Gián cách bởi thân hình của người phụ nữ đang run rẩy khóc nức nở, mẹ của một người và là tình nhân của người kia, đôi mắt của hai kẻ tử thù gặp nhau, đầy ắp một vẻ kinh hoàng, sững sờ không cho phép một lời nào được cất lên.

Phía bên kia bàn, Aline đang đứng bất động, như thể bị hóa đá trước lời tiết lộ động trời kia.

Ông de La Tour d’Azyr là người đầu tiên cử động. Trong tâm trí đang bàng hoàng của ông ta chợt lóe lên điều phu nhân de Plougastel nói về lá thư nằm trên bàn. Ông ta bước tới, không bị ai ngăn trở. Sau khi đã nói ra sự thật, phu nhân de Plougastel cũng không còn phải sợ hậu quả nữa, và bà để mặc hầu tước đi. Ông ta chệnh choạng bước ngang qua người con trai vừa nhận mặt, cầm lấy tờ giấy nằm cạnh giá nến. Ông ta đứng đọc hồi lâu. Không ai để ý đến điều đó. Đôi mắt Aline chăm chú để cả vào André-Louis, đầy băn khoăn và ái ngại, trong lúc André-Louis đang đờ đẫn nhìn chằm chằm xuống mẹ anh.

Ông de La Tour d’Azyr chậm rãi đọc qua lá thư. Rồi lặng lẽ để nó xuống. Mối bận tâm tiếp theo của ông ta, sản phẩm của một thời đại giả tạo cương quyết yêu cầu con người ta phải đè nén cảm xúc, là trấn tĩnh lại. Sau đó, hầu tước quay trở lại bên phu nhân de Plougastel và cúi xuống nâng bà dậy.

“Thérèse,” ông ta gọi.

Tuân theo lời gọi một cách vô thức, nữ bá tước cố gắng đứng dậy và đến lượt bà trấn tĩnh lại. Hầu tước nửa dắt, nửa dìu bà tới chiếc ghế bành kê cạnh bàn.

André-Louis nhìn theo, vẫn còn sững sờ choáng váng, anh không lại giúp một tay. Anh dõi theo, như thể trong một giấc mơ, khi hầu tước cúi xuống phu nhân de Plougastel. Và như trong một giấc mơ, anh nghe thấy ông ta hỏi:

“Bà đã biết chuyện này bao lâu rồi, Thérèse?”

“Tôi... tôi đã luôn biết điều này... luôn biết. Tôi đã ủy thác lại thằng bé cho Kercadiou. Tôi đã gặp lại nó một lần khi nó còn nhỏ... Ôi, nhưng thế thì sao?”

“Tại sao tôi chưa bao giờ được biết? Tại sao bà lừa dối tôi? Tại sao bà nói với tôi rằng đứa trẻ đã chết vài ngày sau khi sinh? Tại sao, Thérèse? Tại sao?”

“Vì tôi sợ. Tôi... tôi nghĩ như thế sẽ tốt hơn - rằng không ai, không ai, kể cả ông, được biết. Và cho tới tận tối hôm qua vẫn chưa ai biết ngoại trừ Quintin, khi ông ấy buộc phải nói cho nó biết để thuyết phục nó tới đây cứu tôi.”

“Nhưng tôi thì sao, Thérèse?” hầu tước khăng khăng hỏi. “Tôi có quyền được biết.”

“Quyền của ông ư? Và rồi ông sẽ làm gì? Thừa nhận nó ư? Rồi sau đó? Ha!” Đó là một tiếng cười thật lạ lùng, đượm mùi tuyệt vọng. “Còn có Plougastel; còn có gia đình tôi. Và còn cả ông... ông nữa, chính ông, người đã thôi không còn quan tâm, vì nỗi sợ bị phát hiện đã bóp chết tình yêu trong ông. Vậy thì tại sao tôi phải nói cho ông biết? Tại sao? Đáng ra ngay cả bây giờ tôi cũng không nên cho ông biết nếu có một cách khác để... để cứu cả hai người. Trước đây, đã có lần tôi phải trải qua nỗi kinh hoàng khủng khiếp này khi ông và nó quyết đấu với nhau trong rừng Boulogne. Tôi đang trên đường tới ngăn cuộc quyết đấu lại thì ông gặp tôi. Hẳn tôi đã phải tiết lộ ra sự thật, như phương sách cuối cùng, để ngăn chặn thảm họa tai hại đó. Nhưng khi ấy Chúa lòng lành đã miễn cho tôi không phải làm điều này.”

