André-Louis phi ngựa rời khỏi Rennes, dấn thân vào một cuộc phiêu lưu kéo dài hơn nhiều so với những gì anh từng hình dung ra khi rời ngôi làng Gavrillac ngái ngủ. Nghỉ qua đêm trong một nhà trọ ven đường, rồi tiếp tục lên ngựa từ sáng sớm, anh tới Nantes ngày hôm sau, vào đầu giờ trưa.

Trong suốt chuyến đi dài và đơn độc trên lưng ngựa qua vùng đồng bằng tẻ ngắt của Bretagne, lúc này đang ở vào thời khắc cằn cỗi nhất dưới lớp áo của mùa đông, anh đã có đủ thời gian rảnh rỗi để suy nghĩ lại về những hành động và vị thế lúc này của bản thân. Từ một người cho tới giờ vốn chỉ dành một mối quan tâm thuần túy học thuật và chẳng mấy thân thiện cho những triết lý mới về đời sống xã hội, thực hành trí tuệ của anh trên những ý tưởng mới mẻ này cũng chỉ đơn thuần như các kiếm thủ luyện tập đôi mắt và cổ tay với đối thủ, thậm chí còn chẳng buồn bận lòng đến mức giả thiết nó là thứ gì đó có thực, anh đột nhiên nhận ra mình đã biến thành một người đang thổi bùng lên ngọn lửa cách mạng, dấn thân vào một hành động cách mạng thuộc loại liều lĩnh nhất. Vốn là người đại diện cho một nhà quý tộc ở Hội đồng vùng Bretagne, anh chợt nhận ra mình, đồng thời, theo một cách thậm phi lý, cũng là đại diện cho cả Đẳng cấp Thứ ba của Rennes.

Thật khó lòng nhận ra, trong lúc phấn khích và bị cuốn theo dòng chảy của cuộc diễn thuyết do chính mình khơi ra, anh đã đẩy việc tự lừa dối mình đi xa tới mức nào ngày hôm qua. Nhưng chí ít có thể chắc chắn rằng, khi bình tĩnh nhìn lại tất cả vào lúc này, anh không còn chút ảo tưởng nào về những gì mình đã làm. Một cách đầy hoài nghi, anh đã chỉ trình bày với thính giả của mình một khía cạnh của câu hỏi lớn lao anh đưa ra.

Nhưng vì thứ trật tự được thiết lập tại nước Pháp đã tạo nên một bức tường bảo vệ cho de La Tour d’Azyr chắc chắn tới mức cho phép ông ta được hoàn toàn miễn tố trong tội ác này cũng như những tội ác khác mà ông ta gây ra mỗi khi có nhu cầu, vậy thì tất nhiên, trật tự đã được thiết lập ấy sẽ phải gánh lấy hậu quả vì những bất công nó gây ra. Theo hướng đó, chàng luật sư trẻ nhận thấy lời lý giải rõ ràng cho mình.

Vậy là anh dấn thân không chút nghi ngờ vào cuộc hành trình tới thành phố Nantes xinh đẹp để khuấy động sự nổi dậy. Nhờ vào những đường phố rộng rãi và hải cảng tuyệt vời nó sở hữu, nơi đây đã trở thành đối thủ của Bordeaux và Marseille về sự giàu có.

Anh tìm được một nhà trọ ở bờ cảng La Fosse, buộc ngựa tại đó rồi ngồi ăn bên một khung cửa sổ nhìn xuống bờ kè cây trồng dọc lối và lòng sông Loire trải rộng, nơi những chiếc tàu buôn đủ quốc tịch đang buông neo. Mặt trời đã lại hé lộ qua những đám mây, tỏa thứ ánh sáng nhợt nhạt của nó xuống mặt nước màu vàng và những chiếc tàu có cột buồm cao.

