Vào cuối buổi chiều của ngày đầy kinh hoàng dài vô tận ấy, với những đợt báo động liên hồi, những tiếng súng nổ, tiếng trống khua nhức óc, và tiếng rầm rầm xa xa của đám đông giận dữ, phu nhân de Plougastel và Aline ngồi đợi trong tòa dinh thự đẹp đẽ ở phố Thiên Đuờng. Hai người phụ nữ không còn chờ Rougane nữa. Họ đã hiểu ra, cho dù lý do là gì đi nữa - và tới lúc này hẳn có vô vàn lý do có thể tồn tại - thì người tín sứ thân thiện của họ sẽ không quay trở lại nữa. Họ đợi mà không biết mình đang đợi cái gì. Họ đợi bất cứ điều gì có thể tới.
Đã có một lúc, vào đầu buổi chiều, âm thanh của cuộc giao chiến tới gần họ, nhanh chóng lan về phía họ, mỗi lúc một ồn ào hơn, khủng khiếp hơn. Đó là tiếng hò reo điên cuồng của một đám đông say máu đang hăm hở tàn phá. Tới gần sát tòa dinh thự, dòng người hung hãn đó dừng chân lại. Sau tiếng giáo thúc thình thình vào cửa và tiếng gọi cửa hống hách, đến lượt tiếng ván gỗ gãy đổ, tiếng kính vỡ loảng xoảng, tiếng kêu la kinh hoàng chen lẫn giữa tiếng gào thét đầy căm phẫn, và, xen lẫn những âm thanh chói tai này, là những tràng cười tàn ác vô nhân tính.
Đó là cuộc săn lùng hai vệ binh Thụy Sĩ khốn khổ đang cuống cuồng tìm cách tẩu thoát. Và hai kẻ đào tẩu đã bị bắt sống ở một ngôi nhà ngay gần đó, rồi bị đám đông tàn nhẫn đang phát cuồng ấy giết chết. Xong việc, những kẻ săn người, cả đàn ông và đàn bà, tập hợp thành đội hình chiến đấu, hùng hổ tiến xuống phố Thiên Đường, hát vang bài hát của Marseille[1] - một bài hát hẵng còn mới mẻ với Paris vào những ngày đó.
Tiến lên, những người con của Tổ quốc!
Ngày vinh quang nay đã tới rồi
Chống lại chúng ta là ách bạo tàn
Với lá cờ đẫm máu đã giương lên.
Tiếng hát tiến lại gần hơn, được hàng trăm giọng khàn khàn hát lên, một thứ âm thanh khủng khiếp đã đột ngột xuất hiện để thay thế, ít nhất là trong khoảng thời gian này, âm hưởng vui vẻ, tầm thường của bài “Ca ira!” cho tới lúc ấy vẫn là bài hát quen thuộc của cuộc cách mạng. Một cách vô thức, phu nhân de Plougastel và Aline ôm chặt lấy nhau. Họ đã nghe thấy những âm thanh đập phá trong ngôi nhà kia, song không biết được nguyên nhân đã gây ra nó. Sẽ thế nào nếu lần này đến lượt dinh thự de Plougastel! Không có lý do thực sự nào để lo sợ việc đó, nhưng khi bị kẹt giữa một cơn hỗn loạn mà họ không hoàn toàn hiểu rõ và vì thế càng đáng sợ hơn, người ta luôn phải dè chừng điều tồi tệ nhất.
Bài hát khủng khiếp được hát lên một cách thật khủng khiếp, cùng với vô số tiếng bàn chân nặng nề giậm xuống con đường đá gồ ghề đi ngang qua họ rồi nhỏ dần. Hai người phụ nữ bắt đầu thở bình thường trở lại, gần như thể một phép mầu đã cứu sống họ, để rồi không lâu sau đó họ lại chìm vào cơn hoảng hốt thêm lần nữa, khi người hầu trẻ tuổi của nữ bá tước, Jacques, người được bà tin cẩn nhất trong đám gia nhân, hối hả bước vào với nét mặt đầy sợ hãi để thông báo có một người đàn ông vừa trèo qua tường của khu vườn tự giới thiệu mình là một người bạn của nữ bá tước, và mong muốn được đưa tới gặp bà ngay lập tức.
“Nhưng ông ta trông như một gã không quần chẽn[2] vậy, thưa phu nhân,” anh người hầu trung thành cảnh báo.