Không ai trong những người có mặt nghĩ đến chuyện nghi ngờ những gì nữ bá tước vừa hé lộ, cho dù nó có vẻ thật khó tin. Nếu như lúc trước có ai từng thoáng nghĩ tới khả năng này, thì những lời bà mới nói xong hẳn đã xua tan đi mọi ngờ vực, vì nó đã đem tới lời giải thích đầy đủ cho những người nghe vẫn còn băn khoăn cho tới tận khoảnh khắc này.

Ông de La Tour d’Azyr, choáng váng, loạng choạng tìm tới một chiếc ghế và ngồi phịch xuống. Mất đi tự chủ trong giây lát, hầu tước gục khuôn mặt hốc hác thất thần vào hai lòng bàn tay.

Qua những khung cửa sổ mở rộng hướng ra vườn vọng lại tiếng trống vang lên ngoài xa, nhắc nhở những người có mặt trong phòng về những gì đang xảy ra quanh họ. Nhưng âm thanh đó không làm ai để ý. Với mỗi người, dường như tại đây, trong căn phòng này họ đang phải đối diện với một nỗi kinh hoàng còn lớn hơn bất cứ nỗi kinh hoàng nào đang giày vò Paris. Cuối cùng, André-Louis bắt đầu lên tiếng, giọng anh bình thản và hoàn toàn lạnh lùng.

“Ông de La Tour d’Azyr,” anh nói, “tôi tin ông sẽ đồng ý rằng sự thật vừa được hé lộ này, một sự thật hẳn cũng ghê tởm và khủng khiếp đối với ông như đối với tôi, không làm thay đổi gì hết, vì nó không thể xóa đi dù là một trong tất cả những thứ nằm giữa hai chúng ta. Hoặc nếu có chăng thì nó chỉ làm tăng thêm một món nợ nữa vào những món nợ cũ mà thôi. Dẫu vậy... Nhưng thôi, nói suông để làm gì! Đây, thưa ông, hãy cầm lấy giấy thông hành này, và cố gắng trốn thoát theo cách tốt nhất ông có thể. Để đổi lại, tôi hy vọng sẽ không bao giờ phải nhìn thấy hay nghe thấy gì về ông nữa.”

“André!” Mẹ anh kêu lên, đồng thời đứng bật dậy tới gần anh. Và thêm một lần nữa lại là câu hỏi đó. “Chẳng lẽ con không có trái tim sao? Ông ấy đã từng làm gì con để con có thể nuôi lòng thù hận ông ấy cay nghiệt đến thế?”

“Mẹ sẽ được biết ngay thôi, thưa phu nhân. Trước đây, hai năm trước, cũng trong căn phòng này, con đã kể với mẹ về một người đã tàn nhẫn sát hại người bạn thân nhất của con và cướp đoạt đi người con gái con định kết hôn. Kẻ đó chính là ông de La Tour d’Azyr.”

Một tiếng kêu thất thanh là lời đáp lại duy nhất của nữ bá tước. Bà đưa hai bàn tay lên ôm lấy mặt.

Hầu tước chậm rãi đứng dậy. Ông ta từ tốn bước lại gần, đôi mắt lấp lánh một ngọn lửa đang âm ỉ cháy chăm chú quan sát khuôn mặt con trai mình.

“Anh thật cứng rắn,” ông ta nói đầy dứt khoát. “Nhưng ta nhận ra sự cứng rắn đó. Nó xuất phát từ dòng máu anh mang trong người.”

“Xin hãy miễn cho tôi điều đó,” André-Louis nói.

