Anh chào đời mang theo khiếu hài hước cùng cảm giác thế giới thật điên rồ. Và đó là toàn bộ gia tài anh thừa kế. Cha anh là ai thì hoàn toàn mơ hồ, cho dù cả làng Gavrillac đã từ lâu xua đi đám mây mù bí hiểm bao quanh anh. Những người dân Bretagne chất phác dù sao cũng không ngốc đến mức bị qua mặt bởi một chiêu trò chẳng lấy gì làm mới mẻ như thế. Khi một nhà quý tộc, chẳng vì lý do nào rõ rệt, lại tuyên bố mình là cha đỡ đầu của một đứa trẻ mang từ đâu về không ai rõ, rồi từ đó trở đi chăm lo đến việc nuôi nấng dạy dỗ cho cậu bé, thì đến những người dân quê chân chất nhất trên đời cũng hiểu quá rõ tình hình. Và vậy là những người dân thuần hậu của Gavrillac không cho phép mình nuôi bất cứ lầm tưởng nào về mối quan hệ thực sự giữa André-Louis Moreau - đó là cái tên đã được đặt cho đứa trẻ - và Quintin de Kercadiou, lãnh chúa Gavrillac, người sống trong tòa nhà lớn màu xám tọa lạc trên ngọn đồi cao phủ bóng xuống ngôi làng nằm co cụm bên dưới.
André-Louis đã học đọc học viết tại trường làng, trong thời gian đó anh trọ ở nhà ông lão Rabouillet, một luật sư, người đồng thời cũng trông nom công việc làm ăn của ông de Kercadiou với danh nghĩa quản lý tài chính. Sau đó, năm mười lăm tuổi, anh được gửi lên Paris, tới trường Louis Đại đế để theo học ngành luật, và hiện giờ anh đã quay lại cùng hành nghề với Rabouillet. Tất cả đều do cha đỡ đầu của anh, ông de Kercadiou, trang trải chi phí. Với việc một lần nữa gửi gắm chàng thanh niên cho Rabouillet chỉ dạy, rõ ràng người cha đỡ đầu đang chăm lo tạo dựng tương lai cho anh.
André-Louis, về phần mình, đã tận dụng tối đa những cơ hội có được. Ở tuổi hai mươi tư, anh sở hữu vốn học vấn đủ gây bội thực kiến thức cho một đầu óc bình thường. Qua quá trình say mê tìm hiểu về Con người, từ Thucydides tới các soạn giả Bách khoa thư, từ Seneca tới Rousseau, anh đã đi tới chỗ khẳng định một niềm tin không gì lay chuyển được đối với những ấn tượng ban đầu về sự điên rồ nói chung của đồng loại mình. Và tôi cũng không tìm ra bất cứ điều gì diễn ra sau đó trong cuộc đời đầy biến động của anh đem đến lý do để anh phải lung lay quan điểm của mình.
Về ngoại hình, anh có vóc người khá khiêm tốn, chỉ hơi nhỉnh hơn chiều cao trung bình một chút, với khuôn mặt gầy gò, sắc sảo, mũi và xương gò má gồ lên, mái tóc đen thẳng mỏng rũ xuống gần chấm vai. Anh sở hữu khuôn miệng dài với đôi môi mỏng toát lên vẻ hóm hỉnh. Anh chỉ được cứu thoát khỏi sự xấu xí nhờ đôi mắt sáng, luôn luôn linh hoạt, sẫm màu tới mức gần như có màu đen. Về tư duy có phần kỳ lạ mà anh sở hữu cùng năng khiếu hiếm có trong việc diễn đạt ngôn ngữ một cách tao nhã, những bản thảo viết tay - thật không may chẳng còn lưu lại được bao nhiêu - và đặc biệt là cuốn Hồi ký của anh có thể minh chứng một cách đầy đủ cho chúng ta thấy. Về khiếu diễn thuyết của mình, anh hầu như vẫn chưa nhận ra nó, cho dù vị luật sư trẻ đã giành được ít nhiều tiếng tăm tại Câu lạc bộ Học thuật Rennes - một trong những câu lạc bộ đang mọc lên như nấm khắp trong nước, nơi giới trí thức trẻ nước Pháp tập hợp lại để nghiên cứu và bàn luận về các học thuyết mới đang thâm nhập vào đời sống xã hội. Nhưng tiếng tăm anh giành được khó có thể coi là đáng ao ước. Anh đã tỏ ra quá tinh quái, quá cay nghiệt, quá sẵn sàng - theo suy nghĩ của các thành viên khác trong câu lạc bộ - trong việc nhạo báng các lý thuyết cao cả của họ về việc cải tạo nhân loại, về phần mình, anh phản đối lại với lý luận rằng anh chỉ đơn thuần đưa ra trước mặt họ chiếc gương phản chiếu sự thật, và nếu khi được phản chiếu trong tấm gương này các lý thuyết của họ có trở nên lố bịch thì đó cũng không phải lỗi của anh.