Trên khắp bờ cảng, nhịp sống diễn ra sôi động không kém những gì có thể chứng kiến trên các bến cảng ở Paris. Đám thủy thủ ngoại quốc trong những bộ trang phục kỳ dị lạ mắt, nói những thứ tiếng lạ tai khó nghe, những bà bán cá vạm vỡ đội sọt cá trích trên đầu, chiếc váy phồng tướng lên phủ đôi bàn chân trần, rao hàng bằng thứ âm thanh nhức óc chói tai gần như chẳng thể nghe rõ lời, những người quẩy nước đội mũ len và mặc quần ống rộng xắn tới đầu gối, những người nông dân mặc áo khoác da dê, khua giày đế gỗ lộc cộc trên đá cuội lát đường, những người thợ đóng tàu và lao công từ xưởng đóng tàu tới, thợ kéo bễ, thợ săn chuột, phu khiêng nước, người bán mực và những người bán hàng rong đủ loại khác. Và, lác đác trong đám đông những con người vô sản đang không ngừng đi qua đi lại, André-Louis nhìn thấy các thương nhân trong trang phục lịch lãm, các lái buôn khoác những chiếc áo khoác dài viền lông thú; thỉnh thoảng, một thương gia giàu có kiêu hãnh diễu qua trên cỗ xe song mã trong tiếng roi vút và tiếng hò hét “Nhường đường!” của người xà ích; đôi lúc, một quý bà kiêu kỳ được đưa qua trên một chiếc kiệu, có thể với một ông tu viện trưởng điệu bộ từ tòa giám mục đi tháp tùng bên cạnh; thỉnh thoảng lại có một sĩ quan mặc binh phục màu đỏ chói ngạo nghễ cưỡi ngựa đi qua; và có lần, một cỗ xe ngựa kềnh càng của một nhà quý tộc lướt qua với gia huy trên cánh cửa và hai người hầu đi tất trắng, tóc rắc bột mặc chế phục lộng lẫy đứng sau xe. Cũng có cả những thầy tu dòng Capuchin trong trang phục màu nâu và dòng Benedictine trong trang phục màu đen, cùng vô số tăng lữ thế tục - vì Chúa được phụng sự rất chu đáo trong mười sáu giáo xứ ở Nantes - đồng thời không thiếu bóng dáng những kẻ lang bạt gầy gò trong những chiếc áo cũ sờn, và đám hiến binh mặc áo khoác xanh da trời đi ghệt, những kẻ giữ trật tự trị an đang tha thẩn đi đi lại lại.

Đại diện của tất cả các tầng lớp tạo nên dân số bảy mươi nghìn người của thành phố giàu có nhộn nhịp này đều góp mặt trong dòng người đi qua đi lại dưới khung cửa sổ nơi André-Louis đang đưa mắt quan sát.

Khi người hầu bàn phục vụ những nhu cầu khiêm tốn của anh với xúp, thịt hầm và một chút rượu vang xám, André-Louis dò hỏi về tâm trạng dân chúng trong thành phố. Anh chàng hầu bàn, một người ủng hộ nhiệt thành các đẳng cấp đặc quyền, phiền muộn thừa nhận rằng sự bất ổn đang ngự trị. Phần nhiều sẽ phụ thuộc vào những gì diễn ra tại Rennes. Nếu đúng là nhà vua đã giải tán Hội đồng vùng Bretagne thì mọi chuyện sẽ ổn thỏa, và những kẻ bất bình sẽ không còn cớ nào để gây rối thêm nữa. Đã có không ít rối ren xảy ra tại Nantes rồi. Người ta không muốn chuyện đó lặp lại nữa. Có đủ loại tin đồn đang lan truyền, và từ sáng sớm đã có rất đông người tới vây kín ngoài cửa Phòng Thương mại để tìm hiểu tin tức chính thức. Nhưng vẫn chưa có tin gì chính thức. Thậm chí vẫn chưa biết rõ liệu hoàng thượng đã giải tán Hội đồng hay chưa.

Chuông vang lên báo hiệu hai giờ, thời khắc bận rộn nhất tại Sở Giao dịch Chứng khoán, khi André-Louis tới quảng trường Thương Mại. Khu quảng trường, nằm dưới cái bóng của tòa dinh thự cổ điển đồ sộ của Sở Giao dịch, đông người tới mức anh gần như phải xô đẩy để tới được những bậc thềm của hàng hiên uy nghi với dãy cột kiểu Ionia. Chỉ cần một lời nói là đủ để anh mở được một lối đi. Nhưng sự khôn ngoan mách bảo anh giữ im lặng. Anh sẽ tới trước đám đông đang chờ đợi đó như một tiếng sét, đúng như cách hôm qua anh đã xuất hiện trước công chúng tại Rennes. Anh sẽ không để mất dù chỉ một chút hiệu quả do sự xuất hiện bất ngờ gây ra.

