“Chắc anh cũng sẽ đồng ý,” André-Louis viết từ Paris cho Le Chapelier, trong một lá thư còn lưu lại được tới ngày nay, “rằng thật đáng tiếc khi tôi phải chia tay vĩnh viễn với bộ trang phục của Scaramouche, vì rõ ràng không thể có bộ trang phục nào vừa vặn với tôi hơn thế. Dường như vai trò của tôi luôn là khuấy động lên sự xung đột rồi lẳng lặng chuồn đi trước khi tôi bị mắc kẹt vào màn ẩu đả giữa những bên đối kháng mà tôi đã tạo ra. Quả là một hình ảnh đáng xấu hổ. Tôi đã tìm sự an ủi cho mình bằng cách nhớ tới Epictetus[1] (anh đã bao giờ đọc Epictetus chưa?) rằng chúng ta chẳng qua chỉ là những diễn viên trong một vở kịch, đảm nhiệm vai diễn mà Đạo diễn đã phân cho chúng ta. Tuy vậy, điều đó cũng không thể an ủi tôi trong việc đã bị phân cho một vai diễn đáng khinh thường đến vậy, trong việc thấy mình ngày càng thiện nghệ hơn trong nghệ thuật trốn chui trốn lủi. Nhưng nếu như tôi không can đảm, ít nhất tôi cũng thận trọng; vì thế, trong khi tôi thiếu mất một phẩm chất, tôi có thể khẳng định mình sở hữu đến mức gần như dư thừa phẩm chất còn lại. Trước đây đã có lần người ta muốn treo cổ tôi vì xúi giục nổi loạn. Liệu đúng ra có phải tôi nên ở lại để bị treo cổ lên không? Lần này rất có thể người ta sẽ muốn treo cổ tôi lên vì vài nguyên do khác, trong đó có tội giết người; vì tôi không rõ lão Binet đê tiện đó còn sống hay đã chết vì mẩu chì tôi nhét vào thân hình phì nộn của lão. Mà tôi cũng không thể nói tôi bận tâm nhiều tới chuyện đó. Nếu tôi có hy vọng gì về chuyện này thì đó là lão đã chết - và bị nguyền rủa. Nhưng quả thực tôi thấy hoàn toàn dửng dưng. Những khó khăn tôi gặp phải đã khiến tôi đủ đau đầu rồi. Tôi gần như đã tiêu hết sạch số tiền ít ỏi kịp mang theo người trước khi bỏ chạy khỏi Nantes vào buổi tối khủng khiếp đó; và cả hai thứ nghề mà tôi có thể thừa nhận rằng mình biết ít nhiều về chúng - luật và sân khấu - đều đã đóng chặt cửa trước mắt tôi, vì tôi không thể tìm được việc làm trong hai lĩnh vực đó mà không hé lộ thân phận của mình, một kẻ đang bị truy nã gắt gao bởi đao phủ. Và lúc này rất có khả năng tôi sẽ phải chết đói, nhất là khi tính đến thời giá hiện tại của những thứ thiết yếu cho sự sống tại thành phố đắt đỏ này. Thêm một lần nữa, tôi lại viện tới Epictetus để an ủi bản thân. ‘Thà rằng’ ông ta nói, ‘chết vì đói sau khi đã sống không biết đến phiền muộn và sợ hãi, còn hơn sống với một tâm hồn luôn bị giày vò giữa cảnh giàu sang no đủ.’ Dường như tôi sắp phải chết trong trạng thái mà ông ta cảm thấy đáng ao ước đến thế. Việc nó dường như không thực sự đáng ao ước với tôi chỉ càng khẳng định việc tôi không mấy thành công trên phương diện một người Khắc kỷ.”
Còn có một lá thư nữa do anh viết cũng vào khoảng thời gian này, gửi cho hầu tước de La Tour d’Azyr - một lá thư sau này đã được ông Emile Quersac công bố trong cuốn Cơn sóng ngầm cách mạng ở vùng Bretagne, ông ta đã tìm thấy lá thư trong lúc lục lọi tàng thư lưu trữ ở Rennes, lá thư vốn được ông de Lesdiguieres gửi tới đó để lưu trữ sau khi ông ta nhận được nó từ hầu tước vì mục đích tư pháp.