Tất cả những gì anh thu được từ cách biện hộ ấy chỉ là khiến mọi sự tồi tệ hơn; và chắc chắn nó đã dẫn tới việc trục xuất anh khỏi một cộng đồng đã nảy sinh mối nghi kỵ cao độ với anh nếu không có người bạn của anh, Philippe de Vilmorin, sinh viên thần học ở Rennes, một trong những thành viên được ngưỡng mộ nhất của Câu lạc bộ Học thuật.
Tìm đến Gavrillac một buổi sáng tháng Mười một, đem theo tin tức về những cơn bão chính trị đang định hình trên bầu trời nước Pháp, Philippe tìm thấy tại ngôi làng ngái ngủ xứ Bretagne lý do để thổi bùng ngọn lửa bất bình vốn đã cháy rực của mình lên hơn nữa. Một nông dân sống tại Gavrillac có tên Mabey đã bị người gác rừng của hầu tước de La Tour d’Azyr bắn chết trong khu rừng ở Meupont, nằm ngay bên kia sông. Anh chàng xấu số bị bắt quả tang đang nhấc một con gà lôi ra khỏi bẫy, và gã gác rừng đã ra tay theo mệnh lệnh rõ ràng từ chủ nhân của y.
Phẫn nộ trước một hành động bạo ngược tột cùng vô nhân tính như thế, de Vilmorin định đưa câu chuyện ra trước ông de Kercadiou. Mabey là một tá điền của Gavrillac, và Vilmorin hy vọng thuyết phục được lãnh chúa Gavrillac đòi hỏi ít nhất một khoản đền bù cho người vợ góa và ba đứa con côi mà hành động tàn nhẫn đó gây nên.
Nhưng vì André-Louis là người bạn thân nhất của Philippe - trên thực tế, không khác gì một người anh em ruột - chàng sinh viên chủng viện trẻ tuổi trước tiên tìm đến anh. Vị khách tìm thấy bạn mình đang ăn sáng một mình trong gian phòng ăn dài trần thấp lát ván gỗ sơn trắng tại nhà Rabouillet - tổ ấm duy nhất André-Louis biết đến - và sau khi ôm hôn bạn đã, khiến anh ù tai hoa mắt vì tràng chỉ trích hầu tước de La Tour d’Azyr.
“Tôi đã biết chuyện này rồi,” André-Louis nói.
“Cậu nói cứ như thể việc này chẳng hề làm cậu ngạc nhiên vậy,” vị khách chê trách.
“Hành động thú vật do một con dã thú gây ra không thể làm tôi ngạc nhiên. Và de La Tour d’Azyr là một con thú, như cả thiên hạ đều biết. Mabey thật điên rồ khi đi ăn cắp con gà lôi của ông ta. Đáng ra anh chàng này nên đi ăn cắp của ai khác.”
“Đó là tất cả những gì cậu muốn nói về chuyện đó sao?”
“Còn gì nữa để nói đây? Tôi có một bộ óc thực tế, tôi hy vọng là vậy.”
“Còn gì nữa để nói thì tôi sẽ trình bày với cha đỡ đầu của cậu, ông de Kercadiou. Tôi sẽ tới gặp ông ấy đòi công lý.”
“Chống lại ông de La Tour d’Azyr?” André-Louis nhướng mày lên.