Hầu tước cúi đầu. “Ta sẽ không nhắc tới nó nữa. Nhưng ta mong ít nhất anh cũng hiểu ta, và cả bà cũng vậy, Thérèse. Anh buộc tội ta, thưa quý ông, sát hại người bạn thân nhất của anh. Ta sẵn sàng thừa nhận phương thức được sử dụng trong chuyện đó có lẽ không đàng hoàng chính trực. Nhưng liệu trong tay ta còn có cách nào khác để đối phó với một nguy cơ khẩn cấp mà từng ngày trôi qua kể từ khi đó đều chứng minh là có thật? Ông de Vilmorin là một nhà cách mạng, một con người của những ý tưởng mới muốn lật tung xã hội và xây lại nó cho hợp hơn với mong muốn của những người như anh ta. Ta thuộc về một đẳng cấp mong muốn, một cách hoàn toàn có thể biện minh được, rằng trật tự xã hội được giữ nguyên trạng. Không chỉ vì nó tốt hơn cho ta và những người cùng đẳng cấp với ta, mà ta còn cho rằng, và điều này anh sẽ còn phải chứng minh là ta sai, như thế sẽ tốt hơn cho tất cả mọi người; rằng trên thực tế không có thứ xã hội nào khác có thể khả thi hơn. Bất cứ xã hội nào của loài người cũng cần phải bao gồm nhiều tầng lớp khác nhau. Các anh có thể nhất thời làm xáo động nó thành một khối hỗn độn bằng một cuộc cách mạng như thế này; nhưng chỉ là nhất thời mà thôi. Không bao lâu nữa, từ cảnh hỗn loạn, vốn là tất cả những gì anh và những kẻ như anh có thể tạo ra, trật tự cần phải được lập lại, nếu không sự sống sẽ diệt vong; và cùng với sự tái lập trật tự là sự tái lập những tầng lớp khác nhau cần thiết cho việc tạo nên một xã hội có tổ chức. Những người ngày hôm qua còn ở trên đỉnh rất có thể trong trật tự mới sẽ nhận ra họ đã bị tước đoạt đi tất cả mà không hề đem lại lợi ích gì cho toàn cục. Đó là sự thay đổi ta chống lại. Ta chống lại tinh thần của nó với bất cứ vũ khí nào sẵn có, ở bất cứ đâu, vào bất cứ lúc nào ta gặp phải nó. Ông de Vilmorin là một kẻ gieo tai họa thuộc loại tồi tệ nhất, một kẻ có khiếu hùng biện chứa đựng đầy ắp những ý tưởng sai trái đã dẫn những kẻ khốn khổ kém hiểu biết tới chỗ nhầm tưởng rằng những thay đổi được đề xuất ra với họ sẽ giúp biến thế giới này thành một nơi tốt đẹp hơn cho họ. Anh là một người thông minh, và ta thách anh hãy trả lời ta bằng trái tim và lý trí của anh rằng một điều như thế là đúng hay khả thi. Anh biết điều đó không đúng; anh biết rằng đó là một thứ học thuyết nguy hại; và điều làm cho nó trở nên nguy hại hơn trên miệng ông de Vilmorin là sự chân thành và khiếu hùng biện của anh ta. Giọng nói của anh ta là một mối nguy hiểm cần được loại bỏ - cần được làm im lặng. Để tự vệ cho bản thân ta, chừng đó là cần thiết. Và ta đã thực hiện điều đó để tự vệ. Ta không thù oán gì de Vilmorin. Anh ta là một người xuất thân cùng tầng lớp với ta; một nhà quý tộc có tính cách hòa nhã dễ mến, đáng trân trọng, và có tài.

“Anh cho rằng ta giết anh ta chỉ để thỏa thú vui giết chóc, giống như những con thú hoang trong rừng đùa giỡn với con mồi tự nhiên của chúng. Ngay từ đầu đó đã là sai lầm của anh. Ta làm điều ta đã làm với trái tim nặng trĩu - ồ, anh hãy miễn cho ta màn bĩu môi dè bỉu của anh! - ta không nói dối, ta chưa bao giờ nói dối. Và ta thề với anh tại đây, ngay lúc này, với tất cả hy vọng được Thiên đường cứu rỗi của ta, rằng những gì ta nói là đúng. Ta ghê tởm điều ta đã làm. Nhưng vì bổn phận với bản thân và với tầng lớp của mình, ta buộc phải làm thế. Hãy tự hỏi chính anh xem liệu ông de Vilmorin có do dự dù chỉ giây lát không nếu như bằng cách giết chết ta anh ta có thể đưa thế giới hoàn mỹ không tưởng của mình tới gần hiện thực thêm một chút.

“Sau đó, anh đã quyết định rằng cách báo thù ngọt ngào nhất sẽ là làm cho mục đích của ta trở nên vô vọng bằng cách tự mình làm sống lại giọng nói ta đã dập tắt, bằng cách tự mình tiếp tục rao giảng những lời tiên tri hoang đường về bình đẳng vốn trước đây là của de Vilmorin. Anh đã không nhận ra rằng Chúa không tạo ra con người một cách bình đẳng. Được thôi, tối nay anh đang ở vào vị thế để có thể phán xử trong chúng ta ai đúng, ai sai. Anh đã tận mắt chứng kiến những gì đang xảy ra ở đây, tại Paris. Anh đã thấy bóng ma đen tối của Vô chính phủ đang bao trùm lên một miền đất chìm trong hỗn loạn. Có thể anh cũng có đủ trí tưởng tượng để hình dung ra ít nhiều những gì sẽ kéo tới tiếp sau đây. Và liệu anh có thể tự dối mình rằng từ đống đổ nát bẩn thỉu này sẽ mọc lên hình mẫu lý tưởng của xã hội hay không? Chẳng lẽ anh không hiểu xã hội sẽ buộc phải thiết lập lại trật tự ngay lập tức từ tất cả những chuyện này sao?