Mọi ý nghĩ và hy vọng của phu nhân lập tức hướng ngay tới Rougane.
“Đưa ông ta vào,” bà hối hả ra lệnh, hầu như không kịp thở.
Jacques đi ra ngoài, rồi lập tức quay vào cùng một người đàn ông cao ráo, khoác chiếc áo khoác dài tồi tàn rộng thùng thình và đội mũ vành rộng bẻ cụp xuống có gắn băng tam tài to tướng. Người đàn ông bỏ mũ ra khi bước vào phòng.
Jacques, đứng sau lưng vị khách, nhận ra mái tóc của ông ta, cho dù lúc này đã ít nhiều xộc xệch, vẫn còn giữ những dấu vết cho thấy nó đã được chăm sóc rất cẩn thận. Mái tóc được bó gọn lại, và còn vài vết bột vẫn bám trên tóc. Anh hầu trẻ tuổi băn khoăn tự hỏi khuôn mặt người đàn ông này, lúc đó đang quay lưng về phía anh ta, có gì mà khiến cho bà chủ của anh phải sững sờ lùi lại như thế. Rồi anh hầu nhận ra mình đột ngột được ra hiệu cho lui.
Người mới đến tiến tới giữa phòng khách, bước đi như một người đã kiệt sức, với hơi thở nặng nề mệt nhọc. Tới đó, ông ta tựa người vào một chiếc bàn, và nhìn thẳng vào phu nhân de Plougastel ở đối diện bên kia bàn. Bà đứng trân trối nhìn vị khách, đôi mắt hiện rõ một tâm trạng kinh hoàng đến lạ lùng.
Phía đằng sau, ở tận cuối phòng, Aline ngỡ ngàng hướng ánh mắt chăm chú pha lẫn chút sợ hãi về phía khuôn mặt, cho dù không thể nhận ra qua lớp máu và bụi nhem nhuốc, nhưng trông vẫn quen quen. Sau đó người đàn ông lên tiếng, và nàng ngay lập tức nhận ra đó là giọng nói của hầu tước de La Tour d’Azyr.
“Phu nhân thân mến,” ông ta nói, “thứ lỗi cho tôi nếu tôi khiến bà sợ. Thứ lỗi cho tôi vì đã đường đột xuất hiện ở đây mà không xin phép trước, vào một thời điểm như lúc này, theo cách như thế này. Nhưng... hẳn bà cũng thấy tình thế của tôi hiện ra sao. Tôi là một kẻ bị truy lùng. Trong cuộc chạy trốn không có phương hướng nào, không biết phải tìm nơi an toàn ở đâu, tôi đã nghĩ tới phu nhân. Tôi tự nhủ rằng nếu tôi có thể tới được nhà bà an toàn, có lẽ tôi sẽ có nơi ẩn náu.”
“Ông đang gặp nguy hiểm sao?”
“Đang gặp nguy hiểm ư?” Hầu tước dường như âm thầm bật cười trước câu hỏi thừa thãi. “Nếu lúc này tôi chỉ cần công khai ló mặt ra phố thôi, tôi có lẽ phải coi mình là may mắn nếu sống sót được năm phút! Bạn thân mến, một cuộc tàn sát đã xảy ra. Vài người ít ỏi trong số chúng tôi đã trốn thoát khỏi Tuileries vào phút cuối, để rồi sau đó bị săn lùng đến chết trên các đường phố. Tôi không cho rằng đến lúc này lại còn dù chỉ một người lính Thụy Sĩ sống sót. Bọn họ đã phải chịu số phận thê thảm nhất, những kẻ khốn khổ. Còn về phần chúng tôi - lạy Chúa! Chúng căm ghét chúng tôi còn hơn cả đám Thụy Sĩ. Và thế nên mới có lớp cải trang bẩn thỉu này.”
Ông ta cởi bỏ chiếc áo choàng to sụ xơ xác, ném nó xuống rồi bước tới trong bộ trang phục xa tanh đen vốn là đồng phục của chừng một trăm nhà quý tộc đã tập hợp lại ở Tuileries sáng hôm đó để bảo vệ nhà vua của họ.
