưới vá víu, một gã hề xấc xược, hèn nhát, thô bỉ.”

“Mỗi người trong chúng tôi, như ông thấy đấy,” Harlequin lên tiếng, nhại lại ông chủ gánh, “đều được Tự nhiên tạo ra cho vai diễn của anh ta.”

“Về mặt tạo hình, anh bạn thân mến của tôi, chỉ về mặt tạo hình mà thôi, nếu không chúng tôi đã không gặp nhiều rắc rối đến thế trong việc dạy anh chàng Leandre bảnh trai này thành một người tình. Và ở đây chúng tôi có Pasquariel, người đôi khi là dược sư, có lúc là chưởng khế, và cũng thi thoảng là người hầu - một đồng nghiệp đáng mến, dễ tính. Ông ấy cũng là một đầu bếp, tuyệt hảo, vì vốn là người con của Italia, miền đất của những kẻ háu ăn. Và cuối cùng, anh bạn thấy đấy, là tôi, với vai trò người cha của đoàn kịch này, đồng thời cũng đảm nhiệm một cách rất hợp lý vai ông bố Pantaloon. Đôi lúc, đúng là tôi còn là một ông chồng bị lừa dối, và thỉnh thoảng là tay thầy lang dốt nát tự phụ. Nhưng hiếm khi tôi cảm thấy cần thiết phải gọi mình bằng cách khác ngoài cái tên Pantaloon, về phần còn lại, tôi là người duy nhất có một cái tên - một cái tên thực sự. Cái tên đó là Binet, thưa quý ông.”

“Bây giờ đến lượt các quý bà các cô... Đầu tiên theo thứ tự cao niên chúng ta có Phu nhân đang ngồi kia.” Ông chủ đoàn kịch đưa bàn tay núc ních hướng về phía một người phụ nữ tóc vàng đẫy đà tươi cười bốn mươi lăm tuổi, đang ngồi trên bậc thang thấp nhất của ngôi nhà di động. “Bà ấy là Duegne của chúng tôi, hay Mẹ, hay Vú, tùy theo yêu cầu vở diễn. Bà ấy được gọi một cách đơn giản và cao quý là Phu nhân. Nếu từng có lúc nào đó bà ấy có một cái tên trên thế gian này, thì đã từ lâu bà ấy lãng quên nó, mà điều đó có khi lại hóa hay. Rồi chúng tôi có cô nàng hoạt bát với cái mũi hếch và cái miệng rộng này, người tất nhiên là cô hầu Columbine của chúng tôi, và cuối cùng, con gái tôi Climene, một diễn viên chuyên diễn vai các cô thiếu nữ đang yêu với tài năng không thể tìm thấy người tương xứng bên ngoài nhà hát Comédie Française, nơi mà con gái tôi chẳng ưa nổi chứ đừng nói gì tới việc mong được trở thành một thành viên.”

Climene đáng yêu - và cô gái thực sự đáng yêu - hất những lọn tóc nâu hạt dẻ lượn sóng của nàng và bật cười trong khi đưa mắt nhìn sang André-Louis. Đôi mắt cô gái, đến lúc này anh đã nhận ra, không phải màu xanh, mà có màu hạt dẻ.

“Đừng tin bố tôi, thưa ông. Ở đây tôi là một bà hoàng, và tôi thích là một bà hoàng hơn trở thành một nô lệ ở Paris.”

“Tiểu thư,” André-Louis nói, khá nghiêm chỉnh, “sẽ là một bà hoàng ở bất cứ nơi nào cô hạ cố trị vì.”

Cô gái chỉ đáp lại bằng cái đưa mắt e dè - e dè song vẫn đầy lôi cuốn - từ dưới đôi mi đang rung động. Trong lúc đó, bố cô đang lớn tiếng oang oang với anh chàng trẻ tuổi chuyên đóng vai người tình - “Cậu nghe đấy, Leandre! Cậu phải luyện để nói được những lời như thế chứ.”

Leandre nhướng đôi lông mày ủ rũ lên. “Cái đó ư?” anh ta nói, rồi nhún vai. “Chỉ là những lời tầm thường nhàm chán nhất.”

André-Louis bật cười tán thưởng. “Quý ông Leandre có trí tuệ sắc bén hơn so với ông thừa nhận đấy. Ông thật tinh tế khi cho rằng gọi tiểu thư Climene là một bà hoàng thật tầm thường nhàm chán.”

Vài người bật cười, trong đó có cả ông Binet, với vẻ giễu cợt vui vẻ.

“Anh bạn nghĩ cậu ta có đủ trí khôn để thực sự có ý như thế sao? Ôi chao! Tất cả sự tinh tế của cậu ta đều chỉ là vô tình mà thôi.”