“Tại sao không?”
“Ông bạn Philippe ngây thơ của tôi ơi, chó không ăn thịt chó.”
“Cậu đang bất công với cha đỡ đầu của mình đấy. Ông ấy là một người nhân hậu.”
“À phải, cậu nói vậy cũng chẳng sai. Nhưng vấn đề ở đây không phải là lòng nhân đạo. Đây là vấn đề về luật săn bắn.”
De Vilmorin giơ hai cánh tay dài của mình hướng lên thiên đường để bày tỏ sự bất bình. Anh là một thanh niên trẻ dáng người dong dỏng, trẻ hơn André-Louis chừng một hay hai tuổi. Anh ăn mặc nhã nhặn toàn màu đen, theo phong cách phù hợp với một sinh viên chủng viện, với những dải trắng trên cổ tay và cổ áo, cùng những chiếc khóa giày bằng bạc. Mái tóc nâu chải mượt của anh không hề rắc bột.
“Cậu nói năng đúng kiểu đám luật sư,” anh bùng nổ.
“Đương nhiên rồi. Nhưng đừng hoài công bực bội với tôi về chuyện đó. Hãy cho tôi hay cậu muốn tôi làm gì.”
“Tôi muốn cậu đi gặp ông de Kercadiou cùng tôi, và dùng ảnh hưởng của cậu để yêu cầu công lý. Chắc là tôi đang đòi hỏi quá nhiều rồi.”
“Philippe thân mến của tôi, tôi tồn tại để phụng sự cậu. Tôi cảnh báo cậu đây sẽ là chuyện tốn công vô ích; nhưng hãy cho phép tôi ăn xong bữa sáng đã, rồi sau đó tôi sẵn lòng tuân lệnh cậu.”
De Vilmorin ngồi phịch xuống chiếc ghế bành bên lò sưởi có ngọn lửa ấm áp cháy bập bùng trên đống củi gỗ thông. Và trong lúc chờ đợi, chàng sinh viên cung cấp cho bạn mình những tin tức mới nhất về các sự kiện xảy ra tại Rennes. Trẻ trung, đầy nhiệt huyết, hăng hái, được truyền cảm hứng từ các học thuyết không tưởng thiếu thực tế, anh kịch liệt phản đối thái độ chống đối của đám đặc quyền.
André-Louis, vốn chẳng lạ gì cách nghĩ của tầng lớp mà anh đã có dịp tham gia vào nhiều thảo luận của họ trong vai trò đại diện cho một quý tộc, không hề ngạc nhiên trước những gì nghe được. De Vilmorin thấy vô cùng thất vọng khi người bạn có vẻ từ chối chia sẻ sự phẫn nộ anh cảm thấy.
“Cậu không thấy điều đó có nghĩa là gì sao?” anh kêu lên. “Giới quý tộc, bằng việc không tuân lệnh nhà vua, đang tấn công vào chính nền móng của ngai vàng. Chẳng lẽ họ không nhận ra sự sống còn của chính họ phụ thuộc vào nó; rằng nếu ngai vàng sụp đổ, chính bọn họ, những kẻ cận kề nó nhất, sẽ bị đè bẹp sao? Chẳng lẽ họ không thấy?”
“Hiển nhiên là không rồi. Họ chỉ là tầng lớp thống trị, và tôi chưa bao giờ nghe tới chuyện tầng lớp thống trị để mắt tới điều gì khác ngoài lợi ích của chính mình.”
“Đó chính là nỗi bất bình của chúng ta. Và cũng là điều chúng ta sẽ thay đổi.”
“Cậu định xóa bỏ tầng lớp thống trị chăng? Một thử nghiệm thú vị đấy. Tôi tin rằng đó là bản kế hoạch đầu tiên cho Sáng Thế, mà đáng ra nó đã thành công nếu không vì Cain.”
“Điều chúng ta sẽ làm,” de Vilmorin nói, cố nén tâm trạng bất bình xuống, “là chuyển chính quyền sang những bàn tay khác.”
“Và cậu nghĩ điều đó sẽ tạo ra sự khác biệt?”
“Tôi biết sẽ là như thế.”