Chiếc áo của ông ta bị rách dọc sống lưng, khăn quàng cổ và diềm đăng ten ở hai cổ tay áo rách bươm, vấy máu; cùng với khuôn mặt nhem nhuốc và mái tóc xộc xệch, trông bộ dạng của hầu tước thật khủng khiếp. Thế nhưng ông ta vẫn cố gắng xử sự với phong thái thoải mái đầy tự tin thường ngày, thậm chí vẫn nhớ hôn bàn tay run rẩy mà phu nhân de Plougastel chìa ra cho ông ta thay lời chào.
“Ông đã làm đúng khi tìm đến tôi, Gervais,” bà nói. “Phải, vào lúc này nơi đây có thể là chỗ ẩn náu. Ông sẽ được an toàn, ít nhất chừng nào chúng tôi còn được an toàn. Các gia nhân của tôi hoàn toàn đáng tin cậy. Hãy ngồi xuống và kể cho tôi nghe tất cả đi.”
Hầu tước làm theo yêu cầu của bà chủ nhà, gần như đổ sụp xuống chiếc ghế bành bà đẩy tới, một con người hoàn toàn kiệt sức, có thể về mặt thể chất hay do căng thẳng thần kinh, mà cũng có thể vì cả hai. Ông ta lấy từ trong túi ra khăn tay lau chút máu và đất trên mặt.
“Cũng chẳng có gì nhiều để kể.” Giọng hầu tước mang đậm vị đắng của sự tuyệt vọng. “Phu nhân thân mến, đây là dấu chấm hết cho tất cả chúng ta. Plougastel thật may mắn khi đang ở bên kia biên giới vào thời điểm này. Giá như tôi không ngu ngốc đến mức tin vào những kẻ ngày hôm nay đã chứng tỏ bọn họ hoàn toàn không đáng tin cậy, hẳn tôi cũng đang ở đó vào lúc này rồi. Việc tôi ở lại Paris là sự điên rồ cuối cùng của một cuộc đời đầy ắp những hành động điên rồ và sai lầm. Và việc tôi tìm đến bà vào giây phút khó khăn khẩn cấp nhất này lại là một sự điên rồ nữa.” Ông ta bật cười cay đắng.
Phu nhân liếm đôi môi khô khốc. “Và... và giờ thì sao?” bà hỏi hầu tước.
“Chỉ còn cách chạy trốn càng sớm càng tốt, nếu vẫn còn có thể. Ở đây, tại nước Pháp, không còn chốn dung thân nào cho chúng ta nữa - hay ít nhất là phía trên mặt đất. Ngày hôm nay đã chứng tỏ điều đó.” Rồi ông ta ngước lên nhìn nữ bá tước, đang đứng cạnh ông, thật nhợt nhạt, rụt rè, và ông ta mỉm cười. Ông ta vỗ bàn tay đẹp đẽ của mình lên tay vịn ghế bành. “Thérèse thân mến, trừ phi bà rủ lòng nhân từ cho tôi thứ gì đó để uống, bà sẽ thấy tôi chết vì khát ngay trước mắt bà thậm chí trước cả khi đám vô lại đó có cơ hội kết thúc tôi.”
Nữ bá tước giật mình. “Đáng ra tôi phải nghĩ đến chuyện đó rồi mới phải!” bà kêu lên tự trách mình, rồi hối hả quay sang. “Aline,” bà nói với cô thiếu nữ, “hãy bảo Jacques mang...”
“Aline!” hầu tước thốt lên ngắt lời bà, và đến lượt ông ta cũng quay sang cô thiếu nữ. Rồi sau đó, khi Aline đứng lên, xuất hiện trong tầm mắt của hầu tước, và hầu tước cuối cùng cũng nhận ra nàng, ông ta đột ngột đứng dậy trên đôi chân mệt nhoài, cứng người cúi chào nàng. “Thưa tiểu thư, tôi đã không hề biết cô ở đây,” hầu tước nói, và ông ta dường như rất bối rối, sững sờ như một người bị bắt quả tang trong lúc thực hiện một hành động trái phép nào đó.
“Tôi cũng thấy vậy, thưa ông,” nàng trả lời, trong lúc đi thực hiện yêu cầu của nữ bá tước. Nàng dừng lại trước mặt hầu tước. “Từ trái tim mình, thưa ông, tôi rất buồn khi chúng ta lại gặp nhau trong hoàn cảnh đau lòng như thế này.”