Cuộc trò chuyện lan dần sang những người khác, và không lâu sau André-Louis đã biết hết những gì cần biết về đoàn kịch rong này. Họ đang trên đường tới Guichen, nơi họ hy vọng sẽ phát tài tại hội chợ khai mạc vào thứ Hai tới. Họ sẽ tưng bừng tiến vào thị trấn lúc giữa trưa, dựng sân khấu ở khu chợ cũ, sau đó sẽ trình diễn buổi đầu tiên vào tối thứ Bảy cùng ngày, trên một bối cảnh - hay kịch bản - mới của chính ông Binet, một vở diễn sẽ khiến đám đông chất phác phải há hốc miệng kinh ngạc. Thế rồi đúng lúc đó ông Binet thở dài, và nói với ông già Polichinelle có nước da ngăm ngăm và đôi lông mày sâu róm đang ngồi bên trái mình.

“Nhưng chúng ta sẽ thiếu mất Felicien,” ông nói. “Quả thực tôi không biết chúng ta rồi sẽ làm gì khi không có cậu ta.”

“Ồ, chúng ta sẽ xoay xở được.” Polichinelle nói, mồm đầy thức ăn.

“Trong mọi trường hợp ông lúc nào chả nói vậy, dù biết quá rõ là chẳng thể nào xoay xở được.”

“Thay thế cậu ta chắc cũng không quá khó đâu,” Harlequin nói.

“Đúng thế, nếu chúng ta đang ở một xứ văn minh. Nhưng giữa đám người Bretagne quê mùa này, chúng ta đào đâu ra một người làm phần việc khốn khổ của cậu ta đây?” Ông Binet quay sang André-Louis. “Cậu ta là người phụ trách đạo cụ biểu diễn của chúng tôi, người dựng phông màn, là thợ mộc lắp ghép sân khấu, là người lo bán vé của chúng tôi, và thỉnh thoảng cậu ta cũng diễn xuất.”

“Tôi đoán chắc là vai Figaro,” André-Louis nói, một câu nói châm ngòi cho một tràng cười.

“Vậy ra anh bạn cũng biết tới Beaumarchais[1]!” Binet đưa mắt nhìn chàng trai trẻ với vẻ quan tâm.

“Tôi nghĩ ông ấy cũng khá nổi tiếng.”

“Ở Paris thì chắc rồi. Nhưng tôi không nghĩ tiếng tăm của ông ta đã lan đi tới tận vùng Bretagne hoang dã này.”

“Nhưng đúng là tôi từng ở Paris vài năm - tại trường Louis Đại đế. Chính tại đó tôi đã làm quen với các tác phẩm của ông ấy.

“Một con người nguy hiểm,” Polichinelle nói với vẻ trang trọng giả tạo.

“Quả vậy, ông hoàn toàn đúng,” Pantaloon tán đồng. “Thông minh - tôi không phủ nhận phẩm chất này ở ông ta, cho dù bản thân tôi không thấy nó hữu dụng gì mấy cho các tác giả. Nhưng đó là một thứ thông minh hắc ám phải chịu trách nhiệm trong việc gieo rắc không ít những thứ ý tưởng mới mẻ mang tính chất bạo loạn. Tôi nghĩ những tác giả như thế phải bị ngăn chặn.”

“Ông de La Tour d’Azyr chắc hẳn sẽ nhất trí với ông - nhà quý tộc ấy mới chỉ nảy ra ý muốn là đã có thể biến vùng đất công này thành tài sản riêng của ông ta.” Và André-Louis uống cạn cốc, vốn đã được rót đầy thứ vang xám dở tệ, món đồ uống của các diễn viên.

Đó là một nhận xét rất có thể đã dẫn tới một cuộc tranh luận nếu nó không nhắc ông Binet nhớ ra họ đang dừng chân tại đây trong tình trạng nào, cũng như thực tế là kỳ hạn nửa giờ đồng hồ đã trôi qua từ lâu. Trong nháy mắt ông chủ gánh đứng phắt dậy, rời bàn ăn với vẻ nhanh nhẹn đáng kinh ngạc nếu tính đến thân hình tròn trịa của ông ta, đồng thời lớn tiếng ra lệnh như một vị thống chế giữa trận tiền.

“Đứng dậy, đứng dậy, các chàng trai! Không lẽ chúng ta ngồi đây ăn uống lu bù cả ngày sao? Thời gian đang trôi qua vùn vụt, và còn rất nhiều việc phải làm nếu chúng ta muốn tới Guichen vào buổi trưa. Nhanh lên, ăn mặc chỉnh tề vào. Chúng ta lên đường sau hai mươi phút nữa. Khẩn trương lên, các quý bà! Lên xe của các bà ngay, và cố gắng thu xếp để trông mình bắt mắt nhất có thể. Không lâu nữa mọi con mắt ở Guichen sẽ đổ dồn vào các bà, và tình trạng bên trong con người các bà ngày mai sẽ phụ thuộc vào việc tình trạng bên ngoài của các bà tạo được ấn tượng ra sao ngày hôm nay. Đi thôi! Mau lên!”