“Những tờ báo xuất bản tại Paris,” anh viết trong lá thư này, “trong lúc tường thuật lại một cách tương đối chi tiết cuộc náo loạn tại nhà hát Feydau và tiết lộ thân thế thật của nhân vật Scaramouche đã gây ra nó, cũng đồng thời cho tôi hay ông đã thoát khỏi số phận tôi dự định dành cho ông khi tôi thổi bùng lên cơn bão táp trong thái độ và sự phẫn nộ trong công chúng. Tôi sẽ không để ông có được sự hài lòng với ý nghĩ rằng tôi rất lấy làm tiếc trước việc ông thoát nạn. Tôi không hề cảm thấy thế. Tôi thấy vui mừng vì điều đó. Thi hành công lý bằng cái chết có một điều bất lợi là nạn nhân không thể biết công lý đã tìm đến với hắn. Nếu như ông chết, nếu như ông bị xé thành từng mảnh tối hôm đó, lúc này đây hẳn tôi đang rất bực dọc khi nghĩ tới chuyện ông được an nghỉ vĩnh viễn không chút lo sợ. Không phải một cái chết êm ái, mà phải là sự giày vò về tinh thần, mới là sự đền tội. Ông thấy đấy, tôi không dám chắc chắn về sự tồn tại của địa ngục ở thế giới bên kia, trong khi tôi khá chắc chắn về việc có thể có địa ngục trong cuộc sống này; và tôi mong ông sẽ tiếp tục sống thêm một thời gian nữa để nếm trải thêm ít nhiều vị đắng cay của nó.
“Ông sát hại Philippe de Vilmorin vì ông sợ cái ông nói là khiếu hùng biện nguy hiểm của anh ấy, và chính vào ngày hôm đó tôi đã thề rằng tội ác nhơ bẩn của ông sẽ trở nên vô ích; rằng tôi sẽ làm cho nó trở nên vô ích; rằng giọng nói ông đã cố dập tắt khi thực hiện hành động sát nhân sẽ tiếp tục vang lên như tiếng kèn báo oán trên khắp đất nước này bất chấp hành động đó. Đó là quan niệm của tôi về báo thù. Ông liệu có nhận ra tôi đã thực hiện nó như thế nào, và sẽ còn tiếp tục thực hiện nó khi có cơ hội hay không? Trong bài diễn thuyết tôi đã dùng để thổi bùng lên nhiệt huyết của dân chúng Rennes ngay sau ngày ông gây ra tội ác, chẳng lẽ ông không nghe thấy giọng nói của Philippe de Vilmorin nói lên những lý tưởng của anh với một ngọn lửa và sức mạnh còn lớn hơn những gì chính bản thân anh có thể tạo ra vì Nemesis[2] đã đem đến cho tôi sự giúp đỡ nồng nhiệt của người? Trong giọng nói của Omnes Omnibus tại Nantes, khi tôi lên tiếng đề xuất kiến nghị đã gióng lên hồi chuông báo tử cho mọi hy vọng của các người trong việc chèn ép Đẳng cấp Thứ ba, chẳng phải ông lại nghe thấy tiếng nói của Philippe de Vilmorin sao? Chẳng lẽ ông không nhận ra chính bộ óc của người bị ông ám hại đã sống lại trong tôi, người bạn còn đang sống của anh ấy, đã đẩy đám quý tộc các người tới chỗ phải viện tới vũ khí một cách vô ích hồi tháng Một, để rồi đẳng cấp của các người cuối cùng cũng bị đánh bại, phải bỏ chạy tới tìm chốn ẩn