Kể từ ngày diễn ra cuộc quyết đấu của hầu tước với André-Louis - cũng là ngày ông ta chứng kiến chút hy vọng cuối cùng của mình với nàng tắt ngấm và bị chôn vùi vĩnh viễn - đây là lần đầu tiên hai người đứng đối diện nhau.
Hầu tước dường như sững lại khi sắp sửa trả lời nàng. Cái nhìn của ông ta chuyển sang phu nhân de Plougastel, và, với một thái độ kín miệng lạ lùng của một người rất biết ăn nói, hầu tước chỉ im lặng cúi chào.
“Nhưng ông làm ơn ngồi xuống đi chứ. Ông đang mệt.”
“Tiểu thư thật chu đáo khi để ý tới điều đó. Vậy nếu tiểu thư đã vui lòng cho phép.” Và hầu tước lại ngồi xuống ghế. Cô thiếu nữ tiếp tục đi ra ngoài để làm việc được giao.
Khi nàng quay trở lại một lát sau, hai người gần như đã đảo ngược vị trí cho nhau. Phu nhân de Plougastel bây giờ lại là người ngồi trên chiếc ghế bành bọc đệm thêu và chạm khảm, còn ông de La Tour d’Azyr, bất chấp tình trạng mệt mỏi của mình, đang tì vào lưng ghế, cúi người về phía trước, nói chuyện rất sôi nổi, qua thái độ của hầu tước có thể thấy dường như ông đang nài nỉ phu nhân. Khi Aline bước vào, ông ta lập tức im bặt và bước ra xa, làm cô thiếu nữ có cảm giác mình như kẻ xen ngang. Ngoài ra, nàng còn thấy nữ bá tước đang khóc.
Theo sau cô thiếu nữ là anh chàng Jacques mẫn cán, bê trên tay một cái khay bày đầy đồ ăn và rượu vang. Phu nhân rót rượu vang cho khách, và hầu tước uống một hơi hết sạch ly vang Burgundy, rồi đề nghị, với hai bàn tay đầy bụi bẩn chìa ra, được cho phép đi chỉnh trang lại diện mạo của mình trước khi ngồi xuống ăn.
Hầu tước được Jacques dẫn đi và trợ giúp, khi quay trở lại, ông ta đã rũ hết những dấu vết cuối cùng của cuộc giao tranh quyết liệt ông ta vừa phải tham gia. Hầu tước trông gần như bình thường, những chỗ hư hại trên trang phục đã được chỉnh sửa, thái độ ông ta trở lại vẻ bình thản, kiêu hãnh và lịch lãm, nhưng khuôn mặt vẫn tái nhợt hốc hác, ông ta dường như vừa đột nhiên già đi nhiều tuổi khiến vẻ bề ngoài trở nên tương xứng với tuổi thực của ông ta.
Trong lúc hầu tước ăn uống - một cách rất ngon miệng, vì như ông ta nói với hai người phụ nữ, hầu tước chưa ăn gì từ sáng sớm - ông ta kể lại chi tiết những biến cố hãi hùng của ngày hôm đó, và cho họ hay quá trình ông ta đào thoát khỏi Tuileries khi nhận ra mọi thứ đã mất và khi toàn bộ những người lính Thụy Sĩ, đã bắn đến viên đạn cuối cùng, bị tàn sát dưới tay đám đông hung hãn không thể mô tả bằng lời.
“Ôi, tất cả đã diễn ra theo một cách tồi tệ,” ông ta kết thúc bằng một lập luận đầy phê phán. “Chúng ta dè dặt khi chúng ta nên kiên quyết, và trở nên kiên quyết khi đã quá muộn. Đó là tất cả những gì đã diễn ra với chúng ta từ khi bắt đầu cuộc xung đột đáng nguyền rủa này. Ngay từ đầu, chúng ta đã thiếu sự lãnh đạo sáng suốt, và bây giờ - như tôi nói lúc trước - đã đến hồi kết của chúng ta. Chỉ còn lại cách chạy trốn, ngay khi chúng ta tìm ra cách để thực hiện việc đó.”
Phu nhân kể cho hầu tước nghe những hy vọng bà trông cậy vào Rougane.
Câu chuyện giúp đưa hầu tước ra khỏi tâm trạng ủ rũ. Thậm chí ông ta còn tỏ ra lạc quan.