Khuôn viên của Phòng Thương mại này được canh giữ nghiêm ngặt bởi một hàng người gác cổng được vũ trang bằng các thanh chắn, một đội cảnh vệ vừa được các thương gia vội vã tập hợp lại khi sự cần thiết đã quá rõ ràng. Một người trong đám này đã chặn đường chàng luật sư trẻ khi anh cố bước lên bậc thềm.

André-Louis khẽ thì thầm giới thiệu mình.

Thanh chắn lập tức được nâng lên, anh đi qua, leo lên bậc thềm theo sau người gác cổng. Đến đỉnh bậc thềm, trước ngưỡng cửa, anh dừng lại.

“Tôi sẽ đợi ở đây,” anh tuyên bố. “Hãy đưa ông chủ tịch đến gặp tôi.”

“Tên của ông, thưa ông?”

Thiếu chút nữa André-Louis đã trả lời ông ta, rồi anh nhớ ra lời cảnh báo của Le Chapelier về những nguy hiểm mà sứ mệnh của anh có thể đem tới, và lời khuyên của Le Chapelier trước khi chia tay đề nghị anh giấu kín danh tính của mình.

“Tên tôi hoàn toàn xa lạ với ông ấy; nó không có ý nghĩa gì hết. Tôi chỉ là người phát ngôn của một đám đông, chỉ vậy thôi. Hãy đi đi.”

Người gác cổng đi vào, và André-Louis đứng đợi dưới mái hiên có hàng cột Ionia, đôi mắt anh lướt ra xa rồi quay lại gần, quan sát vô số những khuôn mặt đang ngước lên ngay phía dưới mình.

Không bao lâu sau ông chủ tịch xuất hiện, theo sau là những người khác, nối nhau kéo ra hiên, chen lấn nhau trong lúc háo hức muốn nghe tin tức.

“Ông là phái viên từ Rennes tới?”

“Tôi là đại diện do Câu lạc bộ Học thuật của thành phố cử đến để báo cho các vị tại Nantes được biết những gì đang xảy ra tại đó.”

“Tên ông?”

André-Louis ngập ngừng. “Chúng ta càng ít nhắc tới những cái tên có lẽ càng tốt hơn.”

Ông chủ tịch mở to mắt ra với vẻ nghiêm trọng. Ông ta là một người phương phi béo tốt, đầy vẻ hợm của và tự mãn.

Ông chủ tịch do dự một lát. Rồi sau đó ông ta nói “Hãy vào trong.”

“Nếu ngài cho phép, thưa ngài, tôi sẽ truyền đạt thông điệp của tôi tại đây - tại chính các bậc thềm này.”

“Tại đây?” Ông thương gia quyền thế cau mày.

“Thông điệp của tôi là dành cho nhân dân Nantes, và từ đây tôi có thể đồng thời nói chuyện với nhiều cư dân Nantes nhất, thuộc mọi đẳng cấp, và mong ước của tôi - cũng là mong ước của những người tôi đại diện - là càng nhiều người được nghe trực tiếp thông điệp của tôi càng tốt.”

“Hãy cho tôi biết, thưa ông, có đúng nhà vua đã giải tán Hội đồng không?”

André-Louis nhìn ông ta. Anh mỉm cười với vẻ xin lỗi, và vung một bàn tay về phía đám đông, lúc này đang chen chúc nhau để được nhìn qua người thanh niên trẻ xương xương đã khiến ông chủ tịch cùng hơn nửa số thành viên Phòng Thương mại phải xuất hiện, và cũng đã đoán ra, nhờ vào thứ linh tính kỳ lạ của đám đông, rằng anh chính là người mang tin tức đang được chờ đợi.

“Hãy triệu tập các quý ông thành viên Phòng của ngài, thưa ngài chủ tịch,” anh nói, “và tất cả mọi người sẽ được nghe.”