“Ái chà! Tôi cho là với việc giờ đây đã trong hàng thừa tác, cậu cũng biết luôn cả những tâm sự kín đáo nhất của Chúa Toàn Năng. Chắc hẳn Người đã thổ lộ cho cậu hay ý định thay đổi bản chất con người của mình.”
Khuôn mặt đẹp đẽ với vẻ khổ hạnh của de Vilmorin sầm xuống. “Cậu đang báng bổ đấy, André,” anh trách móc ông bạn.
“Tôi cam đoan với cậu là tôi rất nghiêm chỉnh. Để thực hiện điều cậu muốn không thể không có sự can thiệp của Chúa. Cậu cần thay đổi con người, chứ không phải chế độ. Liệu cậu và những người bạn bốc đồng của chúng ta tại Câu lạc bộ Học thuật Rennes, hay tại bất cứ tổ chức trí thức nào khác ở Pháp, có thể đưa ra một chế độ chính quyền nào chưa từng được thử qua không? Tất nhiên là không rồi. Và liệu họ có thể chỉ ra một chế độ nào từng được thử qua nhưng không kết thúc trong thảm hại không? Philippe thân mến của tôi ơi, người ta chỉ có thể biết chắc về tương lai bằng cách nhìn lại quá khứ. Ab actu ad posse valet consecutio.[1] Con người chẳng bao giờ thay đổi cả. Họ vẫn sẽ luôn tham lam, hám lợi, xấu xa. Tôi đang nói về Con Người nói chung.”
“Vậy cậu cho rằng không thể nào cải thiện được số phận của nhân dân sao?” de Vilmorin thách thức ông chủ nhà.
“Khi nói đến nhân dân, tất nhiên cậu muốn nhắc tới dân chúng rồi. Cậu có định xóa bỏ luôn họ đi không? Đó là cách duy nhất để cải thiện số phận của họ, bởi vì chừng nào dân chúng còn tồn tại, số phận dành cho họ sẽ luôn là sự đày đọa.”
“Tất nhiên, cậu thanh minh cho tầng lớp cho cậu công ăn việc làm. Tôi nghĩ thế cũng tự nhiên thôi.” de Vilmorin nói trong tâm trạng buồn rầu pha lẫn phẫn nộ.
“Trái lại, tôi đang tìm cách lập luận hoàn toàn khách quan. Chúng ta hãy cùng xem xét những ý tưởng của cậu. Cậu đang hướng tới hình thức chính quyền nào đây? Một nước cộng hòa, từ những gì cậu nói có thể đoán ra được. Tốt thôi, cậu có nó rồi đấy. Trên thực tế ngày nay nước Pháp đã là một nước cộng hòa.”
Philippe tròn mắt nhìn bạn mình. “Tôi nghĩ cậu đang cố tỏ ra ngược đời. Vậy còn nhà vua thì sao?”
“Nhà vua? Cả thế giới đều biết từ sau Louis XIV ở nước Pháp không còn nhà vua nào nữa. Tất nhiên vẫn còn một quý ông béo ị đội vương miện ở Versailles, nhưng chính những tin cậu vừa mang tới cho thấy ông ta ít được đếm xỉa đến mức nào. Chính các quý tộc và giáo sĩ chiếm giữ các địa vị quyền thế, với toàn thể dân chúng Pháp nằm dưới ách kiểm soát của họ, mới là những kẻ thống trị thực sự. Đó là lý do tại sao tôi nói nước Pháp là một nước cộng hòa; một nước cộng hòa được xây dựng theo mô hình tốt nhất - mô hình La Mã. Khi đó, cũng như bây giờ, từng tồn tại những gia đình quý tộc lớn sống trong nhung lụa, giữ riêng cho họ quyền lực và của cải, cùng tất cả những gì khác đáng sở hữu; và ngoài ra là dân chúng bị chà đạp đang rên xiết, phải đổ mồ hôi, đổ máu, chịu đựng đói khổ và chết rục xương dưới những xó xỉnh cống rãnh của thành Rome. Đó là một nước cộng hòa; nước cộng hòa vĩ đại nhất chúng ta từng biết đến.”