“Phu nhân thật sai lầm khi từ bỏ hy vọng đó,” ông ta trấn an nữ bá tước. “Nếu ông thị trưởng này có thiện ý đến vậy, chắc chắn ông ta có thể làm như con trai ông ta đã hứa. Nhưng tối qua hẳn đã quá muộn để cậu ta tìm tới gặp bà, và hôm nay, giả sử như cậu ta có tới Paris đi nữa, cậu ta cũng hầu như không thể len lỏi qua các đường phố để đến đây. Vẫn còn nhiều khả năng cậu ta sẽ tới. Tôi cầu mong là vậy; vì việc biết bà và tiểu thư de Kercadiou thoát được khỏi nơi này sẽ giúp tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn bất cứ điều gì khác.”
“Chúng tôi sẽ đưa ông đi cùng chúng tôi,” nữ bá tước nói.
“À! Nhưng bằng cách nào đây?”
“Cậu thanh niên Rougane sẽ mang cho tôi giấy thông hành cho ba người - Aline, tôi, và người hầu của tôi, Jacques. Ông có thể thế chỗ Jacques.”
“Quả thực, để thoát khỏi Paris, tôi sẵn lòng thế chỗ cho bất cứ ai.” Và hầu tước bật cười.
Tâm trạng mọi người cũng phấn chấn lên theo ông ta, và những tia hy vọng chập chờn sắp tắt lại sống dậy. Nhưng khi màn đêm bắt đầu buông xuống thành phố mà vẫn không có bất cứ dấu hiệu nào của người giải thoát mà họ chờ đợi, những hy vọng đó lại một lần nữa lụi dần.
Cuối cùng ông de La Tour d’Azyr ngỏ ý đã mệt, và xin phép được lui đi nghỉ để có thể lấy lại phần nào sức lực sẵn sàng ứng phó với những gì sắp xảy đến. Khi hầu tước đã rời khỏi phòng, phu nhân khuyên Aline cũng nên đi nghỉ.
“Ta sẽ gọi cháu, cô bé yêu quý, ngay khi cậu ta tới,” bà nói, cố thể hiện ra sự tự tin mà kỳ thực lúc này đã tan biến hoàn toàn.
Aline trìu mến hôn bà rồi quay về phòng ngủ, với vẻ bề ngoài bình thản không chút dao động, khiến nữ bá tước băn khoăn liệu nàng có ý thức được mối nguy hiểm chết người đang bao quanh họ hay không, một mối nguy hiểm càng tăng lên gấp bội khi bên họ đang là một người được cực kỳ nhiều người biết và cực kỳ bị căm ghét như ông de La Tour d’Azyr, một người rất có thể ngay trong lúc này đang bị các kẻ thù của ông ta truy lùng.
Chỉ còn lại một mình, phu nhân nằm xuống một chiếc trường kỷ trong phòng khách, để có thể sẵn sàng cho bất cứ tình huống khẩn cấp nào. Tối hôm đó là một đêm hè nóng bức, và những cánh cửa kính nhìn ra khu vườn lộng lẫy được mở rộng để đón không khí. Cùng với gió mát, thỉnh thoảng từ xa lại vọng tới những âm thanh khủng khiếp của đám đông đang tiếp tục diễu hành, dư âm còn lại của cái ngày đẫm máu đó.
Phu nhân de Plougastel nằm đó, lắng nghe những âm thanh này trong gần một giờ đồng hồ, thầm cảm ơn Thượng đế vì ít nhất vào lúc này những rối ren đó cũng còn ở xa, đồng thời thầm lo sợ chúng có thể kéo đến đây bất cứ lúc nào, và khu Bondy này, nơi dinh thự của bà tọa lạc, sẽ trở thành bối cảnh cho những sự kiện kinh hoàng như những sự kiện mà dư âm đang vọng tới tai bà từ các khu nằm ở xa phía Nam và phía Tây.
Chiếc trường kỷ nơi nữ bá tước đang nằm chìm lấp trong bóng tối; vì tất cả đèn đóm trong căn phòng khách dài đó đã được tắt hết, ngoại trừ những cây nến cắm trên một giá nến lớn bằng bạc đặt trên mặt chiếc bàn tròn khảm ngà kê giữa phòng - một hòn đảo ánh sáng giữa đại dương bóng tối bao quanh.