“Vậy cũng được.”

Chỉ cần một lời gợi, tất cả họ cùng kéo tới đông nghịt trên bậc thềm, nhưng để trống bậc thang trên cùng và một khoảng trống hình bán nguyệt ở giữa.

Giờ đến lượt André-Louis khoan thai bước tới vị trí đã được dành sẵn. Anh đứng tại đó, cao hẳn trên đám đông. Anh bỏ mũ ra, và tung ra màn diễn thuyết giống như một quả bom lịch sử đánh dấu một trong những bước tiến lớn nhất của nước Pháp trên con đường cách mạng.

“Hỡi nhân dân của thành phố Nantes vĩ đại, tôi tới đây để kêu gọi các bạn cầm lấy vũ khí!”

Trong sự im lặng ngỡ ngàng và có phần sợ sệt tiếp theo sau, anh quan sát họ một lát trước khi tiếp tục.

“Tôi đại diện cho nhân dân Rennes, được trao nhiệm vụ tới báo cho các bạn những gì đang xảy ra, và kêu gọi các bạn trong giờ phút tổ quốc lâm nguy này hãy đứng lên ra tay bảo vệ nó.”

“Tên! Tên của ông!” một giọng nói hét lên, và ngay lập tức được những người khác lặp lại, cho tới khi cả đám đông reo vang câu hỏi đó.

Anh không thể trả lời đám đông đang bị kích động kia như anh đã trả lời ông chủ tịch, cần phải thỏa hiệp, và anh làm việc này một cách vui vẻ. “Tên tôi,” anh nói, “là Omnes Omnibus - tất cả vì tất cả. Vào lúc này, xin cứ coi như thế đã. Tôi là một tín sứ, một người phát ngôn, một giọng nói; không hơn. Tôi tới để thông báo với các bạn rằng vì các đẳng cấp Đặc quyền, tập hợp lại trong Hội đồng vùng Bretagne tại Rennes, kháng cự lại ý muốn của các bạn - ý muốn của chúng ta - bất chấp thông điệp rõ ràng nhà vua gửi tới họ, hoàng thượng đã giải thể Hội đồng.”

Một tràng hoan hô đầy phấn khích bùng lên. Đám đông cười vang và hò hét, tiếng hô “Hoàng thượng vạn tuế!” vang lên như sấm dậy. André-Louis chờ đợi, và dần dà vẻ nghiêm trọng khác thường trên khuôn mặt anh cũng khiến họ để tâm tới, ai nấy bắt đầu nghi ngờ rằng sẽ còn nhiều thứ nữa đến tiếp sau đây. Dần dần, sự im lặng được lập lại, và cuối cùng André-Louis cũng có thể nói tiếp.

“Các bạn vui mừng quá sớm. Thật không may, đám quý tộc, trong sự ngạo mạn xấc xược của họ, đã chọn cách phớt lờ chỉ dụ giải thể của nhà vua, và bất chấp nó tiếp tục ngồi lại để điều hành mọi việc theo cách mà họ thấy có lợi cho họ.”

Đón nhận đoạn kết đáng quan ngại của một thông báo vừa được chào mừng tưng bừng đến thế là một không khí im lặng đầy lo lắng. André-Louis tiếp tục sau một thoáng ngừng lời:

“Vậy là những kẻ vốn đã nổi loạn chống đối lại nhân dân, chống đối lại công lý và bình đẳng, chống lại chính nhân loại, giờ đây cũng lại đang nổi loạn chống lại nhà vua của họ. Thay vì chấp nhận nhượng bộ dù chỉ một phân một tấc những thứ đặc quyền vô lý họ đã được hưởng thụ quá lâu bất chấp sự khốn cùng của cả một đất nước, họ sẵn sàng cười nhạo quyền lực Hoàng gia, coi thường chính bản thân nhà vua. Bọn họ cương quyết chứng tỏ không có quyền thực sự nào tại nước Pháp ngoài quyền lười nhác ăn bám của bọn họ.”

Vài tiếng vỗ tay lác đác vang lên, nhưng phần lớn đám đông vẫn im lặng chờ đợi.