thân trong tu viện Cordelier? Và cả buổi tối hôm đó nữa, khi giọng nói vang lên từ sân khấu nhà hát Feydau tố cáo ông với dân chúng, chẳng lẽ một lần nữa ông không nghe thấy, qua giọng nói của Scaramouche, tiếng nói của Philippe de Vilmorin, sử dụng chính khiếu hùng biện nguy hiểm ông đã ngu ngốc cho rằng mình có thể làm nó câm lặng bằng một nhát kiếm? Nó đã trở thành một nỗi ám ảnh, một sự hành hạ - phải không? - giọng nói vẫn nhất quyết tiếp tục vang lên từ dưới mồ, buộc người ta phải nghe thấy nó, và sẽ không chịu an nghỉ cho tới khi ông bị đẩy xuống vực thẳm. Đến lúc này, hẳn ông đang hối tiếc vì đã không giết cả tôi nữa, như tôi đã mời gọi ông lúc đó. Tôi có thể mường tượng ra cho mình hương vị cay đắng của sự hối tiếc đó, và chiêm ngưỡng nó, đầy hài lòng. Hối tiếc một cơ hội đã bị bỏ lỡ là thứ địa ngục tàn khốc nhất mà một linh hồn còn đang sống phải chịu đựng, nhất là một linh hồn như của ông. Chính vì điều này nên tôi rất hài lòng trước việc ông sống sót qua khỏi cuộc loạn đả ở nhà hát Feydau, mặc dù vào thời điểm đó nó không hề nằm trong dự định của tôi. Bởi vì thế giờ đây tôi thật sự hài lòng khi ông phải tiếp tục sống để căm tức, khổ sở dưới bóng ma ám ảnh của tội ác xấu xa ông đã gây ra, biết rõ rằng cuối cùng - vì cho tới lúc này ông vẫn chưa có đủ trí khôn để tự mình nhận ra điều đó - giọng nói của Philippe de Vilmorin sẽ bám theo ông để tố cáo ông ngày càng dữ dội hơn, quyết liệt hơn, cho tới lúc, sau khi đã sống trong sự giày vò, ông sẽ gục ngã trong vũng máu dưới cơn phẫn nộ chính đáng mà khiếu hùng biện nguy hiểm vốn được sở hữu bởi nạn nhân của ông, sở hữu, đang chĩa thẳng vào ông.”
Tôi thấy thật lạ khi trong lá thư này anh lại hoàn toàn không đả động gì tới tiểu thư Binet, và tôi cho rằng thái độ của anh có chút gì đó không thành thật khi anh quy toàn bộ nguồn gốc của hành động anh đã thực hiện ở nhà hát Feydau cho nhiệm vụ anh tự đặt ra cho mình, mà không thừa nhận rằng nó có liên quan tới những cảm xúc đầy đau khổ anh đã phải chịu đựng vì Climene.
Hai lá thư đó, đều được viết vào tháng Tư năm 1789, chỉ đem lại hiệu quả tức thời duy nhất là làm tăng cường các hoạt động tìm kiếm mà trong đó André-Louis Moreau là mục tiêu.
Le Chapelier muốn tìm anh để giúp anh một tay, để một lần nữa thúc giục chàng thanh niên bước chân vào con đường chính trị. Các đại diện của Nantes cũng muốn tìm anh - hay ít nhất, họ muốn tìm Omnes Omnibus, người họ vẫn chưa biết danh tính thật - mỗi lần có một chỗ trống trong thành phần của họ. Và hầu tước de La Tour d’Azyr và ông de Lesdiguieres cũng muốn tìm anh để có thể đưa anh lên đoạn đầu đài.