Chiếc đồng hồ đặt trên nóc lò sưởi du dương đổ nhạc báo mười giờ, rồi sau đó, bất thình lình, một âm thanh khác vang lên, phá vỡ sự im lặng của toàn bộ tòa nhà, và khiến nữ bá tước đứng bật dậy, trong tâm trạng vừa hy vọng vừa lo sợ, bà nín thở. Ai đó đang gõ mạnh lên cửa ra vào dưới nhà. Sau giây phút hồi hộp đến căng thẳng tột độ, anh hầu Jacques hối hả xuất hiện trong phòng. Anh ta nhìn quanh, thoạt đầu không thấy bà chủ.
“Phu nhân! Phu nhân!” anh ta gọi như người thở không ra hoi.
“Có chưyện gì vậy, Jacques?” Giọng nữ bá tước lúc này đã trở nên bĩnh thản, như thể bà thấy mình cần lấy lại bình tĩnh. Phu nhân bước từ trong bóng tối ra khoảng sáng quanh chiếc bàn. “Có một người đàn ông ở dưới nhà. Anh ta đang hỏi... anh ta đang yêu cầu được gặp phu nhân ngay lập tức.”
“Một người đàn ông?” bà hỏi lại.
“Anh ta... anh ta hình như là một quan chức; ít nhất thì anh ta có đeo băng tam tài của quan chức. Và anh ta từ chối không cung cấp tên; anh ta nói tên của anh ta sẽ không có ý nghĩa gì với phu nhân cả. Anh ta nằng nặc đòi gặp trực tiếp phu nhân, và ngay lập tức.”
“Một quan chức ư?” nữ bá tước hỏi.
“Một quan chức,” Jacques lặp lại. “Tôi đã muốn đuổi anh ta đi, nhưng anh ta lại nói mình đang làm theo mệnh lệnh của Quốc gia. Phu nhân, phu nhân hãy quyết định xem nên làm gì. Robert đang ở cùng tôi. Nếu phu nhân muốn... bất cứ điều gì...”
“Jacques tốt bụng của ta, không, không.” Phu nhân tỏ ra hoàn toàn bình tĩnh. “Nếu người đàn ông này có ý xấu, chắc chắn anh ta sẽ không tới một mình. Hãy dẫn anh ta tới gặp ta, và mời tiểu thư de Kercadiou tới chỗ ta ngay nếu tiểu thư còn thức.”
Jacques quay ra, bản thân anh ta cũng phần nào được trấn an. Phu nhân ngồi xuống chiếc ghế bành gần bàn, lọt hẳn trong quầng sáng. Bà hờ hững vuốt phăng lại trang phục. Nếu những hy vọng đã trở nên vô nghĩa với bà, thì những nỗi sợ hãi nhất thời cũng vậy. Một người đàn ông, nếu tới với bất kỳ ý định nào ngoài mục đích hòa bình, chắc chắn sẽ mang theo người đi cùng, như bà đã nói.
Cánh cửa lại mở ra, và Jacques một lần nữa xuất hiện; theo sau anh hầu, rồi hối hả bước lên trước anh ta, là một người đàn ông vóc dáng mảnh dẻ đội mũ rộng vành, trên mũ có một băng tam tài. Quanh eo chiếc áo cưỡi ngựa màu xanh ô liu của anh ta cũng thắt một dải băng tam tài; còn bên hông người đàn ông đeo một thanh kiếm.
Anh ta bỏ mũ ra, và ánh nến lóe sáng trên chiếc khóa sắt của cái mũ. Nữ bá tước trông thấy một cặp mắt đang nhìn thẳng vào bà, một cặp mắt to, sẫm màu nằm trên một khuôn mặt xương xương rám nắng, một cái nhìn đặc biệt chăm chú và dò hỏi.
Bà cúi người ra trước, trên mặt hiện rõ vẻ kinh ngạc không tin nổi. Rồi đôi mắt bà sáng lên, và sắc hồng quay trở lại trên đôi gò má tái nhợt. Bà đột ngột đứng dậy. Phu nhân đang run rẩy.
“André-Louis!” bà thốt lên.
❀ ❀ ❀
[1] Bài La Marseillaise, sau này là quốc ca Pháp.
[2] Cách gọi những người cách mạng và xuất thuân bình dân (vì thời đó giới quý tộc thường mặc quần chẽn bó sát ống chân.