“Đây chẳng phải là chuyện gì mới mẻ. Vẫn luôn là như thế. Không có ông bộ trưởng nào trong mười năm vừa qua nhìn thấy những nhu cầu và những nguy cơ của Nhà nước, từ đó đề xuất những biện pháp mà chúng ta lúc này đang yêu cầu, coi đó là phương cách duy nhất giúp cứu vãn tổ quốc của chúng ta khỏi đà lao xuống vực thẳm mỗi lúc một nhanh hơn, lại không nhận lấy hậu quả bị cách chức do ảnh hưởng mà Đặc quyền đã sử dụng chống lại ông ta. Đã hai lần ông Necker được triệu tập ra giữ chức bộ trưởng, để rồi hai lần bị cách chức khi những khuyên cáo cải cách kiên quyết của ông đe dọa tới đặc quyền của giới tăng lữ và quý tộc. Giờ đã là lần thứ ba ông được triệu ra nhậm chức, và dường như cuối cùng chúng ta cũng sẽ có Đại hội các Đẳng cấp thay cho Đặc quyền. Nhưng điều mà các đẳng cấp nắm đặc quyền không thể ngăn chặn được nữa thì họ lại đang kiên quyết vô hiệu hóa nó. Vì việc Đại hội các Đẳng cấp được triệu tập đã trở thành sự đã rồi, ít nhất giới quý tộc và tăng lữ sẽ tìm cách - trừ phi chúng ta đưa ra các biện pháp để ngăn chặn bọn họ - lấp đầy Đẳng cấp Thứ ba bằng người của họ, và vô hiệu hóa vai trò đại diện một cách hiệu quả của nó, điều cho phép họ biến Đại hội các Đẳng cấp thành một thứ công cụ phục tùng ý muốn của họ trong việc thực thi những hình thức áp bức vốn là nguồn sống của bọn họ. Để đạt được mục đích này, họ sẽ không chùn tay trước bất cứ việc gì. Họ đã coi thường quyền lực của nhà vua, và họ bịt miệng những ai lên tiếng chỉ trích họ bằng cách ám sát những người này. Ngày hôm qua, ở Rennes hai thanh niên trẻ trong lúc nói chuyện với nhân dân giống như tôi đang nói với các bạn lúc này đã bị giết chết bởi những tên sát nhân do đám quý tộc xúi bẩy. Máu của họ đang kêu gọi được báo thù.”

Bắt đầu từ những tiếng rì rầm đầy đe dọa, sự phẫn nộ đang làm lay động các thính giả của anh bùng lên thành những tiếng hô lớn đầy giận dữ.

“Hỡi các công dân Nantes, tổ quốc đang lâm nguy. Chúng ta hãy cứu nguy cho nước nhà. Chúng ta hãy tuyên bố công khai với thế giới rằng chúng ta thừa nhận các biện pháp nhằm giải phóng Đẳng cấp Thứ ba khỏi ách nô dịch đã khiến họ phải rên xiết trong nhiều thế kỷ qua chỉ gặp cản trở từ những kẻ thuộc về các đẳng cấp mà sự ích kỷ cuồng tín chỉ nhìn thấy trong nước mắt và nỗi thống khổ của những người dân đen một thứ cống nạp ghê tởm bọn họ sẽ trao lại cho những thế hệ tiếp theo còn chưa chào đời của mình. Ý thức được từ sự man rợ của những phương thức kẻ thù của chúng ta viện đến nhằm duy trì ách áp bức lên chúng ta rằng chúng ta có mọi lý do để e ngại cái chế độ quý tộc họ sẽ thiết lập nên như một phần của nguyên lý hiến định cho việc cai trị nước Pháp, chúng ta hãy nói lên ý muốn của mình và ngay lập tức giải thoát chính chúng ta khỏi nó.

“Xác lập sự tự do và bình đẳng phải là mục đích của mọi công dân thành viên Đẳng cấp Thứ ba; và để đạt tới mục đích ấy, chúng ta cần đoàn kết lại thật chặt chẽ, nhất là những thanh niên sung sức, nhất là những ai đã may mắn ra đời đủ muộn để được tự mình đón nhận thành quả của triết học thế kỷ 18.”