“Nhưng nói nữa mà làm gì? Hẳn ta đã nói đủ nhiều để anh hiểu ra điều duy nhất đáng bận tâm - rằng ta giết de Vilmorin vì bổn phận với tầng lớp của ta. Và sự thật - cho dù nó có thể khiến anh thấy bị xúc phạm, nhưng cũng đồng thời thuyết phục anh - là tối nay ta có thể nhìn lại hành động đó một cách thanh thản, không chút ân hận, ngoại trừ những gì đã xảy ra giữa anh và ta.

“Khi quỳ gối xuống bên thi thể bạn anh ngày hôm ấy tại Gavrillac, anh đã sỉ nhục và khiêu khích ta, nếu ta đúng là con hổ khát máu như anh nhìn nhận về ta, hẳn ta đã giết luôn cả anh rồi. Như có thể anh đã biết, ta là người nóng tính, dễ bị kích động. Thế nhưng ta vẫn nén xuống cơn giận tự nhiên anh đã thổi bùng lên trong ta, vì ta có thể tha thứ một sự xúc phạm tới bản thân mình, trong khi ta không thể bỏ qua một hành động tấn công có tính toán nhằm vào tầng lớp của ta.”

Hầu tước ngừng lời một lát. André-Louis đứng bất động lắng nghe và suy nghĩ. Cả hai người phụ nữ cũng vậy. Sau đó hầu tước nói tiếp, lần này với giọng ít quả quyết hơn. “Trong sự việc với cô Binet, ta đã thật không may. Ta đã làm anh tổn thương một cách vô tình. Ta không hề biết về mối quan hệ giữa hai người.”

André-Louis cuối cùng cũng gay gắt ngắt lời ông ta bằng một câu hỏi. “Liệu nếu ông biết, điều đó có thể tạo ra khác biệt nào không?”

“Không,” hầu tước thẳng thắn trả lời. “Ta có những thói xấu của tầng lớp mình. Ta không thể giả bộ rằng bất cứ một nguyên do nào như anh vừa nói có thể làm ta bận tâm. Nhưng anh có thể - nếu anh có khả năng phán xét một cách khách quan - trách cứ ta nặng nề vì điều đó sao?”

“Nếu cân nhắc tới mọi thứ, thưa ông, chẳng mấy chốc tôi sẽ bị buộc phải đi tới kết luận là không thể trách cứ bất cứ ai vì bất cứ nguyên do nào trên thế giới này; rằng tất cả chúng ta chỉ là trò đùa của số phận. Ông hãy thử nghĩ tới buổi đoàn tụ này đi, thưa ông - buổi đoàn tụ gia đình này - ở tại đây, tối nay, trong khi ngoài kia... Ôi, lạy Chúa, chúng ta hãy chấm dứt đi thôi! Chúng ta hãy ai đi đường nấy và viết hai chữ ‘Kết thúc’ cho cái chương đáng ghê sợ này trong đời mỗi chúng ta thôi.”

Ông de La Tour d’Azyr im lặng nhìn anh một cách nghiêm nghị, buồn rầu trong khoảnh khắc.

“Có lẽ thế là tốt nhất,” sau một hồi lâu, ông ta khẽ nói. Hầu tước quay sang phu nhân de Plougastel. “Nếu có sai lầm nào đó tôi đã phạm phải trong đời mình, một sai lầm mà tôi phải cay đắng ân hận, thì đó là sai lầm tôi đã gây ra với bà, phu nhân thân mến...”

“Không phải lúc này, Gervais! Không phải lúc này!” nữ bá tước lạc giọng ngắt lời ông ta.