Philippe nôn nóng đáp trả. “Ít nhất cậu sẽ thừa nhận - mà thực ra cậu đã thừa nhận điều đó rồi - rằng chúng ta không thể bị cai trị tồi tệ hơn hiện tại, đúng không?”
“Vấn đề không phải ở đó. Vấn đề là liệu chúng ta có được cai trị khá hơn không nếu thay thế tầng lớp thống trị lúc này bằng một tầng lớp khác? Nếu không có gì chắc chắn đảm bảo cho điều đó, tôi sẽ là người cuối cùng chịu nhúc nhắc một ngón tay để thúc đẩy một sự thay đổi. Và cậu có thể đưa ra cho tôi đảm bảo nào đây? Tầng lớp nào đang nhắm tới quyền lực? Tôi sẽ cho cậu hay. Đó là đám tư sản.”
“Cái gì?”
“Điều đó làm cậu ngạc nhiên, phải không nào? Sự thật đôi khi vẫn bất ngờ vậy đấy. Cậu chưa hề nghĩ tới nó chứ gì? Được thôi, giờ hãy nghĩ xem. Hãy đọc thật kỹ bản tuyên bố Nantes. Tác giả của nó là những ai?”
“Tôi có thể nói ngay với cậu những ai đã buộc Hội đồng thành phố Nantes phải đệ trình nó lên nhà vua. Chừng mười nghìn công nhân - thợ đóng tàu, thợ dệt, người lao động chân tay, cùng thợ thủ công đủ mọi ngành nghề.”
“Bị kích động, thúc ép làm điều đó bởi giới chủ của họ, đám thương nhân và chủ tàu giàu có của thành phố này,” André-Louis tiếp lời. “Tôi có thói quen quan sát mọi thứ thật cận cảnh, đó là lý do tại sao các bạn của chúng ta tại Câu lạc bộ Học thuật lại khó chịu với tôi một cách chân thành đến thế. Trong lúc tôi tìm hiểu sâu thì họ chỉ lướt qua. Đằng sau những người lao động và thợ thủ công ở Nantes, chỉ dẫn, thúc giục những kẻ nghèo khó ngờ nghệch thất học này đổ máu vì một cái bánh vẽ tự do hão huyền là chủ các xưởng may buồm, chủ xưởng dệt, các chủ tàu và những thương gia buôn nô lệ. Những kẻ buôn nô lệ! Những kẻ sống và làm giàu bằng cách buôn bán máu thịt của chính con người tại các thuộc địa lại đang thực hiện tại chính quốc một chiến dịch nhân danh tự do thiêng liêng! Cậu không thấy tất cả biến động đang xảy ra là một cuộc tranh quyền đoạt vị của những kẻ hám lợi, đám con buôn và đám lâu la bán rong bỗng chốc trở nên tự cao tự đại sau khi đã phát tài, giờ đây quay sang thèm muốn quyền lực vốn chỉ có được nhờ dòng dõi xuất thân sao? Đám đổi tiền ở Paris đang nắm trong tay quốc trái, chứng kiến tình hình tài chính bấp bênh mà Nhà nước đang lâm vào, đang run rẩy trước việc người quyền lực nhất đất nước này có thể xóa bỏ mọi món nợ bằng cách tuyên bố phá sản. Để đảm bảo an toàn cho túi tiền của mình, bọn họ đang ngấm ngầm phá hoại để lật đổ chính quyền rồi xây lên trên đống đổ nát của nó một chính quyền mới do bọn họ nắm giữ. Và để đạt tới mục đích đó, bọn họ kích động dân chúng. Ở Dauphiny chúng ta đã được chứng kiến máu đổ ra như suối - máu của dân chúng, luôn là máu của dân chúng. Và giờ ở Bretagne nhiều khả năng rồi chúng ta sẽ lại thấy chuyện tương tự. Và giả dụ như cuối cùng những ý tưởng mới thắng cuộc thì sao? Giả sử ách thống trị của các lãnh chúa bị lật đổ, thì tiếp theo sẽ là gì đây? Cậu sẽ đổi ách thống trị của đám quý tộc lấy ách thống trị của đám tài phiệt. Liệu có bõ công không? Chẳng lẽ cậu nghĩ dưới sự cai trị của đám đổi tiền và lái buôn nô lệ, cùng những kẻ khác đã trở nên giàu có nhờ đủ loại thủ đoạn buôn gian bán lận bỉ ổi, số phận của nhân dân sẽ khá hơn khi họ nằm dưới sự cai trị của đám thầy tu và quý tộc sao? Philippe, cậu đã bao giờ nghĩ điều gì khiến ách thống trị của giới quý tộc trở nên quá quắt như thế chưa? Tính hám lợi. Hám lợi là lời nguyền chung của nhân loại. Và không lẽ cậu trông đợi sự tham lam vơ vét sẽ bớt đi nơi những người đã ăn nên làm ra nhờ vơ vét hay sao? Ồ, tôi sẵn sàng thừa nhận chính quyền hiện tại rất bỉ ổi tồi tệ, bất công, độc đoán - như những gì cậu muốn; nhưng tôi van cậu hãy nhìn về phía trước, nhìn cho kỹ để thấy thứ chính quyền người ta đang hướng tới còn tệ hại hơn nhiều.”