Lần này, những tiếng hoan hô vang lên nồng nhiệt. Anh đã cuốn được họ vào bài diễn thuyết của mình. Và ngay lập tức, anh đẩy lợi thế vừa có được đi xa hơn.

“Tất cả chúng ta hãy cùng thề,” anh cao giọng nói lớn, “đứng lên nhân danh nhân loại và tự do, dựng lên chiến lũy chống lại kẻ thù của chúng ta, chống lại sự tham tàn khát máu của chúng bằng thái độ bình thản kiên cường của những người có sự nghiệp thuộc về chính nghĩa. Tại đây chúng ta hãy cùng phản đối bất cứ sắc lệnh bạo ngược nào tuyên bố chúng ta nổi loạn trong khi chúng ta hoàn toàn chỉ có những dự định trong sạch và đúng đắn. Chúng ta hãy cùng thề trước danh dự của tổ quốc thiêng liêng rằng nếu có bất cứ ai trong chúng ta bị bắt giữ bởi một tòa án bất công muốn chống lại chúng ta bằng một trong những hành động vẫn được cho là mang tính chính trị - mà trên thực tế chỉ là những hành động chuyên quyền - chúng ta hãy thề, tôi kêu gọi các bạn, sẽ viện đến toàn bộ sức mạnh có trong chúng ta, và làm như vậy trong vị thế tự vệ chính đáng mà lẽ tự nhiên, lòng can đảm và sự tuyệt vọng kêu gọi chúng ta.”

Những tràng hoan hô dài vang dội đáp lại lời kết của anh, và anh quan sát với vẻ hài lòng, thậm chí cả một tiếng cười thầm chua chát trong tâm trí, rằng những vị thương gia giàu có nãy giờ vẫn xúm xít lại trên bậc thềm, lúc này đang vây lấy anh để bắt tay và tán tụng, không chỉ đơn thuần là những người trong cuộc, mà trên thực tế chính là nhóm lãnh đạo của cơn hưng phấn cuồng nhiệt này.

Nó khẳng định với anh, nếu anh cần tới sự khẳng định, về niềm tin của chính mình rằng cũng vì những triết lý đóng vai trò nền tảng cho phong trào mới này có nguồn gốc từ các nhà tư tưởng xuất thân tư sản, mà nhu cầu áp dụng những tư tưởng ấy vào các mục đích thực dụng của đời thường sẽ được cảm nhận rõ ràng nhất bởi những nhà tư sản đang nhận ra họ bị Đặc quyền ngáng trở khỏi sự thăng tiến mà tiền bạc cho phép họ. Nếu có thể nói rằng chính André-Louis ngày hôm đó đã thắp lên ngọn đuốc cách mạng tại Nantes, thì sẽ còn đúng hơn khi nói ngọn đuốc ấy đã được giới tư sản giàu có cung cấp.

Tôi không cần mất nhiều thời gian dừng lại để nói về những gì xảy ra sau đó. Việc lời thề Omnes Omnibus đưa ra trước các công dân Nantes đã trở thành xương sống cho bản kháng nghị mà họ thảo ra và mang theo chữ ký của hàng nghìn người đã trở thành một sự kiện lịch sử. Và kết quả của bản kháng nghị mạnh mẽ ấy - mà cho cùng có thể nói rằng nó rất phù hợp với ý muốn chính vị quân chủ đã thể hiện - cũng không phải đợi lâu mới xuất hiện. Ai có thể nói được nó đã tiếp thêm bao nhiêu sức mạnh cho Necker, khi vào ngày 27 cùng tháng Mười một năm ấy ông đã buộc Hội đồng Hoàng gia phải chấp nhận biện pháp quan trọng và triệt để nhất trong số những biện pháp giới tăng lữ và quý tộc đã từ chối chấp nhận? Vào ngày hôm đó, chiếu lệnh đã được ban bố, ấn định đại biểu được bầu vào Đại hội các Đẳng cấp phải có số lượng ít nhất một nghìn người, và các đại biểu của Đẳng cấp Thứ ba sẽ có số lượng tương đương với số đại diện của giới tăng lữ và quý tộc cộng lại.