Sự tuân phục tuyệt đối mà con người quyền lực này đòi hỏi khiến cả đoàn kịch nháo nhào. Sọt và hộp được mang tới để xếp bát đĩa cùng những gì còn lại từ bữa sáng đạm bạc của họ. Trong nháy mắt, mặt đất đã được dọn sạch, và ba người phụ nữ đã leo lên cỗ xe ngựa được dành riêng cho họ. Đám đàn ông cũng đã bắt đầu leo lên ngồi trong nhà lưu động khi Binet quay sang André-Louis.

“Chúng tôi chia tay ông ở đây, thưa ông,” ông chủ gánh nói đầy kiểu cách, “chúng tôi, những kẻ giàu có hơn nhờ quen biết ông, những kẻ hàm ơn ông, những người bạn của ông, xin chào ông.” Ông ta chìa bàn tay múp míp ra.

André-Louis từ tốn bắt tay ông ta. Anh đã suy nghĩ rất chóng vánh trong mấy khoảnh khắc vừa qua. Và nhớ tới sự an toàn anh đã tìm ra giữa đoàn kịch này để trốn tránh những kẻ truy lùng mình, anh chợt nảy ra ý nghĩ sẽ không có chỗ ẩn náu nào tốt hơn vào lúc này, cho tới khi cuộc truy nã lắng xuống.

“Thưa ông,” anh nói, “tôi mới là người phải hàm ơn. Không phải ngày nào người ta cũng có được diễm phúc ngồi xuống cùng những con người nổi tiếng và dễ mến như vậy.”

Đôi mắt bé nhỏ của Binet nhìn chàng trai trẻ với vẻ ngờ vực, tìm kiếm dấu vết của sự mỉa mai. Ông ta không tìm thấy gì ngoài vẻ vô tư chân thành.

“Tôi thật không đành chia tay các vị,” André-Louis nói tiếp. “Càng không đành khi tôi không thấy nhất thiết phải chia tay.”

“Chẳng lẽ lại thế?” Binet hỏi, cau mày lại, và từ từ rút lại bàn tay mà người đối thoại đã nắm lấy quả thực lâu hơn cần thiết.

“Đúng thế đấy,” André-Louis giải thích. “Ông có thể coi tôi như một kiểu hiệp sĩ lang thang với bộ dạng đáng thương hại trên đường tìm kiếm phiêu lưu, không có bất cứ mục đích cụ thể nào trong cuộc sống vào lúc này. Ông sẽ không hề bất ngờ khi biết những gì tôi thấy được từ bản thân ông cũng như nhóm diễn viên xuất chúng của ông đã thôi thúc tôi muốn được làm quen với các vị nhiều hơn nữa. Về phần ông, ông có nói với tôi đang cần tới ai đó thay thế cho Figaro - Felicien, tôi nghĩ ông gọi anh ta như thế. Trong khi rất có thể về phần mình tôi đã hơi quá tự phụ khi hy vọng mình có thể đảm nhiệm một vai trò vừa nhiều góc cạnh vừa khó nhằn như thế...”

“Anh lại đang nuông chiều quá đáng khiếu hài hước độc địa của anh nữa rồi, anh bạn thân mến,” Binet ngắt lời anh. “Ngoại trừ việc đó,” ông ta từ tốn nói thêm với vẻ trầm ngâm, đôi mắt bé nhỏ ngước lên, “chúng ta có thể bàn bạc về lời đề nghị mà hình như anh đang muốn đưa ra.”

“Than ôi! Chúng ta không thể ngoại trừ bất cứ cái gì. Nếu ông nhận tôi, ông đành phải nhận chính con người tôi. Làm sao có thể khác được? Còn về khiếu hài hước của tôi - dẫu chẳng nhiều nhặn gì - mà ông chê bai, ông hoàn toàn có thể biến nó thành món hời cho mình.”

“Bằng cách nào đây?”

“Bằng vài cách. Chẳng hạn, tôi có thể dạy anh chàng Leandre biết cách nói lời tình tứ.”

Pantaloon phá lên cười. “Anh bạn chẳng hề thiếu tự tin vào năng lực của mình. Dường như sự khiêm tốn không tác động tới anh.”

“Như thế, tôi đã chứng tỏ được phẩm chất hàng đầu cần có ở một diễn viên.”