Philippe ngồi trầm tư suy nghĩ một lát. Sau đó, vị khách tiếp tục tấn công.
“Cậu không hề đả động đến sự lạm quyền, sự lạm dụng quyền lực ghê rợn, không thể chấp nhận được mà hiện tại chúng ta đang phải chịu đựng.”
“Ở đâu có quyền lực, ở đó luôn có lạm dụng quyền lực.”
“Sẽ không như thế, nếu quá trình nắm giữ quyền lực dài hay ngắn phụ thuộc vào việc người ta sử dụng nó công bằng hay không.”
“Nắm giữ quyền lực chính là quyền lực. Chúng ta không thể ra lệnh cho những kẻ nắm nó trong tay.”
“Nhân dân có thể - nhân dân với sức mạnh vô song của mình.”
“Một lần nữa, tôi lại hỏi cậu, khi nói về nhân dân, có phải cậu muốn nói đến dân chúng không? Chắc chắn là thế rồi. Vậy dân chúng có thể đem đến sức mạnh nào? Bọn họ có thể nổi loạn. Có thể đốt phá, giết chóc trong một thời gian. Nhưng không thể đem đến quyền lực bền vững, vì quyền lực đòi hỏi những phẩm chất mà dân chúng không có, nếu không họ đã chẳng còn là dân chúng. Hệ quả tất yếu đầy bi kịch của nền văn minh chính là dân chúng. Với phần còn lại, lạm quyền có thể được khắc phục qua công bằng; và sự công bằng, nếu không thể tìm thấy nó ở những người hiểu biết, thì không thể tìm thấy ở đâu được nữa. Ông Necker đang bắt tay vào việc khắc phục lạm quyền, đồng thời hạn chế các đặc quyền. Điều đó đã được quyết định. Và để hướng tới mục tiêu đó, Đại hội các Đẳng cấp sắp được triệu tập.”
“Và chúng ta đã tạo ra một bước khởi đầu đầy hứa hẹn ở Bretagne, có Chúa làm chứng!” Philippe kêu lên.
“Ôi dào! Chuyện đó chẳng là gì hết. Tất nhiên giới quý tộc sẽ không chịu nhượng bộ mà không chống trả. Sẽ là một cuộc kháng cự phù phiếm và lố bịch - nhưng vậy đấy... phù phiếm và lố bịch, tôi đoán đó là bản chất con người.”
De Vilmorin trở nên đầy mỉa mai nhạo báng. “Hẳn cậu cũng sẽ coi việc Mabey bị bắn chết là phù phiếm và lố bịch. Có lẽ tôi nên chuẩn bị sẵn sàng để nghe cậu lý luận bào chữa cho hầu tước de La Tour d’Azyr rằng tên gác rừng của ông ta đã rất giàu lòng trắc ẩn khi bắn chết Mabey, vì thay vào đó rất có thể sẽ là một án chung thân trên thuyền galley[2].”