Và anh cũng được ông Binet tìm kiếm vì một mục đích chẳng mấy khoan dung hơn, khi lúc này ông ta đã hồi phục và không hề vui vẻ gì với cảnh phá sản hoàn toàn. Đoàn kịch của ông ta đã rời bỏ ông ta, và tập hợp lại dưới quyền chỉ đạo của Polichinelle để tiếp tục gặt hái một thành công tương đối khi đi theo con đường André-Louis đã vạch ra. Ông hầu tước, bị cuộc loạn đả ngăn không cho đích thân nói lời chia tay với tiểu thư Binet, đã buộc phải viết thư cho cô gái vài ngày sau đó từ Azyr. Ông ta làm dịu đi cú sốc bằng cách gửi kèm theo lá thư chối bỏ mọi trách nhiệm một hối phiếu trị giá một trăm louis lĩnh tại Caisse d’Escompte[3]. Dẫu vậy, lá thư gần như đã khiến cô gái bất hạnh suy sụp, đồng thời cũng tạo cơ hội cho ông bố, sau khi hồi phục, thổi bùng lên cơn giận dữ trong cô con gái bằng cách chỉ ra rằng cô ta đã phải chịu hậu quả này do trao mình một cách quá hấp tấp, bất chấp những lời khuyên đúng đắn sáng suốt của ông bố. Cả hai bố con, tất nhiên, đều truy nguyên nguồn gốc việc bị hầu tước bỏ rơi từ vụ loạn đả tại nhà hát Feydau. Hai người đổ lỗi chuyện này, cũng như tất cả những việc không may còn lại, lên đầu Scaramouche, và buộc phải cay đắng thừa nhận rằng tên vô lại ấy đã thành công mỹ mãn trong việc trả thù. Climene thậm chí có lẽ còn bị ám ảnh bởi ý nghĩ sẽ tốt hơn cho cô ta nếu tiếp tục mối quan hệ với Scaramouche, và dùng cuộc hôn nhân để ràng buộc anh phải tận dụng tài năng không còn gì nghi ngờ của anh để đưa cô ta lên tới đỉnh cao mà tham vọng không ngừng hối thúc cô ta phải đạt được, một con đường giờ đây đã hoàn toàn trở thành hư ảo. Nếu đúng thế, suy nghĩ này hẳn cũng đã là một hình phạt đủ nghiệt ngã với cô gái. Vì, như André-Louis đã nói rất chí lý, không có địa ngục nào tàn khốc hơn thứ địa ngục được tạo ra từ sự hối tiếc những cơ hội bị bỏ lỡ.
Trong suốt thời gian đó, anh chàng André-Louis, vốn đang được tìm kiếm rất gắt gao, cứ như thể đã chui xuống đất. Và đám cảnh sát nhanh nhẹn của Paris, bị ông Chưởng lý của nhà vua tại Rennes hối thúc, dù cố gắng săn lùng anh nhưng chỉ vô ích. Thế nhưng người ta hoàn toàn có thể tìm thấy anh trong một ngôi nhà trên phố Tình Cờ, chỉ cách Palais Royal một tầm đạn bay, nơi một sự ngẫu nhiên khó tin nhất đã dẫn anh tới.
Thứ mà trong lá thư gửi cho Le Chapelier anh mô tả như một triển vọng trong tương lai gần thì trên thực tế lại chính là tình thế anh đang lâm vào. Anh đã khánh kiệt. Tiền của anh đã cạn hết, kể cả những món tiền có được bằng cách bán đi những món đồ tùy thân không thật sự cần thiết.
Tình cảnh của anh tuyệt vọng đến nỗi trong lúc đi lang thang xuống phố Tình Cờ vào một buổi sáng tháng Tư dông tố, không ngừng quan sát để ý xem có thứ gì nhặt nhạnh được hay không, anh chợt dừng lại để đọc một cáo thị dán bên ngoài cánh cửa một ngôi nhà nằm bên trái con phố, nếu bạn rẽ vào từ phố Richelieu. Thực ra cũng chẳng có lý do nào cụ thể để giải thích tại sao anh lại rẽ vào phố Tình Cờ. Có thể cái tên của nó đã thu hút anh, một cái tên thật thích hợp với hoàn cảnh của anh.
Tờ cáo thị được viết bằng những chữ cái to tròn thông báo ông Bertrand des Amis[4] sống trên lầu hai ngôi nhà này đang tìm một chàng trai trẻ có khả năng ăn nói lưu loát và hiểu biết ít nhiều về kiếm thuật. Phía trên tờ cáo thị là một tấm biển gỗ hình chữ nhật màu đen, trên đó có hình một cái khiên màu đỏ, chạm hình hai thanh kiếm đặt chéo nhau và bốn bông hoa huệ, mỗi bông nằm ở một góc của chữ X tạo thành bởi hai thanh kiếm. Dưới cái khiên là dòng chữ mạ vàng:
❀ ❀ ❀
[1] Epictetus (55-135): một triết gia theo trường phái Khắc kỷ.
[2] Nữ thần báo oán trong thần thoại Hy Lạp.
[3] Tiền thân của Ngân hàng Trung ương Pháp.
[4] Bertrand là từ bắt nguồn từ tiếng Đức, phái sinh từ hai thành tố beraht nghĩa là sáng và rand nghĩa là mép (của tấm khiên). Amis tiếng Pháp có nghĩa là những người bạn.