“Ngay bây giờ - là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng. Tôi sẽ đi ngay. Chắc khó có chuyện một lúc nào đó chúng ta gặp lại nhau - khó có dịp tôi gặp lại bất cứ ai trong hai người - những người đáng ra phải là hai người gần gũi, yêu quý nhất của tôi. Tất cả chúng ta, như cậu ấy nói, là trò chơi trong tay Số phận. A, nhưng không hoàn toàn là thế. Số phận là một bộ óc thông minh, thực hiện mọi điều một cách có mục đích. Trong cuộc đời, chúng ta phải trả giá cho những điều xấu xa chúng ta đã làm trong chính cuộc đời đó. Đây là bài học tôi đã ngộ ra tối nay. Bằng một hành động phản bội, tôi đã có một đứa con trai mà tôi không hề biết, trong khi đứa con trai ấy, cũng hoàn toàn không biết gì về mối quan hệ giữa chúng tôi, đã trở thành hung thần của cuộc đời tôi, luôn theo đuổi đe dọa tôi, và rồi đẩy tôi đến cảnh hủy diệt. Thật công bằng - một sự công bằng đầy thi vị. Vui lòng chấp nhận và cam chịu sự thật đó là cách chuộc tội duy nhất tôi có thể làm vì hai người.”

Hầu tước cúi xuống, cầm lên một bàn tay đang buông thõng trong lòng phu nhân.

“Tạm biệt, Thérèse!” Giọng ông ta lạc đi. Hầu tước đã ở vào giới hạn tột cùng trong khả năng chịu đựng sắt thép của mình.

Nữ bá tước đứng dậy, ôm chầm lấy hầu tước trong chốc lát, không hề thấy xấu hổ trước mặt những người khác. Đống tro tàn của mối tình xưa đã bị xáo động mãnh liệt vào tối hôm đó, và sâu thẳm bên dưới, vẫn còn lại chút than hồng đang bùng lên lần cuối cùng trước khi lụi tắt hẳn. Song phu nhân không hề tìm cách giữ chân ông ta lại. Bà hiểu con trai họ đã chỉ ra lựa chọn khôn ngoan duy nhất, lối thoát duy nhất khả thi, và cảm thấy thật nhẹ lòng vì ông de La Tour d’Azyr đã chấp nhận nó.

“Chúa ban phước lành cho ông, Gervais,” bà thì thầm. “Ông sẽ cầm lấy giấy thông hành, và... và ông sẽ báo tin cho tôi biết khi ông đã an toàn chứ?”

Hầu tước ôm khuôn mặt bà trong hai bàn tay ông ta; ngay sau đó nhẹ nhàng hôn bà rồi buông nữ bá tước ra. Đứng thẳng người, và bên ngoài đã trở lại bình thản, ông ta đưa mắt nhìn sang André-Louis, người đang đưa cho ông ta một tờ giấy.

“Đây là giấy thông hành. Hãy cầm lấy, thưa ông. Đây là món quà đầu tiên cũng là cuối cùng tôi dành cho ông, và chẳng bao giờ tôi nghĩ tới việc sẽ dành cho ông món quà này - món quà sinh mạng. Theo cách nào đó, nó giúp chúng ta coi như hết nợ. Sự mỉa mai này, thưa ông, không phải do tôi, mà là do Số phận. Hãy cầm lấy, thưa ông, và ra đi bình yên.”

Ông de La Tour d’Azyr cầm lấy giấy thông hành. Đôi mắt ông ta nhìn chăm chăm đầy khao khát lên khuôn mặt xương xương nghiêm nghị đang đối diện với mình. Hầu tước cho tờ giấy vào ngực áo, rồi đột ngột run rẩy chìa tay ra. Đôi mắt con trai ông ta thầm đưa ra một câu hỏi.

“Vì Chúa, chúng ta hãy làm lành với nhau,” hầu tước khó nhọc nói.

Cuối cùng sự thương hại cũng làm André-Louis mủi lòng. Khuôn mặt anh mất đi ít nhiều vẻ nghiêm nghị. Anh thở dài. “Tạm biệt, thưa ông,” anh nói.

“Anh thật tàn nhẫn,” bố đẻ của anh nói với anh, giọng buồn rầu. “Nhưng có lẽ anh có quyền như thế. Trong những hoàn cảnh khác, hẳn ta đã rất tự hào khi có một đứa con trai như anh. Nhưng vì hoàn cảnh đã như thế...” Ông ta đột ngột ngừng lại, rồi bất ngờ nói thêm, “Tạm biệt.”

Hầu tước buông tay con trai ra, rồi bước lùi lại. Hai người cúi chào nhau theo phép tắc. Sau đó, ông de La Tour d’Azyr im lặng cúi chào tiểu thư de Kercadiou, một cử chỉ chứa đựng sự từ bỏ, sự kết thúc.

Chào xong, ông ta quay đi kiên quyết bước ra khỏi phòng, cũng là ra khỏi cuộc đời họ. Nhiều tháng sau đó, họ nghe nói ông ta đã đầu quân phụng sự cho hoàng đế Áo.