Anré-Louis uống nốt tách sô cô la; đặt tách xuống, đẩy ghế ra sau để đứng lên, vậy là anh đã xong bữa sáng.
“Tôi thú thực là tôi không có được lòng nhân từ bao la của cậu, Philippe thân mến. Tôi thấy thương cho số phận của Mabey. Nhưng, sau khi đã qua cơn sốc ban đầu, tôi cũng không quên rằng, nói cho cùng, Mabey đang ăn cắp khi bị bắn chết.”
De Vilmorin đứng phắt lên đầy phẫn nộ.
“Đúng là cách nhìn nhận người ta trông đợi từ người quản lý tài chính của một nhà quý tộc, đồng thời cũng là người đại diện cho ông ta tại Hội đồng tỉnh Bretagne.”
“Philippe, như thế có công bằng không? Cậu đang nổi giận với tôi!” André-Louis kêu lên, thực sự phiền lòng.
“Tôi bị tổn thương,” Vilmorin thừa nhận. “Tôi bị tổn thương sâu sắc trước thái độ của cậu. Và tôi không phải là người duy nhất phẫn nộ trước những xu hướng phản động của cậu. Cậu có biết Câu lạc bộ Học thuật đang nghiêm túc cân nhắc tới chuyện khai trừ cậu không?”
André-Louis nhún vai. “Điều đó chẳng hề làm tôi ngạc nhiên hay bận tâm.”
De Vilmorin nói tiếp đầy nhiệt tình: “Đôi lúc tôi nghĩ cậu không có trái tim. Với cậu lúc nào cũng là luật pháp, không bao giờ là sự công bằng. Tôi cảm thấy, André, tôi đã sai lầm khi tới gặp cậu. Có lẽ cậu sẽ chẳng giúp được gì cho tôi trong cuộc gặp với ông de Kercadiou.” Chàng sinh viên cầm mũ lên, rõ ràng định ra về.
André-Louis bật dậy giữ lấy tay vị khách.
“Tôi xin thề,” anh nói, “đây là lần cuối cùng tôi cho phép mình nói về luật hay chính trị với cậu, Philippe. Tôi quá quý mến cậu nên không muốn cãi vã với cậu về những chuyện liên quan tới người khác.”
“Nhưng tôi coi chúng là việc của mình,” Philippe nhất quyết khăng khăng.
“Tất nhiên rồi, và chính vì thế tôi yêu quý cậu. Đúng là cậu nên như thế. Cậu sắp trở thành một tu sĩ; và vấn đề bất cứ ai gặp phải cũng là công việc của một tu sĩ. Trong khi tôi là một luật sư - quản lý tài chính cho một nhà quý tộc, như cậu vừa nói - và công việc của luật sư là những vấn đề thân chủ của anh ta gặp phải. Đó là sự khác biệt giữa chúng ta. Dù thế, cậu sẽ không thể cạch mặt tôi được.”
“Nhưng tôi sẽ nói thẳng thắn với cậu, bây giờ tôi lại thấy tôi mong cậu đừng tới gặp ông de Kercadiou cùng tôi thì hơn. Bổn phận của cậu với thân chủ của mình khó lòng giúp được gì nhiều cho tôi.”
Cơn phẫn nộ của vị khách đã trôi qua, nhưng quyết định của anh vẫn cương quyết như cũ, dựa trên lý do anh vừa đưa ra.
“Tốt thôi,” André-Louis nói. “Sẽ như cậu muốn. Nhưng ít nhất không gì có thể ngăn cản tôi đi cùng cậu tới tận lâu đài và đợi cậu trong lúc cậu trình bày lời thỉnh cầu với ông de Kercadiou.”
Vậy là họ cùng ra khỏi nhà như hai người bạn chí thân, vì bản tính nhân hậu của de Vilmorin không có chỗ cho oán thù, và hai người cùng nhau đi bộ ngược lên con đường dốc thoai thoải, huyết mạch của làng Gavrillac.
❀ ❀ ❀
[1] Từ chuyện đã xảy ra có thể suy ra chuyện sẽ xảy ra (tiếng Latin).
[2] Những người tù khổ sai thường bị xích trên những chiếc thuyền này để chèo thuyền.