“Anh bạn có thể diễn xuất?”

“Khi có dịp, tôi nghĩ vậy,” André-Louis nói, tâm trí để cả vào những màn trình diễn anh đã thể hiện tại Rennes và Nantes, thầm tự hỏi trong cả sự nghiệp đóng kịch những màn ứng tác của Pantaloon liệu đã bao giờ lay động được trái tim đám đông đến thế hay không.

Ông Binet trầm ngâm. “Anh bạn có biết nhiều về sân khấu không?” ông ta hỏi.

“Mọi thứ,” André-Louis nói.

“Đúng như tôi đã nói, sự khiêm tốn sẽ không thể nào cản bước được anh bạn trong sự nghiệp của mình.”

“Nhưng ông hãy cân nhắc đi. Tôi biết rõ các tác phẩm của Beaumarchais, Eglantine, Mercier, Chenier, và nhiều tác giả đương thời. Và tất nhiên, tôi đã đọc qua Molière, Racine, Corneille, bên cạnh nhiều tác giả Pháp kém tiếng tăm hơn. Về phần các tác giả nước ngoài, tôi biết rõ tác phẩm của Gozzi, Goldoni, Guarini, Bibbiena, Machiavelli, Secchi, Tasso, Ariosto và Fedini. Còn về các tác giả thời cổ đại, tôi biết hầu hết tác phẩm của Euripides, Aristophanes, Terence, Plautus...”

“Đủ rồi!” Pantaloon hét lên.

“Tôi còn lâu mới liệt kê xong bản danh sách của mình mà,” André-Louis nói.

“Anh có thể giữ phần còn lại cho hôm khác. Nhân danh Chúa, điều gì có thể thúc đẩy anh bạn tới chỗ đọc nhiều tác giả sân khấu đến thế?”

“Theo cách khiêm nhường của mình, tôi là người theo đuổi việc nghiên cứu về Con Người, và vài năm trước đây tôi đã khám phá ra rằng có thể tìm hiểu kỹ lưỡng nhất về Con Người thông qua những hình ảnh phản chiếu anh ta đã cung cấp cho sân khấu.”

“Đó quả là một khám phá rất mới mẻ và sâu sắc,” Pantaloon nói, khá nghiêm túc. “Tôi chưa bao giờ nghĩ tới điều đó. Thế nhưng nó hoàn toàn đúng. Thưa quý ông trẻ tuổi, đó là một sự thật tôn vinh nghệ thuật của chúng ta. Anh là một người có học thức với tôi điều này đã quá rõ ràng. Rõ ràng từ khoảnh khắc đầu tiên tôi gặp anh. Tôi có thể hiểu rõ một con người. Tôi hiểu rõ anh bạn từ khoảnh khắc anh nói ‘Chúc buổi sáng tốt lành’. Giờ hãy cho tôi hay: Liệu anh bạn có cho rằng anh có thể thỉnh thoảng hỗ trợ tôi chuẩn bị một kịch bản không? Tâm trí tôi, luôn bận bịu với cả ngàn chi tiết vụn vặt của chuyện tổ chức biểu diễn, không phải lúc nào cũng được minh mẫn như tôi muốn cho công việc đó. Trong chuyện này anh bạn có thể hỗ trợ tôi chứ, anh nghĩ thế nào?”

“Tôi tin chắc là tôi có thể.”

“Hừm, phải rồi. Tôi chắc là thế mà. Những công việc khác vốn do Felicien đảm nhiệm rồi anh sẽ sớm được biết. Được lắm, được lắm, nếu anh bạn đã sẵn sàng, anh có thể đi cùng chúng tôi. Tôi đoán là anh bạn cũng muốn một khoản tiền lương chứ?”

“Nếu đó là việc thông thường,” André-Louis nói.

“Anh bạn nói sao với mức mười livre một tháng?”

“Tôi sẽ nói từng đó quả tình không hẳn có thể coi là giàu bằng tài sản của Peru.”

“Tôi có thể nâng lên tới mười lăm,” Binet nói với vẻ miễn cưỡng. “Nhưng thời buổi bây giờ rất khó khăn.”

“Tôi sẽ giúp ông làm nó trở nên tốt đẹp hơn.”

“Tôi không hề nghi ngờ là anh bạn tin chắc như thế. Vậy là chúng ta hiểu nhau rồi, phải không nào?”

“Một cách hoàn hảo,” André-Louis lạnh lùng nói, và như vậy anh đã bắt tay vào phụng sự sân khấu.

❀ ❀ ❀

[1] Pierre Beaumarchais (1732 – 1799): nhà soạn kịch người Pháp, nổi tiếng nhất với ba vở kịch về anh thợ cạo Figaro.